181ο: Μουσείο Φαναριωτών Μαστόρων της Πέτρας
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τη μεγάλη έρευνα για τους Φαναριώτες μαστόρους της πέτρας, οι οποίοι ήρθαν ή φέρονται πως ήρθαν από τη Στράτσιανη Ιωαννίνων και άλλα μαστοροχώρια της Κόνιτσας. Είναι η πρώτη φορά που διεξάγεται μια έρευνα σε τόσο πλάτος πηγών και μαρτυριών και σε τόσο βάθος ιστορικού χρόνου, η οποία ανατρέπει βασικούς μύθους που έχουν διαμορφωθεί τόσο από τους ίδιους τους μαστόρους του 20ού αιώνα και τους απογόνους τους όσο και από τους Φαναριώτες μελετητές και συγγραφείς. Ένας από αυτούς τους μύθους είναι πως οι Φαναριώτες μάστοροι ήρθαν από τη Στράτσιανη Ιωαννίνων μετά από την Απελευθέρωση του Φαναρίου και της Θεσσαλίας από τους Τούρκους το 1881. Όλα τα βιβλία, όλη η αρθρογραφία, όλες οι αφηγήσεις ξεκινούν από αυτόν τον μύθο. Αυτός ο μύθος κατέρρευσε πια από την έρευνα στα κρατικά Αρχεία. Η νέα αλήθεια είναι πως πολλοί Φαναριώτες μάστοροι της πέτρας έχουν έρθει στο χωριό μας, το Φανάρι τουλάχιστον από τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα- αν όχι και από πιο νωρίς, δηλαδή από τον 18ο αιώνα! Με την ολοκλήρωση της έρευνας, θα προχωρήσω και στην εξαγωγή έγκυρων συμπερασμάτων. Γιατί μέχρι το τέλος η έρευνα φέρνει διαρκώς εκπλήξεις και ανατροπές!
Σήμερα θα αναφερθώ στην αναγκαιότητα ίδρυσης ενός μουσείου αποκλειστικά αφιερωμένο στους Φαναριώτες μαστόρους της πέτρας. Ονομάζω το μουσείο αυτό ως
“Μουσείο Φαναριωτών Μαστόρων της Πέτρας”.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Οι Φαναριώτες μάστοροι της πέτρας έχουν αφήσει ανεξίτηλο το αποτύπωμα της μαστορικής τέχνης τους όχι μόνο στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, αλλά σε όλη την περιοχή της Καρδίτσας και της Θεσσαλίας. Ειδικά στο χωριό μας σώζονται σε άριστη κατάσταση δείγματα της ηπειρώτικης μαστορικής τέχνης, με τα σπίτια των πρώτων οικογενειών αλλά και τα μεγάλα δημόσια, κοινωφελή και εκκλησιαστικά έργα να αποτελούν ζωντανά μνημεία της ιστορίας και της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς του. Οι Ηπειρώτες μάστορες έμεναν όχι μόνο για πολλούς μήνες αλλά τουλάχιστον και για δύο χρόνια στο χωριό μας, ή σε όποιο χωριό πήγαιναν να εργαστούν, προκειμένου να κατασκευάσουν ένα σπίτι ή ένα δημόσιο και κοινωφελές ή ένα εκκλησιαστικό έργο.
Η κατασκευή, το κτίσιμο ενός πέτρινου σπιτιού ήταν μια επίπονη και χρονοβόρα διαδικασία, η οποία βασιζόταν στην ομαδική εργασία, στην εργασία του συνεργείου καθώς και στην τεχνογνωσία των μαστόρων.
Πιο συγκεκριμένα:
Η ολοκλήρωση της τοιχοποιίας και της στέγης ενός μονόροφου ή ισόγειου σπιτιού απαιτούσε μια ολόκληρη οικοδομική περίοδο, από την άνοιξη μέχρι το φθινόπωρο, προκειμένου να προλάβουν τις άσχημες καιρικές συνθήκες που θα ακολουθήσουν.
Το χτίσιμο όμως ενός διώροφου πέτρινου σπιτιού, ή δημόσιου κτιρίου, επειδή ήταν πιο μεγάλη και πιο σύνθετη διαδικασία, μπορούσε να διαρκέσει και δύο χρόνια.
2. Στο Φανάρι Ιθώμης το σύνολο των σπιτιών είναι 435. Από αυτά τα 221 έχουν κατασκευαστεί πριν από το 1881, πριν από την Απελευθέρωση από τους Τούρκους. Δηλαδή το 51% των σπιτιών είναι σωζόμενα παλιά κτίσματα που κτίστηκαν την περίοδο της τουρκοκρατίας. Την περίοδο από το 1881 έως το 1935 έχουν κτιστεί 130 σπίτια, δηλαδή το 30% των σωζόμενων σπιτιών.
Στη συνοικία των Φαναριωτών μαστόρων, στα Μαστόρικα, υπάρχουν 41 σπίτια. Από αυτά τα 14, δηλαδή το 34% είναι σωζόμενα παλιά κτίσματα που κτίστηκαν την περίοδο της τουρκοκρατίας, ενώ την περίοδο από το 1881 έως το 1935 κτίστηκαν 18 σπίτια, δηλαδή το 44% των σωζόμενων σπιτιών. Υπάρχει και ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο έρευνας, το οποίο έχει να κάνει με τα υλικά κατασκευής των σπιτιών των Φαναριωτών μαστόρων και των υπόλοιπων Φαναριωτών του χωριού μας.
Σύμφωνα με έρευνα, από τα 435 σπίτια του χωριού μας, τα 304 είναι κτισμένα με πέτρα και ξύλο, δηλαδή το 70%, ενώ στη συνοικία τα Μαστόρικα, από τα 41 σπίτια τα 37 είναι από πέτρα και ξύλο, δηλαδή το 90%.
[Βλέπε την έρευνα των φοιτητών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου με τίτλο: Φανάρι Θεσσαλίας, ανάπλαση παραδοσιακού οικισμού, Αθήνα 1979. Την ομάδα των φοιτητών αποτελούν: Αντ. Δαγκλίδη, Φωτ Μαργαρίτη, Κωνσ Σκλια, Με. Σταύρου, Ε. Χλέπα]
Διαπιστώνουμε πως η συνοικία τα Μαστόρικα έχει βασικά πετρόκτιστα σπίτια σε ποσοστό 90%, όταν σ’ όλο το χωριό τα πετρόκτιστα σπίτια είναι το 70%. Η συνοικία των Φαναριωτών μαστόρων διατηρεί την πιο έντονη αρχιτεκτονική κληρονομιά των πετρόκτιστων κτιρίων, όχι μόνο σε σχέση με όλο το χωριό μας, το Φανάρι, αλλά και σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη συνοικία του.
Η συνοικία των Φαναριωτών μαστόρων συγκροτείται από δύο γειτονιές: την “πάνω γειτονιά”, κυρίως γύρω από τον “Μετζίτη” και από την “κάτω γειτονιά”, πιο κοντά στον λόφο του Τεπέ. Οι οικογένειες των Φαναριωτών μαστόρων έχτισαν τα σπίτια τους το ένα δίπλα στο άλλο, δημιουργώντας έναν πυκνό οικιστικό ιστό, ο οποίος ξεχωρίζει από τις παλαιότερες τουρκικές κατασκευές.
Για όλους αυτούς τους λόγους προτείνω τη δημιουργία ενός Μουσείου Φαναριωτών Μαστόρων της Πέτρας στη συνοικία τα “Μαστόρικα” του χωριού μας, του Φαναρίου.
Υπάρχουν κτίρια με ιδιαίτερη αρχιτεκτονική αξία, τα οποία έχουν εγκαταλειφτεί και τα οποία θα μπορούσαν να φιλοξενήσουν ένα τέτοιο μουσείο. Το μουσείο αυτό θα μπορούσε να λειτουργεί και ως το κέντρο αναφοράς μιας διαδρομής μέσα στα πέτρινα σοκάκια της συνοικίας αλλά και του χωριού ολόκληρου.
3. Τι θα μπορούσε να περιλαμβάνει το Μουσείο των Φαναριωτών Μαστόρων της Πέτρας;
Το Μουσείο Φαναριωτών Μαστόρων της Πέτρας θα πρέπει να είναι αφιερωμένο αποκλειστικά στην τέχνη των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας. Μέσα σε έναν τέτοιο χώρο θα μπορούσαν να υπάρχουν:
α. Εκθέματα:
* Εκθέματα φωτογραφιών με τα μεγάλα έργα που δημιούργησαν, όπως σχολεία, εκκλησίες, γεφύρια, αρχοντικά σπίτια, δημόσια και κοινωφελή κτίρια, οχυρωματικά έργα…
* Εκθέματα δεκάδων και εκατοντάδων φωτογραφιών, που να δείχνουν τους μαστόρους την ώρα της δουλειάς αλλά και στην καθημερινή και οικογενειακή ζωή τους καθώς και στην παραγωγή πολιτισμού.
* Εκθέματα φωτογραφιών που να δείχνουν τη δόμηση των έργων που έφτιαχναν, όπως τα κατώγια με τα παχνιά για τα ζώα, τα πέτρινα ή ξύλινα μπαλκόνια, τις πέτρινες σκάλες, τις πέτρινες βρύσες, τα πέτρινα καμπαναριά…
* Εκθέματα λιθανάγλυφων, όπως είναι τα διακοσμητικά πέτρινα στοιχεία: υπέρθυρα, γείσα, οικόσημα, τα οποία κοσμούν κυρίως τα αρχοντικά σπίτια.
* Εκθέματα σχεδίων των ίδιων των Φαναριωτών μαστόρων ή των αρχιτεκτόνων
* Εκθέματα με τη μυστική γλώσσα των Φαναριωτών μαστόρων, τα κουδαρίτικα. Πρόκειται για τη συνθηματική γλώσσα που χρησιμοποιούσαν οι μάστορες για να μην τους καταλαβαίνουν οι άλλοι και για να μην μαθαίνουν τα μυστικά της τέχνης τους.
* Εκθέματα χαρτογραφήσεων των χωριών και πόλεων στα οποία δημιούργησαν πετρόκτιστα σπίτια, δημόσια, κοινωφελή, εκκλησιαστικά και παραγωγικά έργα.
* Έκθεμα μαρμάρινης πλάκας με χαραγμένα τα ονόματα των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας.
β. Εκθέματα με τα εργαλεία της δουλειάς τους, όπως:
* Μυστριά
* Σφυριά
* Σκεπάρνια
* Ματρακάδες
* Διαβήτες
* Βαριές
* Λοστούς
* Μυτικούνια
* Σφήνες
* Καλέμια
* Γωνίες
* Ζύγια
* Φτυάρια
* Κασμάδες
* Αλφάδια
* Μπικούνια
καθώς και μια σειρά άλλα εργαλεία που χρησιμοποιούσαν οι μάστορες της πέτρας.
γ. Τα ρούχα της δουλειάς και τους τροβάδες- μέσα στους οποίους δεν έβαζαν μόνο το φαγητό της ημέρας αλλά και τα εργαλεία της δουλειάς τους, όπως το μυστρί, το σφυρί, το ζύγι ή το αλφάδι…
δ. Τα προσωπικά τους ημερολόγια.
ε. Την αλληλογραφία τους με τις οικογένειές τους.
στ. Τα συμφωνητικά δουλειάς τους με τους ιδιώτες και την εξουσία.
ζ. Τα τεφτέρια με τους λογαριασμούς.
η. Ηχητικά ντοκουμέντα με βίντεο και αφηγήσεις παλιών μαστόρων για τη δουλειά τους και για τον τρόπο που έκτιζαν ή συνεργάζονταν στο χτίσιμο των κτιρίων.
θ. Προβολή βίντεο με τα αρχιτεκτονικά έργα που δημιούργησαν οι Φαναριώτες μάστορες της πέτρας στο Φανάρι και όπου αλλού εργάστηκαν.
ι. Αφήγηση της Ιστορίας των Φαναριωτών μαστόρων.
ια. Σύνδεση της ιστορίας των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας με το βυζαντινό κάστρο του Φαναρίου Ιθώμης, με τις εργασίες επισκευής του, αλλά και σύνδεση με την αρχαία Ιθώμη, τα τείχη της αρχαίας Ιθώμης και το πώς οι ογκόλιθοι των τειχών της αρχαίας Ιθώμης χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή του βυζαντινού κάστρου.
ιβ. Η δημιουργία ενός μονοπατιού, μιας διαδρομής της πέτρας, όπου ο υπεύθυνος του Μουσείου Φαναριωτών Μαστόρων της Πέτρας θα ξεναγεί τους επισκέπτες στα πέτρινα σοκάκια, στα πέτρινα σπίτια και κτίρια, και θα τους εξηγεί για το καθένα που βλέπουν.
ιγ. Την πρόσληψη ενός υπαλλήλου για το Μουσείο, ο οποίος θα είναι ταυτόχρονα και ο ξεναγός των επισκεπτών. Επισκέπτες μπορούν να είναι σχολεία όλων των βαθμίδων εκπαίδευσης, ΚΑΠΗ, σύλλογοι, οικογένειες και μεμονωμένα άτομα.
Το χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, είναι ένα ζωντανό μουσείο αρχιτεκτονικής τέχνης. Η συμβολή των Φαναριωτών μαστόρων σ’ αυτό είναι καθοριστική. Το χωριό μας πρέπει αυτό να το γνωρίσει, να το αναγνωρίσει, να το αναδείξει και να το τιμήσει. Μα πρώτα από όλα θα πρέπει να τιμήσει τους Φαναριώτες μάστορες της πέτρας με τη δημιουργία ενός τέτοιου μουσείου:
“Μουσείου Φαναριωτών Μαστόρων Πέτρας”.
4. Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε τη συνοικία τα “Μαστόρικα” στο Φανάρι Ιθώμης. Η αεροφωτογραφία είναι τραβηγμένη από τον Βασίλη Αρχανιώτη.
Στη δεύτερη φωτογραφία βλέπουμε τα θεμέλια του καμπαναριού της εκκλησίας του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου στην κορυφή του λόφου Φαναρίου, στον Καραντάν μαχαλά, κτισμένο το 1886 και την εκκλησία κτισμένη το 1873.
Στην τρίτη φωτογραφία βλέπουμε το πετρόχτιστο δημοτικό σχολείο Φαναρίου Καρδίτσας, κτισμένο από το 1929 έως το 1931 από Φαναριώτες μαστόρους.
Στην τέταρτη φωτογραφία βλέπουμε συνεργείο, μπουλούκι, ομάδα Φαναριωτών μαστόρων την ώρα της δουλειάς. Πρώτος από αριστερά είναι ο Βαγγέλης Σουρέλης, τρίτος δεξιά είναι ο Αποστόλης Γκέλης και τελευταίος δεξιά είναι ο Κωνσταντίνος Αγγελάκης. Είναι πολύ πιθανό να κτίζουν σε κάποιο χωριό του κάμπου της Θεσσαλίας, γιατί συνήθως εκεί κτίζανε με τούβλα. Η φωτογραφία είναι από το αρχείο της οικογένειας Χαρούλας Γκέλη, την οποία και ευχαριστώ.
Στην τελευταία φωτογραφία βλέπουμε την “κάτω γειτονιά” στη συνοικία τα “Μαστόρικα” στο Φανάρι Καρδίτσας.
Αύριο η συνέχεια…
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
Παρασκευή, 8 Μάη 2026
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα
