113ο: Η αρχιτεκτονική κατασκευή των κλασικών κατοικιών του Φαναρίου Ιθώμης
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τα μαθήματα αρχιτεκτονικής ανάλυσης των παραδοσιακών σπιτιών του χωριού μας, του Φαναρίου Καρδίτσας. Σήμερα θα αναφερθώ στα υλικά κατασκευής και τους τρόπους δόμησης των πέτρινων κλασικών, των παραδοσιακών σπιτιών του. Πρόκειται για σπίτια που έχουν κτιστεί τον 19ο αιώνα.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά.
1. Σύμφωνα με την έρευνα που πραγματοποίησαν οι 10 φοιτητές του ΕΜΠ, της Αρχιτεκτονικής Σχολής, το 2017, με τίτλο: “Αρχιτεκτονική ανάλυση παραδοσιακών κτηρίων και συνόλων: Φανάρι Καρδίτσας”,
η ιστορική επέκταση του χωριού μας ακολούθησε κάποια βήματα.
Γράφουν:
“Παρατηρείται ότι τα πρώτα κτήρια τού οικισμού του Φαναρίου είναι δυτικά του λόφου, σε κοντινή απόσταση από το κάστρο, με μια μικρή ομάδα κτισμάτων στα ανατολικά αυτού. Τα κτήρια αυτά χρονολογούνται από το 1800 έως το 1850. Το 1850 μέχρι το 1900 ο οικισμός επεκτείνεται περιμετρικά όλου του λόφου με καινούρια κτίσματα προς τα ανατολικά, νότια και δυτικά. Τέλος, από το 1900 έως το 2017 παρατηρούνται κτήρια που πυκνώνουν κάπως τον ιστό καθώς και κοινοτικής χρήσης κτήρια, όπως σχολεία”.
Έχω τη γνώμη πως το χωριό μας ήταν ήδη επεκταμένο σε όλο τον λόφο, καθώς υπήρχε από τα χρόνια της βυζαντινής αυτοκρατορίας και σ’ όλη τη διάρκεια της οθωμανικής κυριαρχίας ως άστυ κι έδρα καζά, με πάνω από 2.500 κατοίκους. Το χωριό μας δεν εποικίστηκε το 1800 και δώθε, δεν είναι ένα νέο χωριό όπως είναι τα Κανάλια, αλλά είναι ένα ιστορικό χωριό με σημαντικό ρόλο στην οικονομία, τη διοίκηση, τον στρατό, τη δικαιοσύνη για πολλούς αιώνες αν όχι για χιλιετίες…
Η αλήθεια είναι πως προσπαθώ να καταλάβω τι εννοεί η ομάδα των φοιτητών του ΕΜΠ, γράφοντας για την ιστορική επέκταση του χωριού μας από τις αρχές του 19ου αιώνα έως το σήμερα. Ίσως να εννοεί πώς και από πού ξεκίνησε πριν από 200 χρόνια και πώς προχωρησε και εξαπλώθηκε μέσα στον 19ο, τον 20ο και τις αρχές του 21ου αιώνα η ανακαίνιση ή το ξαναχτίσιμο των πέτρινων και παραδοσιακών σπιτιών του χωριού μας.
2. Τα διαθέσιμα υλικά για την κατασκευή των κατοικιών και των κλασικών κτηρίων του Φαναρίου Ιθώμης.
Σύμφωνα με την ομάδα των φοιτητών της Αρχιτεκτονικής Σχολής, οι οικοδομικές τεχνικές είναι βασισμένες στα τοπικά διαθέσιμα υλικά, όπως είναι οι πέτρες, τα ξύλα και το κονίαμα. Οι πέτρες, τα ξύλα και το κονίαμα ήταν υλικά παρεχόμενα από το φυσικό περιβάλλον της περιοχής του Φαναρίου Ιθώμης. Έτσι τις πέτρες τις εξασφάλιζαν από τις γύρω περιοχές. Από τις αρχές όμως του 20ού αιώνα, τις πέτρες και τα ξύλα τα πήραν από το κάστρο και τους στρατώνες του κάστρου, όταν αυτά τα ιστορικά μνημεία λεηλατήθηκαν από τους ίδιους τους Φαναριώτες. Όπως τονίζουν:
“Είναι αυτά τα τοπικά διαθέσιμα υλικά που συνέβαλλαν στη μορφολογική συγκρότηση του χωριού, προσδίδοντάς του έναν ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό χαρακτήρα. Ο αρχιτεκτονικός χαρακτήρας του οικισμού εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της οικοδομικής τεχνοτροπίας, επηρεασμένης και από την ηπειρωτική τεχνοτροπία.”
Τα υλικά κατασκευής των σπιτιών κι όλων των κτηρίων είναι ομοιογενή σ’όλη την έκταση του χωριού μας καθώς στην περιοχή συναντάται σε αφθονία η πέτρα.
Σύμφωνα με την ομάδα των φοιτητών της Αρχιτεκτονικής Σχολής, “η συνεχής εξέλιξη του οικισμού στο πέρασμα του χρόνου, οδήγησε και στον αντίστοιχο εμπειρικά εξελισσόμενο χειρισμό της πέτρας”. Έτσι από οικοδομήματα απλών ξερολιθιών οι χτίστες πέρασαν σε μεγαλύτερες κατασκευές με τη χρήση λαξευμένης πέτρας και συνδετικού κονιάματος.
3. Οι τρόποι δόμησης των κλασικών κτηρίων του Φαναρίου Ιθώμης. Πού οφείλεται το κόκκινο χρώμα τους;
Τα περισσότερα φαναριώτικα σπίτια ήταν και είναι ακόμα και σήμερα λιθόκτιστα με χοντρούς τοίχους. Το πλάτος του τοίχου είναι συνήθως από 60 έως 70 εκατοστά. Οι τοίχοι είναι ενισχυμένοι με ξυλοδεσιές. Οι ξυλοδεσιές είναι τα ξύλινα ζωνάρια που έβαζαν παλαιότερα στους τοίχους των σπιτιών για στερέωσή τους. Οι ξυλοδεσιές όμως δεν δένουν τις γωνίες, ενώ είναι σε διαφορετικό ύψος σε κάθε μία πλευρά του κτηρίου. Οι ξυλοδεσιές διακόπτονται χωρίς να έχουν συνέχεια σε όλο το μήκος του τοίχου. Οι τοίχοι είναι κτισμένοι με πέτρες σφυριλατημένες με καλέμι. Οι χτίστες δίναν ιδιαίτερη προσοχή στις γωνίες του κτηρίου, όπου τοποθετούσαν προσεκτικά λαξευμένες πέτρες, περίπου ορθογωνικών εδρών, οι οποίες αλληλοσυμπλέκονται, ώστε να δίνουν το σχήμα του κιβωτίου της κατασκευής.
Τα παραδοσιακά σπίτια του Φαναρίου Ιθώμης έχουν ορθογώνια, ή τετράγωνη ή μορφής γάμα κάτοψη. Συνήθως είναι κτισμένα πάνω σε βράχο, ο οποίος εισχωρούσε στο υπόγειο ή στο κατώι του σπιτιού. Το βραχώδες έδαφος παρέχει μεγαλύτερη ασφάλεια στη θεμελίωση του σπιτιού.
Οι πέτρινοι τοίχοι των κατοικιών και των υπολοίπων κτηρίων κτίζονταν ως εξής:
Πρώτα κατασκεύαζαν την εξωτερική παρειά, την εξωτερική πλευρά του τοίχου κι έπειτα την εσωτερική πλευρά του. Ενδιάμεσα έβαζαν το συνδετικό υλικό, το κονίαμα. Το κονίαμα είναι μίγμα διαφόρων υλικών όπως άμμου, ασβέστη, νερού, χώματος, τριμμένων κεραμιδιών και λοιπά. Σήμερα το κονίαμα είναι κυρίως από τσιμέντο. Μέχρι τη χρήση του τσιμέντου ως συνδετικά κονιάματα χρησιμοποιούσαν, συνήθως, λάσπη από άμμο του ποταμού και τρίμματα κεραμιδιών, ή κομμάτια από κεραμίδια. Αυτός είναι ο λόγος που όλα τα κλασικά σπίτια και κτήρια του χωριού μας είχαν και έχουν στους τοίχους τους τοπικό κόκκινο χρώμα. Τα κεραμίδια που σφήνωναν μέσα στη λιθοδομή, μέσα στον τοίχο που έκτιζαν, βοηθούσαν στο να δέσει η μια πέτρα με την άλλη καλύτερα.
Οι εξωτερικοί τοίχοι των κατοικιών ήταν κατά κανόνα ανεπίχριστοι, δηλαδή χωρίς σοβά, χωρίς επικάλυψη της επιφάνειάς τους.
Στο εσωτερικό των τοίχων τού σπιτιού οι χτίστες άφηναν και μικρές εσοχές, τις λεγόμενες πουλίτσες.
4. Ο ρόλος του κονιάματος είναι πολύ σημαντικός:
* Βάζοντας αυτό το κονίαμα, δηλαδή το μίγμα από λάσπη, τρίμματα κεραμιδιών και μικρές πέτρες ενδιάμεσα τής εξωτερικής κι εσωτερικής πλευράς του πετρόκτιστου τοίχου ένωναν αυτές τις δύο πλευρές. Το κονίαμα δεσμεύει τις πέτρες του τοίχου.
* Έτσι το κονίαμα συμβάλλει στην αντοχή της οικοδομικής κατασκευής, στην ακεραιότητά της και στην εμφάνισή της. Ο τοίχος του σπιτιού δεν έχει πλέον τη μορφή της ξερολιθιάς.
* Το κονίαμα λειτουργεί ως θερμομονωτικό και ηχομονωτικό υλικό. Εμποδίζει τους εξωτερικούς ήχους να μπουν μέσα στο σπίτι αλλά και τις εσωτερικές φωνές στο να βγουν έξω, στον δημόσιο χώρο.
* Το κονίαμα καθιστά την κατοικία υδατοστεγή και αεροστεγή. Προστατεύει την κατοικία από τη βροχή και την υγρασία καθώς και από τον αέρα.
* Το κονίαμα βοηθά το σπίτι από την καταπόνηση που αυτό δέχεται από την πίεση του αέρα αλλά κυρίως από τους σεισμούς. Δεν είναι τυχαίο που το 51% των κλασικών κτηρίων του χωριού μας, που είναι κτισμένα εδώ και 150 με 200 χρόνια, άντεξαν και αντέχουν τόσους σεισμούς που έχουν δεχτεί.
5. Ο εσωτερικός διαχωρισμός των κατοικιών.
Όπως μας πληροφορούν οι φοιτητές της Αρχιτεκτονικής Σχολής του ΕΜΠ, ο διαχωρισμός των χώρων, εσωτερικά της κατοικίας, πραγματοποιούνταν με ελαφριές κατασκευές και με βασικό υλικό το ξύλο. Χρησιμοποιούσαν τεχνικές όπως αυτές του μπαγδάτι που έφεραν και επίχριση. Όπως σημειώνει ο Δημήτρης Χαντζιάρας στο βιβλίο του το “Θεσσαλικό γλωσσικό ιδίωμα”, το μπαγδάτι είναι τουρκική λέξη και σημαίνει τον μεσότοιχο με λεπτούς ξύλινους πήχεις που σοβατίζεται και μοιάζει με τοίχο και που χωρίζει το ένα δώμα από το άλλο.
6. Οι στέγες των σπιτιών.
Τα σπίτια που έχουν παραδοσιακό χαρακτήρα η στέγαση γίνεται συνήθως με τετράρριχτη στέγη, ενώ πολύ χαρακτηριστικός είναι και ο ξύλινος εξώστης συνήθως στεγασμένος με δίρριχτη ή μονόρριχτη στέγαση (προέκταση της στέγης).
Τα κλασικά, τα παραδοσιακά σπίτια τού χωριού μας στεγάζονταν ή εξακολουθούν να στεγάζονται με βυζαντινού τύπου κεραμίδια, πάνω σε ξύλινες σκεπές. Σήμερα χρησιμοποιούνται και ευρωπαϊκού τύπου κεραμίδια.
7. Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε τοίχο με ξυλοδεσιές. Στη δεύτερη φωτογραφία βλέπουμε το σχέδιο μιας τομής του τοίχου, με την εσωτερική κι εξωτερική πλευρά του και με το κονίαμα που μπαίνει ενδιάμεσά τους για να τις ενώσει. Στις άλλες φωτογραφίες βλέπουμε κλασικά σπίτια και καταστήματα του Φαναρίου Ιθώμης.
Το παρόν άρθρο στηρίχτηκε κυρίως στην εργασία των φοιτητών της Αρχιτεκτονικής Σχολής του ΕΜΠ: Αρχιτεκτονική ανάλυση παραδοσιακών κτηρίων και συνόλων: Φανάρι Καρδίτσας. Την ομάδα αποτελούσαν οι : Βαλέση Σοφία, Θάνου Δήμητρα, Κάραλη Τίνα, Καστρούνη Ειρήνη, Κρήνη Λαμπρινή, Οικονόμου Αγγελική, Τσέλιου Θεανώ, Χατζηαποστόλου Εμμέλεια, Mathieu Margaux, Perrot Chloe. Διδάσκοντες καθηγητές: Καραδήμας Κωνσταντίνος και Λάββα Σταυρούλα.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
