131ο: Πού είναι τα αρχαία μνημεία του Κομπέλου, του προαστίου Φαναρίου Ιθώμης;
(15ο μέρος)
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω την ιστορική, κοινωνιολογική, πολιτιστική και λαογραφική έρευνα και παρουσίαση του οικισμού του Φαναρίου Καρδίτσας, του υπέροχου Κομπέλου. Σήμερα θα αναφερθώ στα αρχαία του μνημεία.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Οι αρχαίοι κίονες του Κομπέλου Φαναρίου.
Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Βαγγέλη Κουλοσούσα- ο οποίος γεννήθηκε στις αρχές του 1955- στην περιοχή του Κομπέλου, κοντά στην ιστορική του βρύση και πιο συγκεκριμένα εκεί που είναι σήμερα κτισμένη η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, υπήρχαν 5 αρχαίοι κίονες, οι οποίοι είχαν αποκαλυφθεί κατά τη διάρκεια των εργασιών των Κομπελιωτών να πάρουν το χώμα με το οποίο φτιάχνανε τα πλιθιά, προκειμένου να κτίσουν τα ντάμια τους. Οι χωρικοί του Φαναρίου προκειμένου να φτιάξουν τους ωμόπλινθους, έσκαβαν το έδαφος, έπαιρναν το αργιλόχωμα, και με άχυρα και με νερό από τη βρύση, τα ζύμωναν και μετά τα έριχναν σε καλούπια και τα άφηναν να ξεραθούν από τον ήλιο.
Εκεί λοιπόν δημιουργήθηκαν σχετικά μεγάλες γούρνες, μεγάλοι λάκκοι. Οι χωματουργικές εργασίες των χωρικών έφεραν στην επιφάνεια και ανέδειξαν 5 αρχαίες κολόνες. Οι κίονες βρέθηκαν εντελώς τυχαία κατά το σκάψιμο. Αυτό πρέπει να έγινε γύρω στο 1969.
Θα μου πει ο Βαγγέλης Κουλοσούσας:
“Θυμάμαι την πλάκα με τα κεφαλαία γράμματα, διαστάσεων 1 τετραγωνικού μέτρου. Ήταν από μάρμαρο και είχε χρώμα λευκό, πιο λευκό από τους κίονες. Από τις 5 αρχαίες κολόνες οι δύο ήταν μαρμάρινες με αυλακώσεις και οι 3 ήταν μαρμάρινες αλλά λείες. Οι κίονες είχαν μεγάλο μήκος, γύρω στα 4 με 5 μέτρα.
Τα αρχαία μνημεία ήταν στον αύλειο χώρο, εκεί που είναι σήμερα η παιδική χαρά. Εκεί ήταν οι κίονες διάσπαρτοι σε μια επιφάνεια 10 με 15 τετραγωνικών μέτρων. Ήταν όλες μαζεμένες σ’ ένα μέρος της περιοχής. Η περιοχή με τις 3- 4 γούρνες και τις αρχαίες κολόνες ισοπεδώθηκε και σκεπάστηκε με χώματα, μπαζώθηκε, γύρω στα 1972. Αλλά ακόμα και όταν ισοπέδωσαν την περιοχή κάποιες κολόνες εξείχαν. Έριξαν χώματα από πάνω. Εμείς παίζαμε μπάλα εκεί μέχρι το 1972.
Ο κόσμος δεν ενδιαφέρθηκε για τις αρχαιότητες. Κανένας! Ούτε μιλούσε για αυτές! Ούτε κι εμείς. Μόνο όταν μεγαλώσαμε αρχίσαμε να συζητάμε για αυτές, μέχρι τότε δεν τις είχαμε δώσει σημασία και αξία. Σίγουρα εκεί υπήρχε κάποιος αρχαίος ναός. Η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου έγινε το 1990. Οι κίονες δεν ήταν ακριβώς εκεί που κτίστηκε η εκκλησία. Δεν πρέπει να κτίστηκε πάνω στις κολόνες. Αλλά μέχρι να γίνει η εκκλησία πέρασαν πολλά χρόνια και οι κίονες προεξείχαν από το ισοπεδωμένο έδαφος”.
[Αυτήν η αδιαφορία των Φαναριωτών και των φορέων του συνεχίστηκε μέχρι το 1984. Τη χρονιά εκείνη ιδρύσαμε τον Πολιτιστικό Σύλλογο Φαναρίου το” Κάστρο” και έτσι δώσαμε ένα αποφασιστικό χτύπημα στην αδιαφορία απέναντι στα αρχαία μνημεία, όπως ήταν το κάστρο αλλά και τα ακίνητα αρχιτεκτονικής κληρονομιάς του χωριού μας.
Από τότε ήρθαν τα πάνω κάτω. Όλα άλλαξαν!]
2. Ο Θανάσης Γεωργούσης, ο οποίος γεννήθηκε το 1944, μου είπε:
” Εκεί που είναι σήμερα η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου και η παιδική χαρά στον Κόμπελο Φαναρίου, υπήρχαν γούρνες για να φτιάξουν πλιθιά. Έσκαβαν το έδαφος και με το χώμα, άχυρα, χόρτα και νερό από τη βρύση έφτιαχναν τα πλιθιά. Εκεί υπήρχαν τα αρχαία. Έφεραν μπουλντόζα για την ισοπέδωση. Το μπάζωμα έγινε νωρίτερα, γύρω στο 1971-72. Δεν ξέρω πού θάφτηκαν τα αρχαία μνημεία. Οι κολόνες ήταν σαν αυτή που είναι στην πλατεία του Φαναρίου Ιθώμης. Μπάζωσαν τις γούρνες και ίσως πάνω κτίστηκε η εκκλησία. Όταν έγινε το μπάζωμα, εγώ ήμουν φαντάρος”.
3. Ένας άλλος Κομπελιώτης, ο Λ. Μ. μου είπε:
“Εγώ θυμάμαι πως οι αρχαίες κολόνες ήταν μέσα σε κάτι μεγάλες γούρνες με νερό. Μία κολόνα ήταν σαν αυτή που είναι σήμερα στην πλατεία του χωριού μας. Δίπλα της υπήρχε μια πλάκα, ίσως ταφόπλακα. Πάνω στην ταφόπλακα υπήρχε επιγραφή στα αρχαία ελληνικά. Όταν μαζευόταν νερό στη γούρνα δεν μπορούσαμε να διαβάσουμε την επιγραφή, αλλά μόλις έπεφτε η στάθμη του νερού τη διαβάζαμε. Εμείς παίζαμε εκεί μπάλα κάθε μέρα. Εκεί, με το σκάψιμο, είχαν ξεθαφτεί και οστά ανθρώπου.
Αυτά τα αρχαία μνημεία ήταν εκεί μέχρι την ισοπέδωση του χώρου, η οποία πρέπει να έγινε γύρω στο 1968 με 1969, πολλά χρόνια πριν κτιστεί η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου το 1990.
Η τοποθεσία όπου ήταν τα αρχαία μνημεία ήταν λίγο πιο πάνω από την καινούρια εκκλησία του Αγίου Γεωργίου. Θα μπορούσα να ορίσω με ακρίβεια πού κοντά ήταν.
Φαίνεται πως δεν αξιολογήθηκαν σωστά τα αρχαία μνημεία. Πιστεύω πως με την ισοπέδωση τα αρχαία μνημεία καταπλακώθηκαν μέσα στις γούρνες. Αν τα έπαιρναν από εκεί, θα το είχαμε πάρει χαμπάρι”.
4. Ένας άλλος Κομπελιώτης, ο Νίκος Κουλοσούσας, ο οποίος γεννήθηκε το 1945, θα μου πει σχετικά:
“Στην περιοχή που σήμερα είναι η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου στον Κόμπελο υπήρχαν
1- 2 κολόνες. Αποκαλύφθηκαν, όταν οι Κομπελιώτες έσκαβαν το έδαφος για να κόψουν πλιθιά. Αυτό το σκάψιμο και το κόψιμο πλιθιών γινόταν συνέχεια εκεί. Οι κολόνες θα πρέπει να είχαν ύψος η μία 1,2 μέτρα και η άλλη 0,8 μέτρα. ‘Ο,τι βρήκαν το έβγαλαν έξω. Ο Χριστόφορος Τραυλός ενδιαφέρθηκε και οι δύο αυτές κολόνες μεταφέρθηκαν γύρω στο 1957 με 1960 στο Φανάρι, στον Άγιο Σεραφείμ”.
Ωστόσο, ο Χριστόφορος Τραυλός, στο βιβλίο του: Η θεσσαλική Ιθώμη, το Φανάρι, εκδόσεις Σαββάλας, 2002, δεν κάνει καμία αναφορά για την ανακάλυψη αρχαίων κιόνων στον Κόμπελο και για μεταφορά τους στο Φανάρι. Ο Χριστόφορος Τραυλός κάνει λόγο μόνο για μαρμάρινες αυλακωτές κολόνες που βρέθηκαν πίσω από το ιερό του Αγίου Σεραφείμ και κάτω από το κάστρο του Φαναρίου, κυρίως στο προαύλιο του Αγίου Ιωάννου. Βλέπε σελίδες 19 και 20 του βιβλίου του.
Είναι φανερό πως αν ο Χριστόφορος Τραυλός γνώριζε για την ανακάλυψη αρχαίων κιόνων στον Κόμπελο και είχε ενδιαφερθεί για τη μεταφορά τους στο Φανάρι Ιθώμης, θα το είχε αναφέρει στο βιβλίο του. Κάτι τέτοιο όμως δεν έχει γίνει από μέρος του…
Υστερόγραφο: Λίγο μετά από την ανάρτησή μου έγραψε σχόλιο η Ηλέκτρα Λώλου. Όπως μαρτυρεί η ανιψιά του Χριστόφορου Τραυλού , η Ηλέκτρα Λώλου, ο θείος της, με τον οποίο είχε συζητήσει πολλές φορές μαζί του για τα αρχαία μνημεία του Φαναρίου, δεν γνώριζε ότι υπάρχουν αρχαίες κολόνες στον Κόμπελο Φαναρίου. Ο Χριστόφορος Τραυλός ενδιαφέρθηκε για τη μεταφορά της αρχαίας κολόνας από τον Άγιο Σεραφείμ στην πλατεία, με τη βοήθεια του Θωμά, του Τόμας.
5. Κοντά στη μαρτυρία του Νίκου Κουλοσούσα είναι και η μαρτυρία του Λάμπρου Αδάμου του Φώτη, ο οποίος γεννήθηκε το 1949.
Μου είπε ο Λάμπρος Αδάμος, τα εξής:
“Οι αρχαίες κολόνες ήταν δύο. Ξεθάφτηκαν ανάμεσα στα έτη 1957 και 1960. Ήμουν περίπου 10 χρονών. Τις έχω δει με τα μάτια μου. Το μήκος τους ήταν από 1,5μ. έως 1,8 μέτρα και η διάμετρος ήταν περίπου 40 εκατοστά. Οι κολόνες ήταν ραβδωτες και είχαν κεφαλή. Είχαν φτιάξει λάκκο, για να κόψουν πλιθιά και τις έβγαλαν στην επιφάνεια. Μετά τις έριξαν πάλι μέσα στον λάκκο. Η κεφαλή της μιας κολόνας εξείχε του νερού του λάκκου, περίπου μισό μέτρο. Εμείς πηδάγαμε από τη μια άκρη της γούρνας πάνω στην κολόνα και μετά πηδάγαμε στην απέναντι μεριά. Οι κολόνες έμειναν έτσι, ξεσκεπαστες, γύρω στα δύο χρόνια. Θάφτηκαν πάλι κάτω από τα χώματα τα οποία κατεβαίνουν με το νερό της βροχής από το ρέμα του Αρμπυλιανού. Δεν μεταφέρθηκαν στον Άγιο Σεραφείμ. Αργότερα έγινε εκεί η ισοπέδωση της περιοχής. Οι αρχαίες κολόνες του Κομπέλου είναι εκεί θαμμένες.
Ο κόσμος δεν έδινε τότε καμμία σημασία. Μάλλον κορόιδευε όποιον μιλούσε για αυτές τις κολόνες.
Στην Αθήνα βρέθηκα σε σπίτι δύο γυναικών αρχαιολόγων. Ήμουν 16 χρονών τότε. Με ρώτησαν από πού είμαι και σαν τις είπα μου είπανε πως όλη η έκταση από το ντάμι του Μπακλαβά μέχρι τη βρύση του Κομπέλου είναι γεμάτη με αρχαία από κάτω. “Δεν τα βγάζουμε στην επιφάνεια, γιατί δεν μπορούμε να τα φυλάξουμε”.
6. Δεν αποκλείεται να υπήρξαν δύο φορές ανακαλύψεις αρχαίων κιόνων στον Κόμπελο. Η πρώτη γύρω στα 1957 με 1960, όπως μαρτυρούν ο Νίκος Κουλοσούσας και ο Λάμπρος Αδάμος και η άλλη στα τέλη της δεκαετίας του 1960, όπως μαρτυρούν οι υπόλοιποι Κομπελιώτες. Το πιο πιθανό είναι πως οι αρχαίοι κίονες του Κομπέλου Φαναρίου έχουν θαφτεί είτε στον χώρο που βρέθηκαν, είτε στον χώρο κάτω από την εκκλησία. Άλλωστε αυτό το έχουμε δει και στην περίπτωση του χριστιανικού ναού του Αγίου Σεραφείμ, ο οποίος κτίστηκε πάνω στον ναό της αρχαίας θεάς Δήμητρας και με υλικά του αρχαίου ναού και στην περίπτωση του χριστιανικού ναού του Αγίου Ιωάννου και στην περίπτωση του χριστιανικού ναού της Αγίας Παρασκευής, όπου και εκεί θάφτηκαν αρχαία μνημεία ναού. Το πιο πιθανό είναι πως το ίδιο έγινε και στον Κόμπελο…
Και προφανώς δεν ήταν ή δεν είναι μόνο αυτοί οι κίονες στην περιοχή αυτή του Κομπέλου. Ένας αρχαίος ναός αποτελούνταν από πολύ περισσότερους κίονες και όχι μόνο. Όλοι αυτοί, αν δεν έχουν συληθεί, είναι θαμμένοι στον υπάρχοντα χώρο.
Ωστόσο είναι φανερό πως θα πρέπει να γίνουν αρχαιολογικές ανασκαφές στον χώρο του Αγίου Γεωργίου στον Κόμπελο. Τα αρχαία μνημεία πρέπει να έρθουν στην επιφάνεια και να αναδειχτούν. Η ύπαρξη αρχαίου ναού αποδεικνύει πως ο οικισμός του Κομπέλου Φαναρίου έχει πολύ μεγάλη και μακριά ιστορία, η οποία προφανώς συνδέεται με την ιστορία του κράτους της αρχαίας Ιθώμης, του 12ου αιώνα προ Χριστού, του οποίου η έδρα του ήταν στον λόφο του Φαναρίου Ιθώμης, ο οποίος από το 1964, με απόφαση του Αρχαιολογικού Συμβουλίου Ελλάδας και της Ελληνικής Κυβέρνησης, αναγνωρίστηκε ως ο
“Αρχαιολογικός Χώρος Ιθώμης”.
7. Οι φωτογραφίες είναι από τον Κόμπελο, με την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, ενώ η τελευταία φωτογραφία είναι από την πλατεία του χωριού μας, του Φαναρίου Ιθώμης, όπου βλέπουμε και μία αρχαία κολόνα που έχει βρεθεί στον Άγιο Σεραφείμ. Τέτοιες περίπου ήταν οι δύο από τις πέντε κολόνες που βρέθηκαν στον Κόμπελο πριν από 50 με 70 χρόνια.
Όποιος θυμάται ή γνωρίζει περισσότερα ή έχει φωτογραφίες για τα αρχαία μνημεία του Κομπέλου ας με ενημερώσει.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625.
