104ο: Με ποια ονόματα έχει εμφανιστεί το Φανάρι Καρδίτσας στη διάρκεια της ιστορίας του; Πώς προέκυψαν αυτά τα ονόματα;
(1ο μέρος)
Αγαπητοί φίλοι
Πόσοι από εμάς γνωρίζουμε τα ονόματα με τα οποία αποκαλούνταν η πόλη, η πολίχνη, η κωμόπολη και το χωριό μας, το σημερινό Φανάρι, στη διάρκεια της ιστορίας του;
Επειδή η συντριπτική πλειονότητα των κατοίκων του χωριού μας δεν το γνωρίζουμε,
για αυτό συνεχίζω τα μαθήματα Ιστορίας του χωριού μας, του Φαναρίου Καρδίτσας.
Σήμερα θα αναφερθώ στο πρώτο όνομα με το οποίο έχει εμφανιστεί στην ιστορική σκηνή το ιστορικό χωριό μας στο διάβα των αιώνων καθώς και στα αίτια, στους λόγους απόδοσης αυτού του ονόματος. Στα επόμενα μαθήματα θα γνωρίσουμε και τα άλλα ονόματα που του έχουν δοθεί στη μακραίωνη ιστορία του.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Ιθώμη, ή κλωμακόεσσαν Ιθώμη
Στο αρχαιότερο κείμενο της Ευρώπης, στην Ιλιάδα, γραμμένη τον 8ο με 9ο αιώνα προ Χριστού, το χωριό μας αναφέρεται ως Ιθώμη. Γράφει ο Όμηρος:
“Κι όσοι της Τρίκκης κάτοικοι και της απόκρημνης Ιθώμης,
κι όσοι της χώρας κάτοικοι του Ευρύτου Οιχαλίας,
είχαν τριάντα βαθουλά καράβια κι αρχηγοί τους
ήταν ο Ποδαλείριος κι ο αδερφός του Μαχάων,
ιατροί καλοί, του Ασκληπιού δύο τέκνα δοξασμένα…”
(” Οι δ’ έχον Τρίκκην και Ιθώμην κλωμακόεσσαν,
οι τ’ έχον Οιχαλίην πόλιν Ευρύτου Οιχαλίηος,
των αύθ’ ηγείσθην Ασκληπιού δύο παίδε
ιητήρ’ αγαθώ Ποδαλείριος ηδέ Μαχάων •
τοις δε τριήκοντα γλαφυραί νέες εστιχόωντο”,
γράφει ο Όμηρος στην Ιλιάδα, Β’ ραψωδία, στίχοι 729 έως 732).
[Βλέπε: Κώστας Δούκας, Ομήρου Ιλιάς, εκδόσεις Αιγηίς, 2017. Ο Κώστας Δούκας είναι ομηριστής, δηλαδή ασχολείται πάνω από 30 χρόνια με την έρευνα, τη μελέτη και τη μετάφραση των έργων του Ομήρου. Έτσι την ομηρική λέξη “κλωμακόεσσαν” δεν τη μεταφράζει ως “βραχώδη”, ή ” τραχιά “, όπως κάνει ο Ιάκωβος Πολυλάς, του οποίου τη μετάφραση διδαχτήκαμε στο γυμνάσιο, αλλά ως “απόκρημνη, κρημνώδη”. Ως “βραχώδη, πετρώδη” τη μεταφράζουν και οι Λιντλ και Σκωτ, στο “Μεγαλο Λεξικό της Ελληνικής Γλώσσας”. Αναγνωρίζουν ωστόσο πως η λέξη είναι άγνωστης προέλευσης].
Όπως τονίζει ο καθηγητής Ιωάννης Κακριδής, στο έργο του: “Ελληνική μυθολογία”, τόμο 2ο, σελίδα 214, της Εκδοτικής Αθηνών, ο Όμηρος είναι σαφής: Η αρχαία πόλη της Ιθώμης είναι θεσσαλική, έχει για αρχηγό τον γιατρό Ποδαλείριο και αδερφό τον Μαχάονα, ο οποίος είναι αρχηγός της Τρίκκης και οι δυο τους είναι παιδιά του Θεσσαλού Ασκληπιού. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία πως αυτές οι τρεις πόλεις είναι θεσσαλικές. Κι αυτό γιατί, όπως σημειώνει ο Ιωάννης Κακριδής, ο Όμηρος, παρουσιάζοντας τις ελληνικές πόλεις που πήραν μέρος στον τρωικό πόλεμο, αρχίζει με τους Μυρμιδόνες του Αχιλλέα και με τους υπόλοιπους Φθιώτες, συνεχίζει με τους Ιώλκιους και έπειτα με την Τρίκκην και την κλωμακόεσσαν Ιθώμη. Επίσης, οι αρχαιότεροι μύθοι για τον Ασκληπιό, όπως παραδίδονται από τον Όμηρο, τον Ησίοδο και τον Πίνδαρο, τον παρουσιάζουν ως ήρωα θεσσαλικής καταγωγής. Η Ιλιάδα μάλιστα, στη Β’ ραψωδία, με τους παραπάνω στίχους, τον συνδέει σαφέστατα με την Ιθώμη, την Τρίκκη και την Οιχαλία.
Η αρχαία πόλη της θεσσαλικής Ιθώμης, η οποία πήρε μέρος στον τρωικό πόλεμο του 1200 π.Χ., έχει σχέση με το βουνό Ιθώμη της Μεσσηνίας, αλλά μια άλλη σχέση απ’ αυτή που διατυπώνουν οι Μεσσήνιοι και μια σειρά άλλοι επιπόλαιοι συγγραφείς. Εκεί δεν υπήρξε ποτέ πόλη με το όνομα Ιθώμη. Η πόλη του 4ου αιώνα, που δημιουργήθηκε εκεί ονομαζόταν Μεσσήνη. [Στο αυριανό μάθημα θα δούμε γιατί πιθανόν ονομάστηκε το βουνό αυτό Ιθώμη].
Άρα το πρώτο όνομα της πόλης, του χωριού μας, του Φαναρίου Καρδίτσας, ήταν Ιθώμη. Είναι το όνομα που ο Όμηρος το γνωρίζει από την επική ποίηση και παράδοση που κληρονόμησε και της το αποδίδει στην Ιλιάδα, ραψωδία Β’, στίχο 729.
2. Το ερώτημα τώρα είναι: Πώς προέκυψε αυτό το όνομα; Γιατί δόθηκε στην αρχαία πόλη το όνομα “Ιθώμη” και μάλιστα με τον προσδιορισμό “κλωμακόεσσαν”;
Από τη μυθολογία γνωρίζουμε πως η Ιθώμη ήταν νύμφη, δηλαδή μια γυναικεία θεότητα, νεαρή σε ηλικία, η οποία ζούσε στην άγρια φύση, συνοδεύοντας την Άρτεμη. Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, η νύμφη Ιθώμη ανάθρεψε τον Δία μαζί με τη νύμφη Νέδα. [Κάποιοι ταυτίζουν τη νύμφη Νέδα με τον ποταμό Μέγα. Υποστηρίζουν δηλαδή πως η νύμφη Νέδα έδωσε το όνομά της στον ποταμό Μέγα. Αυτό δεν προκύπτει από πουθενά. Άλλο η Νέδα κι άλλο ο Μέγας! Πρόκειται για μια αυθαίρετη και ανιστόρητη σύνδεση. Είναι αυτοί που έγραψαν το διαβόητο Λεύκωμα του δήμου Μουζακίου- το οποίο ξεκινά την ιστορία του δήμου από την πόλη των Γόμφων του 4ου αιώνα προ Χριστού και όχι από την αρχαία Ιθώμη του 1200 προ Χριστού!]
Φαίνεται λοιπόν πως το όνομα “Ιθώμη”, για την αρχαία πόλη, προέρχεται από την ομώνυμη νύμφη Ιθώμη. Πιθανόν όταν της δόθηκε το όνομα αυτό, δηλαδή Ιθώμη, η πόλη να ήταν νεοϊδρυμένη, μια νέα κι όμορφη πόλη, σε ένα όμορφο μέρος, σ’ έναν λόφο, απόληξη της οροσειράς της Πίνδου, και με τον Όλυμπο, την κατοικία του Ολύμπιου Δία, απέναντί της.
Το επίθετο “κλωμακόεσσαν”, το οποίο αποδίδει ο Όμηρος στην Ιθώμη, προφανώς προέρχεται από τη γεωμορφολογία της περιοχής στην οποία έχει κτιστεί, δηλαδή από τις απόκρημνες πλαγιές της.
Άρα το πρώτο γραπτό και γνωστό όνομα με το οποίο εμφανίζεται στην ιστορική σκηνή το χωριό μας ήταν το ομηρικό όνομα, το όνομα Ιθώμη, το οποίο το δώσανε όχι τυχαία, αλλά εξαιτίας του έντονου μυθολογικού και θρησκευτικού φορτίου της περιοχής και της εποχής.
[Αύριο το δεύτερο μέρος]
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
#Στις φωτογραφίες βλέπουμε:
* Την είσοδο του κάστρου του Φαναρίου Ιθώμης. Όπως τονίζει ο Γάλλος αρχαιολόγος Μπρούνο Ελι, το βυζαντινό κάστρο του Φαναρίου είναι σύμμεικτα κτισμένο με ογκόλιθους του ομηρικού κάστρου, του μυκηναϊκού κάστρου της αρχαίας Ιθώμης.
* Στην άλλες δύο φωτογραφίες βλέπουμε τον Φώτη Βαμπούλα, ο οποίος συνεχίζει την παράδοση των αλόγων της περιοχής. Άλλωστε ο οικισμός του Φαναρίου, ο Κόμπελος, πήρε το όνομα αυτό γιατί ήταν τόπος εκτροφής αλόγων. Ο Φώτης Βαμπούλας διατηρεί Ιππικό όμιλο στην Λοξάδα, με άλογα της φυλής του Βουκεφάλα.
* Στην άλλη φωτογραφία βλέπουμε αρχαίες κολώνες της κλασικής αρχαιότητας στο χωριό μας.
* Στην τελευταία φωτογραφία βλέπουμε τον χάρτη της περιοχής της δυτικής Θεσσαλίας του Μπρούνο Ελι. Διακρίνεται η θέση της αρχαίας Ιθώμης, στη θέση που είναι σήμερα το χωριό μας, το Φανάρι.
