101ο: Τι απέγιναν τα εκκλησιαστικά και μοναστηριακά ακίνητα του Φαναρίου Ιθώμης;
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το αφιέρωμα στην οικονομική και κοινωνική ιστορία του χωριού μας, του Φαναρίου Καρδίτσας. Μέχρι τώρα γνωρίσαμε την εξέλιξη της δημόσιας, υποδημόσιας και ιδιωτικής γαιοκτησίας στο χωριό μας από την περίοδο της βυζαντινής αυτοκρατορίας μέχρι τις μέρες μας. Σήμερα θα αναφερθώ στην εξέλιξη της γαιοκτησίας και των περιουσιακών στοιχείων των ορθόδοξων χριστιανικών εκκλησιών του χωριού μας, από τα ύστερα χρόνια του Βυζαντίου έως τις μέρες μας.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Γνωρίζουμε ήδη πως από τα χρόνια του Βυζαντίου οι χριστιανοί Φαναριώτες ήταν οργανωμένοι σε τρεις ενορίες ή μαχαλάδες:
* Του Σωτήρος
* Των Αγίων Θεοδώρων και
* Του Μυροβλήτη
Αυτές οι τρεις εκκλησίες του χωριού μας είχαν προφανώς περιουσίες οι οποίες ήταν αφιερώματα των πιστών και ευσεβών χριστιανών Φαναριωτών. Δεν έχουμε πληροφορίες για το μέγεθος αυτών των περιουσιών που κατείχαν, είτε σε κτήματα, είτε σε σπίτια, είτε σε άλλα περιουσιακά στοιχεία στα χρόνια της βυζαντινής και οθωμανικής αυτοκρατορίας
Στοιχεία και πληροφορίες έχουμε για το σήμερα των εκκλησιών του Φαναρίου.
2. Γνωρίζουμε ακόμα πως με το Ορκομωτικόν γράμμα του αυθέντη, του βυζαντινού φεουδάρχη του Φαναρίου Ιθώμης και της Θεσσαλίας, Μιχαήλ Γαβριηλόπουλου, το 1342, το μοναστήρι της Παναγίας της Λυκουσάδας, δηλαδή της Λοξάδας, με τα τεράστια κτήματα και τ’ άλλα περιουσιακά στοιχεία του, περιήλθε στην εξουσία των αρχόντων του Φαναρίου. Στα 1348 και κάτω από την εξουσία του Σέρβου αυτοκράτορα Στέφαν Ντούσαν, έγινε νέα επικύρωση της μοναστηριακής περιουσίας και νέα αύξησή της. Ανάμεσα στα άλλα εξασφαλίστηκε στο μοναστήρι της Λοξάδας η αύξηση της προμήθειας άλατος από τις αλυκές του Λυκοστομίου. Στα έγγραφα αναφέρονται ως μετόχια του μοναστηριού της Παναγίας της Θεομήτορος της Λυκουσάδας μια ολόκληρη ομάδα από μετόχια της Θεσσαλίας, ακόμα και της Άρτας!
Τα μετόχια ήταν αγροκτήματα τα οποία ανήκαν στο μοναστήρι της Λοξάδας. Μέσα σε κάθε μετόχι/αγρόκτημα βρισκόταν ένα μικρό παρεκκλήσι καθώς και μια κατοικία για μοναχούς, οι οποίοι καλλιεργούσαν το συγκεκριμένο αγρόκτημα. Το κάθε μετόχι έπαιρνε συνήθως το όνομα του αγίου που ήταν αφιερωμένο το παρεκκλήσι και αποτελούσε παράρτημα της Μονής της Λυκουσάδας. Όπως θα δούμε παρακάτω, στην ιδιοκτησία του μοναστηριού της Παναγίας της Λυκουσάδας ανήκαν και μια σειρά από χωριά με τα κτήματά τους, τα οποία ήταν τσιφλίκια του.
Πιο συγκεκριμένα:
α. Τα αγροκτήματα, με παρεκκλήσια και μοναχούς, που ήταν ιδιοκτησία του μοναστηριού της Λυκουσάδας, ήταν τα παρακάτω:
Ο άγιος Ανδρέας, ο άγιος Βασίλειος, ο άγιος Δημήτριος, ο άγιος Γεώργιος Τριστενικός, ο άγιος Γεώργιος με το ιχθυοτροφείο Περιστέρα, η Κερασέα, η Λιμουρέση, ο άγιος Νικόλαος στο Μεσονήσι, η Σλήμπνα, ο Σωτήρ Χριστός Ζωοδότης στα Τρίκαλα, η Παναγία στην Άρτα, οι Αρχιστράτηγοι στη Μαγούλα, η Θεοτόκος στη Ράξα Τρικάλων και η Θεοτόκος στα Τρίκαλα.
β. Τα χωριά, δηλαδή οικισμοί με τους δουλοπάροικους, τα ζώα και τα εργαλεία καθώς και με τα κτήματά τους ως μετόχια, δηλαδή ως τσιφλικοχώρια, τα οποία άνηκαν στο μοναστήρι της Λοξάδας, ήταν τα ακόλουθα:
Η Βατουσιάνη, η Γόριανη του Δομοκού, τα Καλογριανά, η Λάσδα, η Λεβάχη στα Φάρσαλα και η Μαγούλα του Αλμυρού.
[Βλέπε τη σπουδαία εργασία των Fr. Hild, j. Loser, Κώστα Σπανού, Δημήτρη Αγραφιώτη,
“Η βυζαντινή Θεσσαλία” , στο περιοδικό Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τ. 12ος, Λάρισα 1987].
Βλέπουμε πως το μοναστήρι της Παναγίας της Θεομήτορος της Λυκουσάδας ήταν ένας από τους μεγαλύτερους τσιφλικάδες ή φεουδάρχες της Θεσσαλίας. Τα κτήματα, τα ζώα, τα εργαλεία και οι άνθρωποί τους, δηλαδή οι κολίγοι, είχαν δοθεί στο μοναστήρι με χρυσόβουλα, δηλαδή με έγγραφα που έφεραν τη χρυσή σφραγίδα του αυτοκράτορα ή των αυτοκρατόρων.
“Τα δικαιώματα προστασίας των αγαθών και προνομίων τους αποτελούν αδιάσπαστα τμήματα της περιοχής του Φαναρίου”, τονίζει ο Γάλλος αρχαιολόγος Λεόν Εζέ, στο βιβλίο του “Οδοιπορικό στην τουρκοκρατούμενη Θεσσαλία”, 1858, εκδόσεις Αδερφών Κυριακίδη, 1991. Ο Λεόν Εζέ ήταν αυτός που ανακάλυψε το “Ορκομωτικόν γράμμα” στα χειρόγραφα των Μετεώρων.
3. Μετά το 1453 ακολούθησε η μακριά περίοδος της οθωμανικής, ασιατικής φεουδαρχίας για πέντε αιώνες. Τι απέγιναν τα εκκλησιαστικά, χριστιανικά κτήματα της Λυκουσάδας και του Φαναρίου Ιθώμης;
Γνωρίζουμε πως η κτηματική περιουσία των ορθοδόξων εκκλησιών του Φαναρίου Ιθώμης, όπως και όλων των εκκλησιών του ελληνικού χώρου, αναγνωρίστηκε και επικυρώθηκε από τον Μωάμεθ Β’ τον πορθητή, καθώς και από τους μεταγενέστερους σουλτάνους. Όλοι τους επαναλάμβαναν τη διαβεβαίωση περί της ισχύος των προνομίων και της ασφάλειας της ιδιοκτησίας των χριστιανικών εκκλησιών.
Έτσι η Μητρόπολη του Φαναρίου- όποιο όνομα κι αν είχε, γιατί άλλαξε τουλάχιστον πέντε ονόματα-, οι τρεις εκκλησίες του Φαναρίου, το μοναστήρι της Παναγίας της Λυκουσάδας και το μοναστήρι της Παναγίας στο χωριό μας το Φανάρι, στη θέση “Παναγιά”, συνέχισαν να διατηρούν την όποια κυριότητα πάνω σ’ αμπέλια, περιβόλια, τσιφλίκια, μύλους, ιχθυοτροφεία, μετόχια, βοσκότοπους, λιβάδια, υψώματα και λόγγους, σε εργαστήρια και σε οικίες, σε χρήματα, ζώα και αγιάσματα, που είχαν παραχωρηθεί από ευσεβείς πιστούς του Φαναρίου Ιθώμης και όχι μόνο.
Όμως τα πλούσια εισοδήματα και κτήματα της εκκλησίας και των μοναστηριών του Φαναρίου Ιθώμης προκαλούσαν την απληστία όχι μόνο των ισχυρών Τούρκων γαιοκτημόνων και αγάδων αλλά και των χριστιανών κοτζαμπάσηδων, γαιοκτημόνων και κληρικών…
4. Στο μεταξύ μπορεί το Φανάρι Ιθώμης να μην εποικίστηκε από Αλβανούς στα χρόνια της ύστερης βυζαντινής και οθωμανικής αυτοκρατορίας, αλλά μόνο από Τούρκους, η Λοξάδα όμως είχε μετατραπεί σε αρβανιτοχώρι. Αυτό μαρτυρεί ο Κωνσταντίνος Σάθας, στο βιβλίο του, “Η ιστορία της τουρκοκρατούμενης Ελλάδας”, εκδόσεις Λιβάνη, 1993. Ο Σάθας έγραψε το βιβλίο αυτό το 1860.
Σύμφωνα λοιπόν με τον συγγραφέα της Ιστορίας της τουρκοκρατούμενης Ελλάδας, όταν ξέσπασε η επανάσταση του 1821, οι επαναστάτες από τα Άγραφα κινήθηκαν και προς το Φανάρι Ιθώμης και τα γύρω χωριά, προκειμένου να τα απελευθερώσουν.
Γράφει ο Κωνσταντίνος Σάθας:
” Σχεδόν ταυτόχρονα οι Αγραφιώτες έδιωξαν τους λίγους Τούρκους της επαρχίας τους χωρίς να τους πειράξουν και τέθηκαν υπό τις διαταγές του οπλαρχηγού τους Σταμούλη Γιάτσου. Στη συνέχεια μπήκαν στη Θεσσαλία και έκαψαν δύο αρβανιτοχώρια, το Φράγκο και τη Λοξάδα. Ενώ όμως ετοιμάζονταν να προχωρήσουν στο εσωτερικό της Θεσσαλίας, εμφανίστηκαν οι Τούρκοι της Λάρισας και τους ανάγκασαν να υποχωρήσουν στα χωριά Μπλάζο ( σημερινό Μοσχάτο) και Κανάλια, όπου συγκρούστηκαν μαζί τους και τους νίκησαν. Ύστερα οι Τούρκοι τους καταδίωξαν στα χωριά Κερασιά και Στούγκο, τους απώθησαν στα ορεινά και κατέλαβαν τη Ρεντίνα… “.
5. Φαίνεται πως αυτά τα ιστορικά γεγονότα οδήγησαν στο κάψιμο του μοναστηριού της Παναγίας της Θεομήτορος της Λυκουσάδας και την εγκατάλειψή του.
Στο μεταξύ με νόμο του βασιλιά Όθωνα, το 1833, τα μοναστήρια με λιγότερους από έξι μοναχούς διαλύθηκαν και η περιουσία τους περιήλθε στο ελληνικό κράτος. Φαίνεται πως μετά την Απελευθέρωση της Θεσσαλίας το 1881 από τους Τούρκους και την ενσωμάτωσή της στο ελληνικό κράτος, το εγκαταλελειμμένο μοναστήρι της Λοξάδας έκλεισε και τα τεράστια κτήματά του περιήλθαν στο ελληνικό κράτος.
6. Στη μακραίωνη αυτή πορεία έγιναν και αλλαγές ή και ανατροπές στα εκκλησιαστικά πράγματα του Φαναρίου Ιθώμης. Νέες εκκλησίες δημιουργήθηκαν και παλιές έκλεισαν. Έτσι:
* Το 1856 ιδρύθηκε στο Φανάρι η ενορία του ιερού ναού Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου. Σήμερα η εκκλησία αυτή έχει ως ιδιοκτησία της δύο κομμάτια γεωργικής γης, έντεκα στρεμμάτων.
* Το 1885 ιδρύθηκε η ενορία του ιερού ναού Αγίου Σεραφείμ. Η εκκλησία κατασκευάστηκε το 1925. Οι εργασίες κατασκευής της είχαν ξεκινήσει από πιο πριν, πριν από το 1881. Στην κυριότητα της εκκλησίας του Αγίου Σεραφείμ ανήκουν δύο διαμερίσματα στην Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου: Μια γκαρσονιέρα και ένα δυάρι, τα οποία και τα νοικιάζει.
* Το 1960 ιδρύθηκε η ενορία του ιερού ναού Μεταμορφώσεως του Σωτήρος. Η εκκλησία αυτή υπήρχε από τα βυζαντινά ακόμη χρόνια, αλλά έπαθε ζημιές, γκρεμίστηκε με τον σεισμό στη δεκαετία του 1950 και κτίστηκε ξανά. Στην κυριότητά της έχει χωράφια, 30 περίπου παραγωγικών στρεμμάτων, τα οποία τα νοικιάζουν δύο γεωργικές οικογένειες και άλλων 30 στρεμμάτων που χρησιμοποιούνται ως βοσκότοποι από δύο οικογένειες κτηνοτρόφων, καθώς κι ένα σπίτι στο χωριό κι ένα μαγαζί στη Θεσσαλονίκη 30 τμ, το οποίο και το νοικιάζει.
Οι τρεις ενορίες διοικούνται από τριμελή εκκλησιαστικά συμβούλια, με πρόεδρο τον ιερέα. Τα συμβούλια αυτά διαχειρίζονται τα κτήματα και τα οικήματα και τα άλλα περιουσιακά στοιχεία, τα οποία έχουν δωρίσει οι πιστοί χριστιανοί Φαναριώτες στις εκκλησίες.
Οι ενορίες των Αγίων Θεοδώρων και του Μυροβλήτη δεν υπάρχουν σήμερα στο Φανάρι Καρδίτσας. Όπως δεν υπάρχει και το μοναστήρι της Παναγίας στο ύψωμα της
“Παναγιάς” στο Φανάρι- το οποίο όπως έχω γράψει αλλού, είχε μετατραπεί σε στρατιωτικό τουρκικό νοσοκομείο μέχρι τα χρόνια της απελευθέρωσης, το 1881, ίσως και λίγους μήνες αργότερα, μέχρι να φύγουν και οι τελευταίοι βαριά τραυματισμένοι Τούρκοι στρατιώτες.
7. Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε τον Ντούσα Δημήτρη με τον Κύπριο συγγραφέα Κώστα Π. Κύρρη, συγγραφέα του σημαντικού άρθρου: “Η κοινωνική κατάσταση των αρχόντων του Φαναρίου Καρδίτσας (1342)” , το οποίο είναι δημοσιευμένο στο περιοδικό Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τ. 12ος, Λάρισα 1987. Επισκέφτηκα αυτόν τον φωτισμένο άνθρωπο στο σπίτι του στη Λευκωσία της Κύπρου, το 1997, όταν ήμουν καλεσμένος της κυπριακής Δημοκρατίας προκειμένου να μιλήσω για τους Τσιγγάνους και τις πολιτικές ένταξής τους. Ήθελα να τον γνωρίσω από κοντά. Ολόκληρο το σπίτι του μια τεράστια βιβλιοθήκη. Υπήρξε αφιερωμένος στην ιστορική έρευνα και συγγραφή!
Στη δεύτερη φωτογραφία το χωριό Λοξάδα χαμηλά και ψηλά το χωριό Κανάλια. Εδώ έγιναν οι πρώτες μάχες των Αγραφιωτών επαναστατών του 1821 με τους Τούρκους. Διακρίνεται μέρος της οροσειράς των Αγράφων.
Στην τρίτη φωτογραφία βλέπουμε τη Λοξάδα, όπου ήταν η Μονή της Παναγίας της Θεομήτορος της Λυκουσάδας και στο βάθος το Φανάρι Ιθώμης με το βυζαντινό κάστρο του στην κορυφή του λόφου. Οι αεροφωτογραφίες είναι τραβηγμένες από τον Γιώργο Γιαννάκη, τον άνθρωπο με τα αερόστατα, που αυτές τις μέρες πέταξαν πάνω από το χωριό μας.
Στην τέταρτη φωτογραφία βλέπουμε τον ναό της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στην πλατεία του χωριού μας.
Στην τελευταία φωτογραφία βλέπουμε τον ναό του Αγίου Σεραφείμ, που έγινε προς τιμή του εθνομάρτυρα Σεραφείμ, αρχιεπισκόπου Φαναρίου και Νεοχωρίου, ο οποίος αποκεφαλίστηκε από τους Τούρκους το 1601, κατηγορούμενος από τους αγάδες του χωριού ως συμμετέχων στο επαναστατικό κίνημα του Διονυσίου του Φιλοσόφου.
Τηλέφωνο επικοινωνίας: 6976026625
