158ο: Η κοινωνική ψυχολογία των Φαναριωτών του Κομπέλου μέσα στον χρόνο
(41ο μέρος 1)
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω την κοινωνική έρευνα για την ιστορία του Κομπέλου, του πιο μεγάλου και ιστορικού οικισμού του Φαναρίου Ιθώμης.
Σήμερα- και μέχρι την ολοκλήρωση αυτής της ενότητας- θα αναφερθώ στην ψυχοσύνθεση των Φαναριωτών του Κομπέλου μέσα στον ιστορικό χρόνο και χώρο της κοινότητάς μας, του Φαναρίου.
Το θέμα αυτό είναι πρωτότυπο κι αδούλευτο ερευνητικά και θεωρητικά. Αναδείχτηκε ωστόσο κατά τη διάρκεια της μεγάλης έρευνας που διενεργώ από τον Μάιο του 2024 για το Φανάρι και ιδιαίτερα για τον οικισμό τού Κομπέλου.
Σήμερα θα δούμε το 1ο μέρος αυτής της ενότητας.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά και από πιο κοντά:
1. Οι κοινές ρίζες όλων των Φαναριωτών της Ιθώμης.
Όλοι οι Φαναριώτες, τόσο οι μόνιμοι όσο και αυτοί που έχουμε μετεγκατασταθεί αλλού, έχουμε κάποιες κοινές ρίζες, κοινά βιώματα, κοινή νοοτροπία, κοινό χαραχτηρα. Όλοι οι Φαναριώτες που ζούσαμε μόνιμα στο ιστορικό χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, έχουμε μια κοινή ψυχολογία η οποία συνδέεται άρρηκτα με τον αγροτικό τρόπο ζωής, τη γεωργία και την κτηνοτροφία, με την παράδοση, τα ήθη και τα έθιμα, τον στενό κοινωνικό έλεγχο και τη σχετική σταθερότητα. Η ζωή μας κινούνταν γύρω από τον κύκλο των εποχών και των αγροτικών εργασιών. Έχουμε μια ισχυρή αίσθηση της κοινότητας και απέναντι στις αλλαγές και το καινούριο έχουμε μια συντηρητική και επιφυλακτική στάση. Αυτό μπορεί να μας εξασφαλίζει ένα χαμηλότερο επίπεδο άγχους, αλλά είμαστε πιο ευάλωτοι στην κοινωνική κριτική, δηλαδή στο κουτσομπολιό, των υπολοίπων Φαναριωτών. Είμαστε εσωστρεφείς και με ισχυρούς και σταθερούς δεσμούς γειτονιάς και συγγένειας για υψηλότερη ασφάλεια.
2. Μέσα σε αυτά τα οικονομικά και κοινωνικά πλαίσια υπήρχαν ωστόσο διαφορές. Στο παρελθόν που το Φανάρι είχε πολύ κόσμο, δημιουργούνταν παρέες κατά μαχαλά, ή κατά συγγένεια ή κατά επάγγελμα. Τα επαγγελματικά προβλήματα ήταν διαφορετικά. Άλλα προβλήματα είχαν οι παραγωγοί καπνού, άλλα οι παραγωγοί και πλανόδιοι πωλητές σταφυλιών, άλλα οι παραγωγοί και πλανόδιοι πωλητές τσουκαλιών, άλλα η ομάδα των κτιστών και οικοδόμων, άλλα οι παραγωγοί βαμβακιού και δημητριακών και άλλα οι παραγωγοί και πωλητές κηπευτικών στις λαϊκές αγορές της Καρδίτσας, των Τρικάλων και του Μουζακίου.
Στις δύσκολες στιγμές ήμασταν ενωμένοι.
3. Από τις αρχές του 20ού αιώνα πλήθος Φαναριωτών προχώρησε στην εσωτερική και την εξωτερική μετανάστευση. Άλλοι Φαναριώτες εγκαταστάθηκαν στον Κόμπελο, άλλοι στις πόλεις της Ελλάδας (Αθήνα, Βόλο, Θεσσαλονίκη, Καρδίτσα, Τρίκαλα κι αλλού). Άλλοι έφυγαν για το εξωτερικό (ΕΠΑ, Γερμανία, Αυστραλία, Σουηδία…). Το ιστορικό χωριό μας, το Φανάρι Καρδίτσας, γνώρισε έτσι τη δημογραφική κατάρρευση. Από 2.500 κατοίκους που είχε το 1930, έφτασε να έχει έναν αιώνα αργότερα, το 2026, μόλις 220 ανθρώπους στο χωριό κι άλλους 80- 90 στον Κόμπελο.
4. Ας περάσουμε και ας σταθούμε στο ζήτημα αυτό, δηλαδή στο δημογραφικό, σε σχέση με την ψυχοσύνθεση των Φαναριωτών του Κομπέλου.
Οι διάφορες διαδοχικές γενιές των Φαναριωτών του Κομπέλου έχουν στον οικισμό τουλάχιστον 150 χρόνια. Από την Απελευθέρωση του 1881 και δώθε. Αν μια γενιά έχει διάρκεια 30 χρόνια, τότε μιλάμε για πέντε διαδοχικές γενιές Φαναριωτών του Κομπέλου: τα παιδιά, οι γονείς, οι παππούδες, οι προπαππούδες και οι προ-προπαππούδες…
Ο πληθυσμός του Κομπέλου και ιστορικά και σύγχρονα μπορεί να χωριστεί σε τρεις κατηγορίες ή ομάδες:
α. Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν οι Φαναριώτες του Κομπέλου οι οποίοι έμειναν ή μένουν στο χωριό μας, το Φανάρι, από τους μήνες Οκτώβριο έως Μάιο και τους καλοκαιρινούς μήνες έμειναν ή μένουν στον Κόμπελο. Αρχικά αυτό ίσχυε για όλες τις οικογένειες Φαναριωτών που εργάζονταν στον οικισμό του Κομπέλου, έως το 1970 περίπου. Σήμερα έχει ελαττωθεί και άλλο κι αφορά μόλις πέντε οικογένειες.
β. Στη δεύτερη κατηγορία ή ομάδα Φαναριωτών του Κομπέλου ανήκουν αυτοί που πήραν την απόφαση να μείνουν μόνιμα στον Κόμπελο. Αυτό άρχισε να γίνεται από τη στιγμή που πήγε το ηλεκτρικό ρεύμα στον οικισμό, γύρω στα 1968, και το νερό από το Φανάρι γύρω στα 1982. Από τότε οι Φαναριώτες του Κομπέλου αποφάσισαν είτε να ανακατασκευάσουν τα ντάμια και να τα μετατρέψουν σε σπίτια είτε να φτιάξουν σύγχρονα, καινούρια σπίτια με όλες τις ανέσεις και να μείνουν μόνιμα σε αυτά.
γ. Η τρίτη κατηγορία Φαναριωτών του Κομπέλου είναι αυτοί που έφυγαν από τον Κόμπελο και μεταγκαταστάθηκαν στην πόλη της Καρδίτσας μαζί με την οικογένειά τους και έρχονται καθημερινά για τις εργασίες τους στον Κόμπελο.
5. Ποια είναι η σχέση που διατηρεί η κάθε κατηγορία ή ομάδα Φαναριωτών τού Κομπέλου με την αρχική μητρόπολη, με το χωριό μας, το Φανάρι Καρδίτσας;
Όπως καταλαβαίνει ο καθένας μας, δεν μπορώ εδώ να επεκταθω σε όλες τις σχέσεις που έχουν οι Φαναριώτες του Κομπέλου με το χωριό μας, με το χωριό τους. Θέλει μια εκτενή και ξεχωριστή εργασία. Θα σταθώ αναπόφευκτα σε γενικές γραμμές.
α. Μέχρι το 2013 που υπήρχε γυμνάσιο και λύκειο στο χωριό μας, τα Φαναριωτόπουλα του Κομπέλου έρχονταν στο Φανάρι. Έρχονταν έτσι σε επαφή με τα άλλα παιδιά τού χωριού μας, με τον γηγενή δηλαδή πληθυσμό, καθώς και με τα παιδιά των χωριών του δήμου Ιθώμης. Ωστόσο οι παρέες των παιδιών του Κομπέλου δεν ήταν κοινές με τα παιδιά του χωριού. Τα παιδιά του Κομπέλου έμειναν στον Κόμπελο και εκεί βοηθούσαν τις οικογένειές τους στις δουλειές. Από το 2013 και δώθε κόπηκαν οι επαφές των όποιων μαθητών…
Κι αν οι Φαναριώτες του Κομπέλου στην αγορά, στα μαγαζιά τού οικισμού βγαίναν με τα καθημερινά τους ρούχα, όταν έρχονταν ή συνεχίζουν να έρχονται στο Φανάρι πρόσεχαν και προσέχουν πολύ το ντύσιμό τους.
Όταν ο Φαναριώτης του Κομπέλου ανεβαίνει στο Φανάρι το κάνει συνειδητά, από πρόθεση. Η βόλτα στο χωριό γίνεται μια μορφή εξόδου και κοινωνικοποίησης. Οι συναντήσεις με γηγενείς Φαναριώτες είναι θερμές κι ουσιαστικές. Είναι εκδηλωτικοί και χωρατατζηδες, κάνουν λεπτό χιούμορ με τους ντόπιους φίλους τους. “Ξαναγίνονται” Φαναριώτες! Είναι ωστόσο πιο μαζεμένοι στις συζητήσεις πολιτικού ενδιαφέροντος…
β. “Οι Φαναριώτες του Κομπέλου έρχονταν και έρχονται στις εκκλησίες τού Φαναρίου για να εκκλησιαστούν. Στο πανηγύρι τον Αύγουστο, στην τελετή τον Σεπτέμβρη, τα Χριστούγεννα και το Πάσχα έρχονται στο Φανάρι”, θα μου πει ο Θανάσης Γεωργούσης. Μάλιστα πηγαίνουν στην εκκλησία τής ενορίας όπου ανήκουν τα σπίτια που έχουν στο χωριό. Να επισημάνω πως δύο Κομπελιώτισσες είναι επίτροποι δύο ενοριών στο Φανάρι. Η μία, η Γεωργία, είναι επίτροπος στον Άγιο Σεραφείμ και η άλλη, η Φωτεινή, η οποία πέθανε πρόσφατα, ήταν επίτροπος στον Άγιο Ιωάννη.
Κάποιοι Φαναριώτες του Κομπέλου πήγαιναν και στην εκκλησία της Λοξάδας.
γ. Οι Φαναριώτες του Κομπέλου έχουμε κοινό νεκροταφείο με τους Φαναριώτες του χωριού μας. Προφανώς ο κοινός τόπος ταφής ενώνει κι αποτελεί εκδήλωση αυτής της ένωσης όλων των Φαναριωτών. Οι Φαναριώτες του Κομπέλου δεν θέλουν τον ταφικό διαχωρισμό, αλλά και γενικότερα τον διαχωρισμό τους από τις ρίζες τους. Οι Φαναριώτες του Κομπέλου είναι σπλάχνο από τα σπλάχνα των Φαναριωτών του Φαναρίου.
δ. Σχεδόν όλες οι οικογένειες των Φαναριωτών του Κομπέλου έχουν ακίνητα στο χωριό μας, είτε αυτά είναι σπίτια σε καλή κατάσταση, είτε είναι σπίτια εγκατελειμμένα και μισογκρεμισμένα, είτε είναι οικόπεδα. Αυτά τα ακίνητα μπορεί να είναι ιδιόκτητα αλλά μπορεί να είναι και από κοινού με τα υπόλοιπα αδέρφια.
Αυτοί που τα διατηρούν σε καλή κατάσταση προφανώς τα θέλουν ως εξοχικές κατοικίες, για τις γιορτές των Χριστουγέννων και του Πάσχα ή για το καλοκαίρι, προσπαθώντας να κρατήσουν ζωντανή τη σχέση τους με τον τόπο καταγωγής τους. Το ίδιο μπορεί να συμβεί μελλοντικά και με άλλους Κομπελιώτες, κτίζοντας από την αρχή πάνω στο οικόπεδό τους…
Σήμερα στον μαχαλά “Μαστόρικα”, από όπου έφυγαν πολλές οικογένειες Φαναριωτών κι εγκαταστάθηκαν στον Κόμπελο, έγινε ένας
“μαχαλάς -φάντασμα”. Στο σημείο αυτό έχει ενδιαφέρον να πω πως καμμία οικογένεια από τους Ηπειρώτες μαστόρους τού μαχαλά δεν μετοίκησε στον Κόμπελο. Για την ακρίβεια μόνο μία. Μεταγκαταστάθηκαν μόνο γηγενείς Φαναριώτες! Από τον μαχαλά τους στο Φανάρι μπορούσαν να βλέπουν τα ντάμια και τα χωράφια τους στον Κόμπελο
#Στις φωτογραφίες βλέπουμε από το Φανάρι Ιθώμης, από τον Αρχαιολογικό Χώρο της Ιθώμης με το βυζαντινό κάστρο του, τον οικισμό του Φαναρίου, τον Κόμπελο. Οι δύο φωτογραφίες είναι τραβηγμένες από τα Μαστόρικα.
Η τρίτη φωτογραφία, η αεροφωτογραφία είναι του Μιχάλη Πανέτσου.
Αύριο η συνέχεια
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
