126ο: Οι περίφημοι κοσιατζήδες και οι θεριστάδες του Κομπέλου Φαναρίου
(10ο μέρος)
Αγαπητοί φίλοι
Το Ανοικτό Φιλοσοφικό Σχολείο Φαναρίου Καρδίτσας συνεχίζει τα μαθήματα οικονομικής ιστορίας και φυτικής παραγωγής του οικισμού του Φαναρίου, του Κομπέλου. Σήμερα θα αναφερθώ στους κοσιατζήδες των λιβαδιών και τους θεριστάδες των σιτηρών του.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Όπως έχω γράψει σε προηγούμενη ανάρτηση, ο κάμπος κάτω από την σιδηροδρομική γραμμή του Κομπέλου ήταν λιβάδια, καθώς μέχρι το 1952 δεν είχαν γίνει τα αποστραγγιστικά έργα ούτε η διάνοιξη του ποταμού Μέγα. Έτσι η περιοχή ήταν μέσα στα νερά. Η γη έδινε σχεδόν μόνο χορτάρι και λίγο καλαμπόκι και σιτάρι. Από το 1965 άρχισε να γίνεται και ο αναδασμός. Αυτές οι αλλαγές προκάλεσαν πολλές ανατροπές στη γεωργία των Φαναριωτών του Κομπέλου. Ας δούμε από πιο κοντά την κατάσταση που επικρατούσε πριν και την κατάσταση που άρχισε να επικρατεί μετά από το 1965 και μέχρι τώρα.
2. Οι περίφημοι κοσιατζήδες του Κομπέλου.
Οι κοσιατζήδες ήταν οι εργάτες γης οι οποίοι χρησιμοποιούσαν την κοσιά για το κόψιμο του χορταριού των λιβαδιών των Φαναριωτών. Η κοσιά ήταν ένα μεγάλο ειδικό δρεπάνι για το κόψιμο των χόρτων των λιβαδιών. Βλέπε παρακάτω φωτογραφία. Για το κόψιμο των χόρτων των λιβαδιών έρχονταν 30 έως 40 άντρες από ορεινά χωριά της περιοχής. Ο Αρχοντής Κουλοσούσας θα μου πει πως οι περισσότεροι ήταν από το Βουνέσι, το σημερινό Μορφοβούνι και από το Καππά. Το ίδιο θα μου πει και ο Αναστάσιος Πάντος. Ο Βαγγέλης Ντοϊλιάνης θα μου πει πως έρχονταν από το Ζερέτσι, τη σημερινή Κρυοπηγή, ένα χωριό 9 χιλιόμετρα πάνω από το Μουζάκι, σε υψόμετρο 550 μέτρων. Κάποιος άλλος Κομπελιώτης θα μου πει πως έρχονταν από χωριά ανάμεσα στα Τρίκαλα και την Πύλη Τρικάλων. Όλα αυτά γίνονταν τις δεκαετίες πριν από το 1970.
Αυτοί οι ορεσίβιοι άντρες, αυτοί οι εργάτες γης, έρχονταν με δικές τους κοσιές στο τέλος της άνοιξης, τον Μάη μήνα και στρατοπέδευαν στον Κόμπελο, κοντά στην ξακουστή βρύση του, στον χώρο που είναι σήμερα κτισμένη η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου. Κοιμόντουσαν σε σκηνές ή σε κουρελούδες.
“Οι εργάτες, οι κοσιατζήδες, πληρώνονταν με το στρέμμα από τους ιδιοκτήτες των λιβαδιών για να κόψουν το χορτάρι”, θα μου πει ο Αρχοντής Κουλοσούσας. Το χορτάρι κοβόταν μια φορά τον χρόνο, τον Μάη μήνα. “Το χορτάρι των λιβαδιών οι κοσιατζήδες το έκοβαν εργαζόμενοι ανά δέκα μαζί”, θα συμπληρώσει ο Βαγγέλης Ντοϊλιάνης. Το έκοβαν σε κουσίστρες. Η κουσίστρα είναι το χορτάρι που κόβει και αφήνει ο εργάτης γης με την κοσιά του στην πορεία κοψίματος μέχρι το τέλος της διαδρομής του λιβαδιού. Οι κοσιατζήδες έμειναν στον Κόμπελο για όσες βδομάδες χρειάζονταν για το κόψιμο των χόρτων και για το δέσιμο των χόρτων σε δέματα ή μπάλες. ” Έκοβαν τα λιβάδια και μετά έφευγαν”, θα μου πει ο Τάσος Πάντος, ενώ ο Αρχοντής Κουλοσούσας θα μου πει πως “πολλοί από τους κοσιατζήδες έμειναν και για το θέρισμα των σιτηρών”.
3. Το 1969 όμως γίνεται η μεγάλη ανατροπή. Οι κοσιατζήδες έχασαν τη δουλειά τους στον Κόμπελο, γιατί στη γεωργία άρχισαν πια να μπαίνουν οι μηχανές. Μιλώ για τις χορτοκοπτικές μηχανές, τις μηχανές που κόβουν το χορτάρι των λιβαδιών αλλά και το τριφύλλι, το οποίο μπήκε στη γεωργική καλλιέργεια του Κομπέλου μετά τα αποστραγγιστικά έργα και τα έργα άρδευσης. Η εισαγωγή μηχανών στο κόψιμο των χόρτων των λιβαδιών οδήγησε στην αντικατάσταση των εργατών γης από τις μηχανές και τους ιδιοκτήτες τους. Έτσι το έργο που έκαναν οι δεκάδες κοσιατζήδες σε ένα μήνα, το έκαναν τώρα οι 3-4 ιδιοκτήτες μηχανών σε λίγες μέρες.
“Πήραμε με τον αδερφό μου τον Θωμά μια χορτοκοπτική μηχανή, την πρώτη χορτοκοπτική μηχανή του Φαναρίου και του Κομπέλου το 1969 κι αρχίσαμε να κόβουμε το χορτάρι των λιβαδιών και τα τριφύλλια. Βλέπε παρακάτω τη φωτογραφία με την πρώτη χορτοκοπτική μηχανή του Κομπέλου. Στο μεταξύ έρχονταν στα λιβάδια του Κομπέλου και άλλες 2- 3 χορτοκοπτικές μηχανές από τη Μητρόπολη και από το Φράγκο. Έτσι τελείωσαν οι κοσιατζήδες. Ύστερα βγήκαν και οι πρέσες οι οποίες έδεναν τα χορτάρια σε δέματα χωρίς τις θημωνιές. Κατευθείαν δηλαδή κόψιμο των χόρτων και του τριφυλλιού και δέσιμο σε δέματα ή μπάλες. Πριν, αυτές τις εργασίες τις έκαναν οι κοσιατζήδες με τα χέρια τους”, θα μου πει ο Αρχοντής Κουλοσούσας.
Έτσι, σε ένα δύο χρόνια οι κοσιατζήδες εξαφανίστηκαν.
4. Το θέρισμα και το αλώνισμα των σιτηρών στον Κόμπελο Φαναρίου.
Μέχρι το 1970 λίγοι Φαναριώτες του Κομπέλου καλλιεργούσαν σιτάρι στα χωράφια τους, τα οποία ήταν κυρίως λιβάδια. Τις πλαγιές του “Αρμπυλιανού” τις έσπερναν τότε με σιτάρι. Οι λίγες οικογένειες με τα λίγα στρέμματα σιτηρών θέριζαν τα σιτάρια με δρεπάνια. Κάποιες οικογένειες χρησιμοποιούσαν και ξένα εργατικά χέρια πέρα από τα χέρια των μελών της οικογένειας. Αυτοί μπορεί να ήταν κάποιοι από τους κοσιατζήδες ή άλλοι εργάτες από το χωριό. Τα σιτηρά που θέριζε η κάθε οικογένεια τα έφερνε και τα τοποθετούσε σε θημωνιές στην περιοχή ανάμεσα στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου και το κεραμοποιείο του Κομπέλου. Εκεί υπήρχε μεγάλο πλάτωμα. Αφού συγκεντρώνονταν τα σιτηρά, ερχόταν η αλωνιστική μηχανή, η λεγόμενη “πατόζα”, η οποία έπαιρνε τα στάχυα από τις θημωνιές και ξεχώριζε τον καρπό του σιταριού από το άχυρο. Βλέπε την παρακάτω φωτογραφία, η οποία είναι από το βιβλίο του Λάμπρου Σωτηρίου, Φανάρι από το χθες στο σήμερα, εκδόσεις Σαββάλας, 2010. Αυτό γινότανε στις αρχές του 1960. Στη συνέχεια εμφανίστηκε η θεριζοαλωνιστική μηχανή, η κομπίνα, η οποία θερίζει κι αλωνίζει ταυτόχρονα. Έτσι σε λίγα χρόνια καταργήθηκαν τα δρεπάνια, οι θημωνιές και η “πατόζα”!
Σήμερα θεριζοαλωνιστική μηχανή στον Κόμπελο Φαναρίου έχουν από κοινού ο Βασίλης Κωτίνας με τον Γιάννη Φασιανό του Σωτηρίου.
5. Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε μια αλωνιστική μηχανή, την “πατόζα”. Η αλωνιστική μηχανή δεν θέριζε το σιτάρι στα χωράφια αλλά μόνο αλώνιζε τα κομμένα στάχυα, δηλαδή ξεχώριζε τον καρπό του σιταριού από το άχυρο. Στη δεύτερη φωτογραφία βλέπουμε έναν κοσιατζή. Στην τρίτη φωτογραφία βλέπουμε μια θεριζοαλωνιστική μηχανή. Στην τέταρτη φωτογραφία βλέπουμε την πρώτη χορτοκοπτική μηχανή του Φαναρίου και του Κομπέλου, η οποία εκτόπισε τα εργατικά χέρια από τον κοπή των χόρτων με κοσιές. Στην τελευταία φωτογραφία βλέπουμε τον Αρχοντή Κουλοσούσα, ο οποίος μαζί με τον αδερφό του, τον Θωμά, έφεραν πρώτοι τον τεχνολογικό εκσυγχρονισμό στην χορτοκοπτική του Κομπέλου. Στο βάθος δεξιά το Φανάρι Καρδίτσας με το περίφημο κάστρο του στην κορυφή του λόφου, ο οποίος έχει ανακηρυχθεί ως “Αρχαιολογικός Χώρος Ιθώμης” το 1964 από το Αρχαιολογικό Συμβούλιο Ελλάδας και την Ελληνική Κυβέρνηση.
Αύριο η συνέχεια.
Ευχαριστώ θερμά όσους με βοήθησαν και με βοηθούν με πληροφορίες για την οικονομική και κοινωνική ιστορία του προαστίου του Φαναρίου, τον όμορφο Κόμπελο.
Τηλέφωνο επικοινωνίας: 6976026625
