187ο: Ο μύθος της κοινής καταγωγής των Φαναριωτών μαστόρων και η διπλή καταγραφή των γεννήσεων στα Μητρώα
Του Δημήτρη Ντούσα δασκάλου, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τη μεγάλη έρευνα και τα μαθήματα ιστορίας για την καταγωγή των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας. Στο προηγούμενο μάθημα γνωρίσαμε την ανατροπή του μύθου πως οι Φαναριώτες μάστορες ήρθαν στο Φανάρι μετά από το 1881, μετά δηλαδή από την Απελευθέρωση της Θεσσαλίας από τους Τούρκους. Σήμερα θα αναφερθώ στον μύθο περί της κοινής καταγωγής όλων των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας από το χωριό Στράτσιανη της Κόνιτσας. Η σκέψη και ο λόγος συχνά λειτουργούν με απλουστεύσεις και γενικεύσεις, ενώ η έρευνα εργάζεται με το συγκεκριμένο και το πραγματικό. Αυτό το συγκεκριμένο και πραγματικό θα εξετάσω σήμερα.
Η Ιστορία του Φαναρίου Ιθώμης γράφεται από στοιχείο σε στοιχείο, από άνθρωπο σε άνθρωπο, από οικογένεια σε οικογένεια. Όχι αφηρημένα, όχι γενικά αλλά συγκεκριμένα. Η οποιαδήποτε γενίκευση έρχεται στο τέλος. Ο Χαντζιάρας και οι προηγούμενοι μελετητές προχώρησαν σε γενικευτικές κρίσεις χωρίς να έχουν πλήρη εικόνα, πλήρη κατοχή των συγκεκριμένων στοιχείων για κάθε άνθρωπο του συνόλου.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Αν χθες είδαμε τα ονοματεπώνυμα των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας, σήμερα θα παρουσιάσω τα ονοματεπώνυμα των Στρατσιανιτών Αρρένων που μας ενδιαφέρουν και τα οποία είναι γραμμένα στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Στράτσιανης των Ιωαννίνων από το 1845 έως το 1881-1882. Στο Μητρώο Αρρένων σημειώνεται δίπλα το έτος γέννησης και ο τόπος γέννησης. Ο τόπος γέννησης όλων των ονομάτων που ακολουθούν είναι το χωριό Στράτσιανη, το οποίο από το 1954 ονομάζεται Πύργος Κόνιτσας.
* Ταμπάκης Κωνσταντίνος του Χρήστου, 1852, Στράτσιανη
* Ταμπάκης Πασχάλης του Ζήση, 1860, Στράτσιανη
* Καρακώστας Ευάγγελος του Γεωργίου, 1861, Στράτσιανη
* Σουρέλης Γεώργιος του Βασιλείου, 1862, Στράτσιανη
* Ταμπάκης Δημήτρης του Χρήστου, 1862, Στράτσιανη
* Καρακώστας Νικόλαος του Ιωάννη, 1864, Στράτσιανη
* Λάμπρος Ιωάννης του Βασιλείου, 1864, Στράτσιανη
* Λιούλιος Νικόλαος του Ιωάννη, 1866, Στράτσιανη
* Πατσιώλης Χρήστος του Ιωάννη, 1866, Στράτσιανη
* Σουρέλης Χρήστος του Παναγιώτη, 1866, Στράτσιανη
* Καστάνης Χρήστος του Δημητρίου, 1868, Στράτσιανη
* Λιούλιος Παναγιώτης του Ιωάννη, 1868, Στράτσιανη
* Σιώμος Γεώργιος του Ζήση, 1869, Στράτσιανη
* Καρακώστας Παναγιώτης του Ιωάννη, 1872, Στράτσιανη
* Μιχαλόπουλος Αργύρης του Νικολάου, 1872, Στράτσιανη
* Λάμπρου Παναγιώτης του Χαράλαμπου, 1874, Στράτσιανη
* Σουρέλης Νικόλαος του Βασιλείου, 1874, Στράτσιανη
* Λιανός Ιωάννης του Δημητρίου, 1875, Στράτσιανη
* Ταμπάκης Ιωάννης του Γεωργίου, 1875, Στράτσιανη
* Καρακώστας Δημήτρης του Ιωάννη, 1876, Στράτσιανη
* Μιχαλόπουλος Βασίλειος του Αποστόλου, 1876, Στράτσιανη
* Ταμπάκης Δήμος του Γεωργίου, 1876, Στράτσιανη
* Σουρέλης Παναγιώτης του Βασιλείου, 1877, Στράτσιανη
* Καρακώστας Πέτρος του Γεωργίου, 1880, Στράτσιανη
* Ταμπάκης Ρίζος του Ιωάννη, 1880, Στράτσιανη
* Σουρέλης Αθανάσιος του Παναγιώτη, 1881, Στράτσιανη
Λιανός Νικόλαος του Παναγιώτη, 1882, Στράτσιανη
* Λάμπρου Θωμάς του Δημητρίου 1882, Στράτσιανη…
[Ολόκληρο το Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Στράτσιανης μπορεί να το βρει κανείς στο βιβλίο της Ελένης Σουρέλη- Γαλάνη “Η Αχόπετρα του Σελλιού και της Στράτσιανης Ιωαννίνων”, εκδόσεις Κάκτος, 2023]
Διαπιστώνουμε πως 10 επώνυμα, τα οποία τα είδαμε χθες στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης υπάρχουν και στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Στράτσιανης Ιωαννίνων.
Διαπιστώνουμε ακόμη πως ο αριθμός των αρρένων που έχουν γεννηθεί από το 1845 έως το 1882 και που είναι γραμμένοι στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Στράτσιανης είναι 28 άτομα. Τα 28 άρρενα άτομα ανήκουν σε 10 ευρείες ή πυρηνικές οικογένειες Στρατσιανιτών.
Διαπιστώνουμε επίσης πως τα 10 αυτά επώνυμα συμπίπτουν με 10 από τα 15 επώνυμα των Φαναριωτών Αρρένων που ο Δημήτρης Χαντζιάρας θεωρεί πως έχουν προέλευση, καταγωγή από τη Στράτσιανη Ιωαννίνων. Τα 5 επώνυμα που δεν υπάρχουν στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Στράτσιανης, αλλά υπάρχουν στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου, για την περίοδο από το 1840 έως το 1881- 1882, είναι:
– Γεράσης
– Γκέλης
– Παγονόπουλος
– Σαναβίτης και
– Χαχούλιας.
Αυτές οι οικογένειες, με αυτά τα επώνυμα, δεν υπάρχουν στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Στράτσιανης για την περίοδο 1845 έως 1882. Μπορούμε, συνεπώς με βεβαιότητα να υποστηρίξουμε πως τα άτομα αυτά, οι οικογένειες αυτές δεν έχουν καμία σχέση ή καταγωγή από τη Στράτσιανη Ιωαννίνων – όπως τουλάχιστον τούς την αποδίδει ο Δημήτρης Χαντζιάρας και όπως ίσως οι απόγονοι αυτών, ή πολλοί από εμάς, πιστεύουν.
Διαπιστώνουμε τέλος και διπλοεγγραφές ατόμων, δηλαδή βλέπουμε άτομα για τα οποία είναι δηλωμένος ως τόπος γέννησης και το Φανάρι Ιθώμης και η Στράτσιανη Ιωαννίνων. Θα δούμε αργότερα τι μπορεί να σημαίνει η διπλοεγγραφή αυτών των προσώπων.
Από τα παραπάνω, όπως γίνεται αντιληπτό, ανατρέπεται και καταρρέει ο μύθος της κοινής καταγωγής όλων των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας από τη Στράτσιανη Ιωαννίνων. Το 33% των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας έχουν διαφορετική καταγωγή από τους υπόλοιπους δέκα. Αλλά και το 67% των υπολοίπων 10 οικογενειών μαστόρων της πέτρας έχουν όλοι τους κοινή καταγωγή στον χώρο και τον χρόνο;
2. Ας δούμε την πρώτη οικογένεια, αυτή του Γεράση, την οποία ο Δημήτρης Χαντζιάρας θεωρεί πως έχει καταγωγή από την κοινότητα της Στράτσιανης, από πιο κοντά.
Για τον σκοπό αυτό θα στηριχτώ στην έρευνα του δικηγόρου Γηράση Νικολάου, ο οποίος γεννήθηκε το 1935 στο χωριό Κανάλια Καρδίτσας και ερχόταν στο Γυμνάσιο του Φαναρίου ως μαθητής. Η συγκεκριμένη έρευνα οδήγησε στη συγγραφή και έκδοση του βιβλίου του: “Οι γενικές συνελεύσεις”, Θεσσαλονίκη 2007. Πρόκειται για ένα βιβλίο στο οποίο ο συγγραφέας προσπαθεί να καταγράψει τις συγγένειες, τα γενεαλογικά δέντρα και κλαδιά μερικών οικογενειών από τα Κανάλια, όπως του Γεράση ή Γηράση, του Πάσχου καθώς στην καταγραφή ιστορικών γεγονότων που αναφέρονται στον συγγενικό του κύκλο.
Σύμφωνα με τον συγγραφέα, τα Κανάλια εποικίστηκαν από μαστόρους της πέτρας από το χωριό Κεράσοβο, της επαρχίας Κόνιτσας του νομού Ιωαννίνων, το οποίο από το 1953 ονομάζεται Αγία Παρασκευή. Το χωριό αυτό βρίσκεται στις πλαγιές του όρους Σμόλικας, σε υψόμετρο 1050 μέτρων, είναι κοντά και απέναντι στη Στράτσιανη, ήταν μαστοροχώρι, το 1857 είχε 41 οικογένειες χριστιανών και καμία οικογένεια Τούρκων. Το χωριό Κεράσοβο το 1780 συγχωνεύτηκε με τον οικισμό Ριάχοβο, ο οποίος είχε 19 σπίτια.
Μετά από τη συγχώνευση των δύο χωριών Ριάχοβο – Κεράσοβο, αρκετές οικογένειες από το Ριάχοβο έφυγαν για το Κεράσοβο, άλλες για την κοινότητα του Βυθού Πενταλόφου Κοζάνης και άλλες για τα Κανάλια Ιθώμης.
Για τον ερευνητή συγγραφέα Γηράση Νικόλαο, η οικογένεια Γηράση ή Γεράση προέρχεται από το Κεράσοβο της επαρχίας Κόνιτσας, στην οποία ανήκει και η Στράτσιανη. Ήταν πετράδες. Ο γενείτορας, ο Γεράσης Γεράσιμος ήρθε στα Κανάλια γύρω στα 1840. Όπως ξέρουμε στο χωριό Κανάλια Καρδίτσας υπάρχουν πολλές οικογένειες με το επώνυμο Γεράσης ή Γηράσης.
Ωστόσο οι Γερασαίοι του Φαναρίου Ιθώμης δεν ήρθαν στο Φανάρι μέσω των Καναλίων αλλά απευθείας από το Κεράσοβο της επαρχίας της Κόνιτσας. Ο Δημήτρης Χαντζιάρας στο βιβλίο υποστηρίζει πως ο Παναγιώτης Γεράσης και η γυναίκα του Αναστασία Γεράση ήρθαν στο Φανάρι Ιθώμης από τη Στράτσιανη μετά από το 1881. Εγώ όμως στη χθεσινή ανάρτηση έγραψα πως ο Γεράσης Παναγιώτης είναι γραμμένος στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης από το 1858!
Είναι φανερό πως ο Καναλιώτης ερευνητής, ο Νικόλαος Γηράσης, είναι πιο κοντά στην αλήθεια: Οι Γερασαίοι έχουν καταγωγή από το Κεράσοβο και όχι από τη Στράτσιανη Ιωαννίνων. Ωστόσο το επώνυμο Γεράσης εμφανίζεται για πρώτη φορά στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Στράτσιανης, το 1905, με το όνομα Γεράσης Νικόλαος του Ζώη…
Για τον ερευνητή και συγγραφέα Γεράση Νικόλαο, ο οποίος επισκέφθηκε τα ορεινά χωριά της Κόνιτσας, τα χωριά: Κεράσοβο, Βυθός Πενταλόφου Κοζάνης και Κανάλια Καρδίτσας μοιάζουν αρχιτεκτονικά αναμεταξύ τους.
[Ευχαριστώ τη Φαναριώτισσα καλλιτέχνιδα Αθηνά Γεράση, η οποία μου μίλησε για αυτό το βιβλίο και μου το δάνεισε]
3. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με τα άλλα επώνυμα των Γκέληδων, Χαχούληδων, Σαναβίτηδων και Παγονοπουλαίων: Η καταγωγή τους είναι από άλλα μαστοροχώρια και από άλλες περιοχές της Ηπείρου, της Άρτας, του Σουλίου ή και της Πελοποννήσου ακόμη…
4. Ωστόσο φαίνεται να υπάρχει ένας σημαντικός αριθμός επώνυμων και συνεπώς οικογενειών μαστόρων που φέρονται πως ήρθαν από τη Στράτσιανη της Κόνιτσας στο Φανάρι Καρδίτσας. Η ύπαρξη διπλών εγγραφών στα Μητρώα Αρρένων των δύο χωριών, το πιστοποιεί.
Ας δούμε μερικά ονόματα:
* Ο Σουρέλης Χρήστος του Παναγιώτη είναι γραμμένος το 1865 στο Φανάρι και το 1866 στη Στράτσιανη.
* Ο Λιούλιος Παναγιώτης είναι γραμμένος το 1866 στο Φανάρι και ως Λιούλιος Παναγιώτης του Ιωάννη το 1868 στη Στράτσιανη.
* Ο Λιούλιος Νικόλαος είναι γραμμένος το 1868 στο Φανάρι και ως Λιούλιος Νικόλαος του Ιωάννη το 1866 στη Στράτσιανη.
* Ο Πατσιώλης Χρήστος είναι γραμμένος το 1867 στο Φανάρι και ως Πατσιώλης Χρήστος του Ιωάννη το 1866 στη Στράτσιανη.
* Ο Καρακώστας Πέτρος του Γεωργίου είναι γραμμένος το 1880 στο Φανάρι και πάλι το 1880 στη Στράτσιανη.
* Ο Λιανός Νικόλαος του Παναγιώτη είναι γραμμένος στο Φανάρι το 1882 και πάλι το 1882 στη Στράτσιανη Ιωαννίνων..
* Ο Λάμπρου Θωμάς του Δημητρίου είναι γραμμένος το 1882 στο Φανάρι και πάλι το 1882 στη Στράτσιανη.
Τι διαπιστώνουμε και ποιο έγκυρο και ασφαλές συμπέρασμα μπορούμε να βγάλουμε;
Το πρώτο που διαπιστώνουμε είναι η καταγραφή αρκετών νεογέννητων σε δύο Μητρώα Αρρένων: του Φαναρίου Ιθώμης και της Στράτσιανης Κόνιτσας. Ορισμένα άτομα, μέλη οικογενειών, όπως των Σουρελαίων, των Λιουλαίων, των Πατσιωλαίων, των Καρακωσταίων, των Λιαναίων, των Λάμπρου εμφανίζονται εγγεγραμμένα και στα δύο Μητρώα Αρρένων.
Το δεύτερο που διαπιστώνουμε είναι πως κάποια άτομα είναι πρώτα γραμμένα στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης και μετά, σε διαφορετικό χρόνο, έχουν γραφτεί στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Στράτσιανης. Αυτό σημαίνει πως τα άτομα αυτά γεννήθηκαν στο Φανάρι Ιθώμης, δηλώθηκαν στο Φανάρι και αργότερα δηλώθηκαν στο Μητρώο Αρρένων της Στράτσιανης. Αυτό ακόμα σημαίνει πως οι γυναίκες των οικογενειών αυτών ήταν μαζί με τους άντρες τους στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, γιατί εδώ γέννησαν. Το βλέπουμε αυτό στις οικογένειες των βρεφών Σουρέλη Χρήστου και Λιούλιου Παναγιώτη.
Το τρίτο που διαπιστώνουμε είναι πως κάποια άτομα είναι πρώτα γραμμένα στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Στράτσιανης και μετά έχουν γραφτεί στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου. Αυτό σημαίνει πως τα παιδιά αυτά γεννήθηκαν στη Στράτσιανη, δηλώθηκαν στη Στράτσιανη και αργότερα δηλώθηκαν και στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου. Αυτό ακόμα σημαίνει πως οι γυναίκες των οικογενειών αυτών ήταν μαζί με τους άντρες τους στο χωριό, στη Στράτσιανη Κόνιτσας. Το βλέπουμε αυτό στις οικογένειες των βρεφών Λιούλιου και Πατσιώλη.
Το τέταρτο που διαπιστώνουμε είναι πως κάποια βρέφη είναι γραμμένα το ίδιο έτος και στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου και στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Στράτσιανης. Αυτό το βλέπουμε στις οικογένειες των βρεφών Καρακώστα, Λιανού, Λάμπρου.
Το πέμπτο που συμπεραίνουμε είναι πως οι οικογένειες αυτές μετακινούνταν μέσα στον χρόνο ή μέσα στον δεύτερο χρόνο. Για αυτό και βλέπουμε πως κάποια βρέφη δηλώνονταν στα δύο Μητρώα Αρρένων μέσα στον ίδιο χρόνο, ή με διαφορά ενός ή δύο ετών, όπως στην περίπτωση των οικογενειών Πατσιώλη και Λιούλιου.
Η εγγραφή των νεογέννητων παιδιών τους και στα δύο Μητρώα Αρρένων των δύο χωριών προφανώς έχει να κάνει με τη νομιμοποίηση της διαμονής τους στα χωριά, τις υποχρεώσεις τους έναντι του οθωμανικού κράτους και τη διασφάλιση των όποιων συμφερόντων τους και δικαιωμάτων τους. Τα συμφέροντά τους προφανώς έχουν να κάνουν με ιδιοκτησιακούς και κληρονομικούς λόγους, ενώ οι υποχρεώσεις τους προφανώς έχουν να κάνουν με τη στρατολόγηση των παιδιών τους.
5. Τώρα φτάνουμε σε ένα κρίσιμο ερώτημα:
Ποια ήταν η κατεύθυνση της μετακίνησης των Φαναριωτών μαστόρων: Από το Φανάρι Ιθώμης προς τα άλλα χωριά ή από τα άλλα χωριά προς το Φανάρι; Με άλλα λόγια: Ποια ήταν η μόνιμη διαμονή τους και ποια η προσωρινή διαμονή τους: Το Φανάρι Ιθώμης ή κάποιο άλλο χωριό (η Στράτσιανη, το Κεράσοβο, το Σαναβό, το Γραικικό, το Σούλι, ή η Πελοπόννησος…);
Αύριο η συνέχεια…
6. Στις φωτογραφίες βλέπουμε πρόσωπα και οικογένειες μαστόρων της πέτρας ή όχι, με καταγωγή από το Φανάρι και τη Στράτσιανη.
Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε τον Πατσιώλη Βαγγέλη και τη γυναίκα του Ουρανία Πατσιώλη. Είναι οι γονείς του Βασιλάκη Πατσιώλη και της Ευαγγελίας Πατσιώλη-Ζέρβα.
Στη δεύτερη φωτογραφία βλέπουμε τον Γεράση Γεώργιο. Είναι ο πατέρας του Δημήτρη Γεράση και της Αγορίτσας Γεράση – Κουλοσούσα.
Οι τρεις τελευταίες φωτογραφίες είναι από την ιστοσελίδα stratsiani.gr, του Θεοφάνη Βαρδάκη, από το χωριό Στράτσιανη Ιωαννίνων και δείχνουν Στρατσιανίτες χτιστάδες και ζευγάρια.
Πέμπτη, 14 Μάη 2026
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα
