15ο: Κριτική στο κριτήριο αληθείας των στωικών φιλοσόφων και λογικών
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τα μαθήματα φιλοσοφίας για τη στωική Λογική. Σήμερα θα αναφερθώ στο κριτήριο ή στα κριτήρια αλήθειας των στωικών φιλοσόφων και λογικών, τα οποία είναι μέρος της Λογικής τους και ειδικότερα της διαλεκτικής τους επιστήμης. Στο τέλος θα ασκήσω πολύπλευρη κριτική στα κριτήρια αλήθειας, τόσο από τη σκοπιά των αρχαίων σκεπτικών, όσο και από τη σκοπιά του Χέγκελ, του Καρλ Μαρξ και του Λένιν.
Σε προηγούμενο μάθημα γνωρίσαμε πως για τους στωικούς η φαντασία (το αίσθημα, η εικόνα, η παράσταση) είναι ένα τύπωμα, μια αλλοίωση του ηγεμονικού μέρους της ψυχής και πως διέκριναν δύο είδη φαντασίας, την καταληπτική και την ακατάληπτη. Σήμερα θα σταθώ στην καταληπτική φαντασία, γιατί αυτή η φαντασία είναι για τους στωικούς το κριτήριο της αλήθειας. Για τους στωικούς φιλοσόφους το ανθρώπινο λογικό χρησιμοποιεί κριτήρια και κανόνες για την εύρεση της αλήθειας και τη διάκρισή της από το ψεύδος και το ουδέτερο.
1. Για τους στωικούς φιλοσόφους η καταληπτική φαντασία προέρχεται από ένα πραγματικό αντικείμενο του εξωτερικού κόσμου, πηγάζει δηλαδή από την υλική πραγματικότητα και δεν είναι παραίσθηση ή όνειρο. Η καταληπτική φαντασία συμφωνεί με το αντικείμενο του εξωτερικού κόσμου, καθώς θεωρείται πως αποτελεί πιστή απεικόνισή του, αποτυπώνοντας τις ιδιότητες και τα χαρακτηριστικά του, όπως χρώμα, σχήμα, μέγεθος, ιδιότητες…
[Σ’ ένα ανώτερο επίπεδο, για τους στωικούς, η αλήθεια είναι η συμφωνία της ανθρώπινης κρίσης με την παγκόσμια λογική, με τον παγκόσμιο θεϊκό λόγο, με την παγκόσμια φυσική τάξη που διέπει το σύμπαν. Όταν οι σκέψεις μας αντανακλούν με ακρίβεια τη δομή και την αντικειμενική λογική του σύμπαντος, τότε κατέχουμε την αλήθεια. Αλήθεια είναι η συμφωνία των σκέψεων και του λογικού μας με τη λογική της φύσης. Η αλήθεια ταυτίζεται με την επιστήμη και τον ορθό λόγο που κατέχει ο στωικός σοφός. Η αλήθεια συγκροτείται από πολλές αληθείς προτάσεις, από πολλές αληθείς γνώσεις που έχουν οργανωθεί σε σύστημα. Το αληθές είναι μεμονωμένο και περιστασιακό ή τυχαίο, ενώ η αλήθεια είναι καθολική, παγκόσμια και σταθερή, αμετάβλητη.]
Η παράσταση του αντικειμένου έχει σφραγιστεί και έχει εντυπωθεί στην ψυχή μας και είναι αδιαμφισβήτητη, δηλαδή είναι τέτοιας φύσης που δεν θα μπορούσε να προέλθει από κάτι που δεν υπάρχει. Επίσης είναι τόσο χαρακτηριστική που δεν μπερδεύεται με κάτι άλλο. Με άλλα λόγια, η καταληπτική φαντασία δεν είναι παραίσθηση ή όνειρο. Αντικείμενα τού εξωτερικού κόσμου δεν είναι μόνο τα δέντρα, τα σπίτια, τα βουνά ή τα τραπέζια… Αντικείμενα τού εξωτερικού κόσμου είναι και οι λέξεις, είναι ο λόγος των ανθρώπων, γιατί και αυτός είναι υλικός, καθώς μπορεί να είναι φυσικός, αισθητός ήχος, ο οποίος επιδρά πάνω στα αισθητήρια όργανα της ακοής ή γραπτά σημάδια στο χαρτί, τα οποία επιδρούν πάνω στα αισθητήρια όργανα της όρασης. Στη συνέχεια αυτά τα ακουστικά και οπτικά ερεθίσματα καταλήγουν στο ηγεμονικό μέρος της ψυχής, στη διάνοια και το λογικό μας, όπου και υφίστανται νοητική επεξεργασία…
Η καταληπτική φαντασία είναι λογική παράσταση, αλλά δεν είναι η ίδια η γενική λογική έννοια. Μπορεί να είναι μόνο η ατομική λογική έννοια, όπως π.χ. Σωκράτης, Όλυμπος, Δούναβης…Η γενική λογική έννοια είναι το αποτέλεσμα της νοητικής επεξεργασίας. Πιο συγκεκριμένα: Όταν πολλές παρόμοιες καταληπτικές φαντασίες αποθηκεύονται στη μνήμη, π.χ. από διάφορα τραπέζια, τότε ο νους τις ομαδοποιεί και σχηματίζει τη γενική έννοια “τραπέζι”. Και μόνο μέσω των εννοιών γνωρίζουμε τα πράγματα και μπορούμε να γνωρίζουμε την αλήθεια από το ψέμα. Η καταληπτική φαντασία είναι η μονάδα, ενώ η έννοια είναι η γενίκευση. Χωρίς την καταληπτική φαντασία, ή τις ομοειδείς καταληπτικές φαντασίες, οι έννοιες θα ήταν αυθαίρετες ή λανθασμένες. Άρα η καταληπτική παράσταση δεν είναι μια απλή εικόνα, μια απλή φωτογραφία, που έχει εντυπωθεί στην ψυχή μας αλλά είναι η βάση για τον σχηματισμό της έννοιας και μόνο έτσι έχει και γλωσσική μορφή και γλωσσικό, λεκτικό περιεχόμενο. Η καταληπτική φαντασία είναι η βάση της γνώσης για το γλωσσικό, το λεκτικό υλικό με το οποίο οι άνθρωποι σκεφτόμαστε, μιλάμε και συζητάμε.
2. Η λέξη “καταληπτική” προέρχεται από το ρήμα “καταλαμβάνω”, που σημαίνει πιάνω κάτι γερά, το γραπώνω, το αιχμαλωτίζω. Έτσι καταληπτική φαντασία είναι μια παράσταση, ένα αίσθημα, μια απεικόνιση, μια ομιλία τόσο καθαρή και έντονη, τόσο σαφής και ευκρινής, τόσο κατανοητή, η οποία “αιχμαλωτίζει” τη διάνοιά μας και την αναγκάζει να την αποδεχτεί ως αληθινή. Οι αισθητικές φαντασίες είναι αυτές που συνοδεύονται από συγκατάθεση. Με άλλα λόγια το ηγεμονικό μέρος της ψυχής μας, το λογικό μας, αναγκάζεται να δώσει τη συγκατάθεσή του, να πει το “ναι”. “Εκβιάζεται” να ομολογήσει δηλαδή πως αυτό που βλέπει ή ακούει ή μυρίζει ή γεύεται ή αγγίζει είναι αυτό όπως έρχεται μέσω των αισθητηρίων οργάνων των αισθήσεων της ψυχής και πως αποτελεί πιστή απεικόνισή του. Καταληπτική φαντασία είναι η φαντασία η οποία είναι τόσο καθαρή, έντονη και ακριβής που αποκλείεται για τον στωικό μας φιλόσοφο να είναι λάθος. Ο σοφός άνθρωπος, ο στωικός, δίνει τη συγκατάθεσή του τότε και μόνο τότε που είναι βέβαιος πως η φαντασία του είναι καταληπτική. Η πλάνη, το λάθος, συμβαίνει μόνο όταν δίνουμε βιαστικά κι άσκεφτα συγκατάθεση σε ακατάληπτες, σε θολές, σε συγκεχυμένες, σε ψεύτικες ή σε αμφίβολες φαντασίες ή εντυπώσεις. Έτσι η καταληπτική φαντασία είναι μια αυτοβεβαιούμενη αντιληπτική παράσταση ενός εξωτερικού αντικειμένου. Τα αισθητήρια όργανα των αισθήσεων της ψυχής είναι αυτά που προσλαμβάνουν το εξωτερικό ή τα εξωτερικά αντικείμενα. Η καταληπτική φαντασία είναι το αποτέλεσμα, το νοητικό, το ιδεατό προϊόν της αίσθησης ή των αισθήσεων στο ηγεμονικό, στο λογικό μέρος της ψυχής του ανθρώπου, το οποίο κατοικοεδρεύει στην καρδιά του.
Το αίσθημα δεν είναι από μόνο του ούτε αληθές ούτε ψευδές. Είναι απλώς μια φαντασία, ένα αίσθημα, μια αισθητηριακή πληροφορία. Η αλήθεια ή το λάθος προκύπτει μόνο όταν η διάνοιά μας, η λογική μας, δώσει τη συγκατάθεσή της σε αυτό που της έχει φέρει η αίσθηση. Αν μια φαντασία δεν πληροί τις προϋποθέσεις να είναι αληθινή, τότε μας οδηγεί στην πλάνη. Όταν όμως η φαντασία είναι αληθινή, δηλαδή είναι καταληπτική, και πολλές τέτοιες καταλήψεις συνδεθούν μεταξύ τους με τη λογική, τότε σχηματίζουμε την επιστήμη, δηλαδή τη βέβαιη κι ακλόνητη αλήθεια. Αυτό τουλάχιστον υποστηρίζουν οι στωικοί.
3. Η καταληπτική φαντασία ως το κριτήριο της αλήθειας για τους στωικούς λογικούς.
Σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο:
Οι στωικοί προτάσσουν τη θεωρία τους, τον λόγο τους για τη φαντασία και τις αισθήσεις καθώς θεωρούν πως το κριτήριο με το οποίο γνωρίζουμε την αλήθεια των πραγμάτων είναι γενικά μια φαντασία, μια παράσταση, μια πρόταση, ένας γλωσσικός, λεκτικός λόγος. Ύστερα ακολουθεί η συγκατάθεση του νου, του λογικού μας. Η αίσθηση και η φαντασία προηγούνται της συγκατάθεσης, της κατάληψης, δηλαδή της κατανόησης και της σκέψης. Κι αυτό γιατί δεν μπορεί να υπάρξει συγκατάθεση, κατανόηση και σκέψη χωρίς φαντασία. Η φαντασία προηγείται της γνωστικής διαδικασίας και ύστερα έρχεται η διάνοια για να διατυπώσει, να εκφράσει λογικά αυτό που δέχεται από τη φαντασία.
Και ο Διογένης Λαέρτιος συνεχίζει, στο έργο του Βίοι φιλοσόφων:
“Οι στωικοί φιλόσοφοι λένε πως κριτήριο της αλήθειας είναι η καταληπτική φαντασία, δηλαδή αυτή που προέρχεται από κάτι υπαρκτό, από κάτι το πραγματικό”.
Ενώ λίγο παρακάτω γράφει πως “διαλεκτική είναι η επιστήμη των αληθών, των ψευδών και των ουδετέρων”.
Να θυμίσω πως οι στωικοί με τον όρο διαλεκτική εννοούν την επιστήμη τού ορθώς διαλέγεσθαι, την επιστήμη του να μιλάς ορθά σε ένα διάλογο όπου γίνονται ερωτήσεις κι απαντήσεις.
Άρα λοιπόν και στον διάλογο ο άνθρωπος θα πρέπει όχι μόνο να μιλάει σωστά αλλά και να αναζητεί την αλήθεια και να τη διακρίνει από το ψέμα ή και τα ουδέτερα.
4. Μερικά ακόμα κριτήρια αλήθειας των στωικών.
Σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο, ο Βόηθος αναγνωρίζει πολύ περισσότερα κριτήρια αλήθειας, όπως τον νου, την αίσθηση, την όρεξη και την επιστήμη. Ο ίδιος ο Χρύσιππος, ο οποίος αρχικά υποστήριξε πως κριτήριο αληθείας είναι μόνο η καταληπτική φαντασία προερχόμενη από πραγματικό αντικείμενο, στη συνέχεια υποστήριξε πως τα κριτήρια αλήθειας είναι δύο: η αίσθηση και η πρόληψη. Είναι δε η πρόληψη από τη φύση της καθολική, μια γενική έννοια. Για τους στωικούς, οι προλήψεις είναι φυσικές έννοιες που τυπώνονται στη ψυχή όλων των ανθρώπων, όλων των εποχών, με φυσικό τρόπο και χωρίς διδασκαλία. Ωστόσο οι στωικοί φιλόσοφοι αφήνουν να φανεί πως οι προλήψεις είναι έμφυτες έννοιες, αφού τις έχουν όλοι οι άνθρωποι όλων των εποχών. Κριτική στις στωικές προλήψεις έκανα σε προηγούμενο μάθημα. Άλλοι στωικοί, όπως ο Ποσειδώνιος, θεωρούν ως κριτήριο αληθείας τον ορθό λόγο.
5. Οι πρώτοι που άσκησαν κριτική στο κριτήριο αληθείας των στωικών φιλοσόφων ήταν οι σκεπτικοί. Αυτοί εξαπέλυσαν σφοδρή επίθεση στο κριτήριο της καταληπτικής φαντασίας, χτυπώντας τον πυρήνα της βεβαιότητας. Για τον σκοπό αυτό χρησιμοποίησαν μερικά επιχειρήματα, όπως τα παρακάτω δύο:
α. Το επιχείρημα της ομοιότητας. Πώς μπορούμε να διακρίνουμε με σιγουριά σε δύο πανομοιότυπα δίδυμα αδέλφια ή σε δύο πανομοιότυπα αυγά ποιο είναι το ένα και ποιο είναι το άλλο; [Πάντως η μάνα μπορεί να ξεχωρίσει δύο δίδυμα αδέλφια, όπως και η επιστήμη μπορεί να ξεχωρίσει δύο “πανομοιότυπα” αυγά…]
β. Το επιχείρημα των παραισθήσεων και των ονείρων. Αν η ένταση των εντυπώσεων ενός ανθρώπου που ονειρεύεται ή ενός ανθρώπου που βρίσκεται σε κατάσταση μανίας είναι το κριτήριο αληθείας, τότε και ο ονειροπόλος ή ο μανιακός έχουν τη δική τους καταληπτική φαντασία, τη δική τους αλήθεια. Η κριτική των σκεπτικών ανάγκασε τους στωικούς να το ψάξουν περισσότερο…
Ο Χέγκελ στο έργο του Ιστορία της Φιλοσοφίας, εκδόσεις Ανοικτή Βιβλιοθήκη, 2013, γράφει πως το κριτήριο της καταληπτικής φαντασίας είναι “η τυπική ταυτότητα της σκέψης, δηλαδή η διαπίστωση της συμφωνίας. Ερωτάται όμως με τι;”
Για τον Χέγκελ δεν υπάρχει απόλυτος αυτοκαθορισμός, και δεν απαντάται εκπορευόμενο από τη σκέψη περιεχόμενο. Και συνεχίζει ο Χέγκελ να γράφει πως “οι στωικοί αντιλήφθηκαν πολλά, αλλά το κριτήριό τους όμως μένει τυπικό και είναι θεμέλιο αντίφασης”. Η αυτοαποδεικτικότητα της καταληπτικής φαντασίας δεν είναι δυνατή. “Όλη η φλυαρία των στωικών για τους σοφούς οφείλεται στην ακαθοριστία του κριτηρίου αλήθειας”, θα γράψει ο Χέγκελ.
Για τον Καρλ Μαρξ, το κριτήριο της αλήθειας είναι η πράξη. Η πράξη είναι η Λυδία λίθος για το πώς μπορούμε να ξεχωρίσουμε, να διακρίνουμε την αλήθεια από το ψέμα.
Γράφει ο Μαρξ στις περίφημες Θέσεις για τον Φόιερμπαχ:
“Το ζήτημα αν η ανθρώπινη νόηση μπορεί να γνωρίσει την αλήθεια ή αν κατέχει την αλήθεια δεν είναι ζήτημα της θεωρίας, δεν είναι θεωρητικό ζήτημα, αλλά ζήτημα πρακτικό”. Στην πράξη, στο πείραμα, στο εργαστήριο, στη βιομηχανία, στο χωράφι, στην κοινωνική και πολιτική ζωή θα πρέπει να αποδειχτεί αν κάτι είναι αληθές ή ψευδές.
Αν για τους στωικούς υπάρχει μια αντικειμενική αλήθεια κρυμμένη μέσα στον κόσμο, η οποία ισχύει για όλους τους ανθρώπους όλων των εποχών, την οποία μπορούμε να γνωρίσουμε, για τον Μαρξ και για τους διαλεκτικούς υλιστές η αλήθεια δεν είναι στατική, αλλά αναπτύσσεται και προοδεύει όσο αναπτύσσονται και οι παραγωγικές δυνάμεις της κοινωνίας.
Ο Καρλ Μαρξ δέχεται πως ο άνθρωπος έχει λογική φαντασία, δηλαδή φαντασία την οποία μπορεί να την επεξεργαστεί και να την εκφράσει με τον λόγο, με τις λέξεις, αλλά αυτός ο λόγος είναι ιστορικό και κοινωνικό προϊόν. Ενώ τα ζώα έχουν φαντασία, καθώς βλέπουν, ακούν, μυρίζουν, γεύονται και αντιδρούν, για αυτό άλλωστε και επιβιώνουν, μόνο ο άνθρωπος έχει λογική φαντασία, δηλαδή μόνο αυτός μπορεί να μετατρέψει αυτό που αντιλαμβάνεται με τις αισθήσεις του σε έννοιες και σε προτάσεις. Οι λέξεις και οι έννοιες που χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε τις “φαντασίες”, τα αισθήματα, τις εμπειρίες και τις ιδέες μας καθορίζονται από την ιστορική εποχή και την κοινωνική τάξη στην οποία ανήκει ο καθένας μας.
Ταυτόχρονα η αλήθεια έχει και μια ταξική διάσταση. Η αλήθεια είναι συχνά κρυμμένη πίσω από την κυρίαρχη αστική ιδεολογία της κοινωνίας, πίσω από την ψευδή κοινωνική συνείδηση. Η αλήθεια μπορεί να αποκαλυφτεί μέσα από τη μαζική, τη συλλογική ταξική δράση των εργαζομένων στον δρόμο τους προς την κοινωνική χειραφέτηση και την κατάργηση των υλικών όρων της αλλοτρίωσης. Βλέπε: Ντούσας Δημήτρης, Αλλοτριωμενη και Χειραφετημένη Λογική, εκδόσεις Χατζηλακος, 2024.
Για τον Λένιν, η πρακτική του ανθρώπου και της ανθρωπότητας είναι το κριτήριο της αλήθειας και της αντικειμενικότητας της γνώσης. Στην πρακτική και στην τεχνική ελέγχεται η ορθότητα της καταληπτικής φαντασίας, της αντανάκλασης της φύσης και της κοινωνίας στον εγκέφαλο του ανθρώπου. Ο άνθρωπος με την πράξη αποδεικνύει την αντικειμενική ορθότητα των ιδεών του, των εννοιών του, των γνώσεών του και της επιστήμης του.
Άρα για τους διαλεκτικούς υλιστές δεν είναι ούτε η καταληπτική φαντασία ούτε ο νους, ούτε η αίσθηση ούτε η όρεξη ούτε η πρόληψη ούτε ο ορθός λόγος ούτε η επιστήμη το κριτήριο ή τα κριτήρια της αλήθειας. Η πράξη, η δράση του ανθρώπου και της ανθρωπότητας είναι το κριτήριο για τον έλεγχο της αντικειμενικότητας της γνώσης, το κριτήριο για το αν κάτι είναι αληθές ή ψευδές.
Αύριο η συνέχεια…
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
