189ο: Οι Φαναριώτες μάστοροι της πέτρας και η συνεισφορά τους στον άυλο πολιτισμό
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τη μεγάλη ιστοριοδιφική έρευνα και τα μαθήματα για την ιστορία του χωριού μας, του Φαναρίου Ιθώμης. Σήμερα θα αναφερθώ στην προσφορά των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας στον άυλο πολιτισμό, την κοινωνική αλληλεπίδραση και ώσμωση.
Ας τα πάρουμε τα πράγματα από πιο κοντά και με μια σειρά:
1. Για την προσφορά των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας στον υλικό πολιτισμό έχω γράψει σε προηγούμενα μαθήματα. Εκεί γνωρίσαμε τα αρχιτεκτονικά έργα και τις κτιριακές υποδομές που δημιούργησαν, μετατρέποντας την ακατέργαστη και άμορφη πέτρα σε μνημεία πολιτισμού, όπως τα κτίρια αρχιτεκτονικής κληρονομιάς (σχολείο, εκκλησίες), τις πέτρινες βρύσες, τα Πηλιορίκια, τα αρχοντικά σπίτια, τα δίκτυα ύδρευσης, τα 80 πέτρινα καμίνια για το ψήσιμο των πήλινων αγγείων, τα καλντερίμια, τις ανέμες, τα παραδοσιακά μονόπατα και δίπατα σπίτια του χωριού μας, αλλά και των δεκάδων χωριών στα οποία εργάστηκαν…
Το γεγονός πως παράλληλα με το χτίσιμο των δικών τους σπιτιών, ανέλαβαν και το χτίσιμο μεγάλων δημόσιων, κοινωφελών και θρησκευτικών έργων, το χτίσιμο ιδιωτικών και παραγωγικών κτιρίων, το γεγονός αυτό τους έδωσε γρήγορα περίοπτη θέση στην τοπική κοινωνία του Φαναρίου και διευκόλυνε την κοινωνική τους ενσωμάτωση.
2. Για την προσφορά όμως των Φαναριωτών μαστόρων στον άυλο πολιτισμό ελάχιστα έχουν γραφτεί. Θα δούμε πως και σ’ αυτό τον τομέα δεν προσέφεραν και λίγα.
Πρώτα πρώτα μετέφεραν και διέδωσαν τη μυστική, τη συνθηματική τους γλώσσα, τα περίφημα “κουδαρίτικα”. Τη γλώσσα αυτή τη μετέφεραν από τα μαστοροχώρια της Ηπείρου και της Άρτας στο χωριό μας, το Φανάρι Καρδίτσας. Τη μετέδωσαν από γενιά σε γενιά, για πάνω από 200 χρόνια. Το αν αυτή η “γλώσσα” των 500 και πάνω λέξεων δεν διασώθηκε στην προφορική γλώσσα των σημερινών απογόνων τους αυτό έχει να κάνει πρωτίστως με τους αντικειμενικούς νόμους στους οποίους υπακούει η εξέλιξη μιας γλώσσας. Προσπάθεια καταγραφής της κουδαρίτικης γλώσσας έκανε ο καθηγητής Σεραφείμ Μυλωνάς, διασώζοντας δεκάδες τέτοιες λέξεις, σε εργασία του- η οποία παρουσιάστηκε τον Αύγουστο του 2023 στην πλατεία του χωριού, προσκεκλημένος του Ανοικτού Φιλοσοφικού Σχολείου και της κοινότητας Φαναρίου.
Δεύτερον, συνέβαλαν στη μεταλαμπάδευση της μαστορικής τέχνης και σε άλλους Φαναριώτες, οι οποίοι δεν είχαν καταγωγή από τα μαστοροχώρια της Ηπείρου και της Άρτας. Ο Αγαθοκλής και ο Χρυσόστομος Θέος, ο Αγγελάκης Κωνσταντίνος ή Λουκάς, ο Θανάσης Μισδανίτης, ο Βαγγέλης Λώλος και άλλοι, έμαθαν τη μαστορική τέχνη κοντά στους έμπειρους και εξειδικευμένους μαστόρους/τεχνίτες της πέτρας. Η εργασία κοντά τους, η παρατήρηση, η διδασκαλία που δέχτηκαν από μαστόρους της πέτρας που ήταν πρόθυμοι να διδάξουν σε νέους ανθρώπους τα μυστικά της τέχνης τους, οδήγησε ακριβώς στη μεταλαμπάδευση αυτής της τεχνογνωσίας και σ’ άλλους Φαναριώτες. Έτσι διασώθηκε η μαστορική τέχνη, έστω και σε λίγα άτομα, τα οποία συνεχίζουν να την εξασκούν, όταν τους ζητηθεί. Τις τελευταίες δεκαετίες έχουν έρθει και Αλβανοί μάστορες της πέτρας στο χωριό μας.
Τρίτον, έφεραν, από ό,τι φαίνεται, στο χωριό μας το ερασιτεχνικό θέατρο, όπου οι ίδιοι οι μάστορες μαζί με άλλους Φαναριώτες υποδύονταν τους ηθοποιούς. Αυτό αποτελεί ένα ιδιαίτερο πολιτιστικό γεγονός, το οποίο χρειάζεται να διερευνηθεί περαιτέρω. Φημολογείται πως τη θεατρική παράσταση του “Πανάρετου” την έφεραν στο χωριό μας οι μάστορες της πέτρας. Ο “Πανάρετος” είναι μια διασκευή της έμμετρης κρητικής τραγωδίας του Γιώργου Χορτάτζη, “Ερωφίλη”. Η “Ερωφίλη” γράφτηκε το 1595. Ο Πανάρετος είναι ο άνθρωπος, ο χαρακτήρας του, ο οποίος έχει όλες τις αρετές. Όμως ο “Πανάρετος” είναι και ο τίτλος ενός λογοτεχνικού ή θεατρικού έργου, το οποίο αποτελεί, όπως είπα, διασκευή του περίφημου έργου του Χορτάτζη η “Ερωφίλη”. Ας πούμε στο σημείο αυτό μερικά πράγματα για το έργο αυτό και το περιεχόμενο του:
Η ιστορία εξελίσσεται στην αρχαία Αίγυπτο. Ο βασιλιάς Φιλόγονος έχει μια κόρη, την Ερωφίλη. Η Ερωφίλη αγαπά έναν ορφανό αλλά γενναίο λοχαγό, τον Πανάρετο, τον οποίο και παντρεύεται κρυφά. Ο πατέρας της όμως αποφασίζει να την παντρέψει με έναν ξένο ηγεμόνα για πολιτικά οφέλη. Όταν ο βασιλιάς Φιλόγονος ανακαλύπτει τον κρυφό γάμο της κόρης του με τον Πανάρετο, εξοργίζεται κι αποφασίζει τη θανάτωσή του. Στη συνέχεια προσφέρει ως γαμήλια δώρα τα μέλη του σώματός του (κεφάλι, χέρια, καρδιά) στην κόρη του, την Ερωφίλη. Εκείνη αυτοκτονεί μέσα στην απελπισία της, ενώ ο Χορός των γυναικών λιντσάρει και σκοτώνει τον σκληρό βασιλιά…
Φημολογείται πως η πιο εντυπωσιακή θεατρική παράσταση του “Πανάρετου” δόθηκε το 1917 στο Φανάρι Ιθώμης. Αυτή η παράσταση, όπως και οι προηγούμενες, δίνονταν την Κυριακή της Τυρινής, του Τυροφάγου. Αργότερα οι θεατρικές παραστάσεις των ερασιτεχνών ηθοποιών δίνονταν την Κυριακή των Απόκρεων, το απόγευμα, στην πλατεία του χωριού μας.
Σε εκείνη την παράσταση του 1917, τον ρόλο του βασιλιά έπαιξε ο Σιώμος Σωτήρης, ενώ τον ρόλο του Πανάρετου τον έπαιξε ο Νικολάκης Λιανός. Να τονίσω εδώ πως τους γυναικείους ρόλους εκείνη την εποχή τους έπαιζαν οι άνδρες.
[Βλέπε το βιβλίο του Χριστόφορου Τραυλού, Η θεσσαλική Ιθώμη, το Φανάρι, εκδόσεις Σαββάλας, 2002, σελ. 250].
Όπως αναφέρει ο Δημήτρης Χαντζιάρας, οι δοκιμές του θεατρικού έργου γίνονταν μπροστά από το σπίτι του Χρήστου Λιούλιου, στην “Πάνω γειτονιά”, στη συνοικία τα “Μαστόρικα”.
Οι θεατρικές παραστάσεις του “Πανάρετου”, συνεχίζονταν έως το 1957…
Τέταρτον, έφεραν τα έθιμα της Κυριακής των Απόκρεων και της Καθαράς Δευτέρας.
Όπως σημειώνει ο Χριστόφορος Τραυλός στο βιβλίο του, από την Κυριακή το βράδυ άρχιζαν τα μασκαρέματα. Μικροί και μεγάλοι ντύνονταν μασκαράδες και με μάσκες και κουδούνια γύριζαν όλη την αγορά και τα σπίτια. Αργά το βράδυ μαζεύονταν στα συγγενικά σπίτια για το αποκριάτικο γλέντι. Εκεί τραγουδούσαν εύθυμα τραγούδια της τάβλας.
Την Καθαρά Δευτέρα στην αγορά του χωριού μας γίνονταν χαμός. Φορώντας τα σακάκια τους ανάποδα ξεχύνονταν στους δρόμους κι όποιον συναντούσαν τον γάνωναν. Ο ένας μουτζούρωνε τον άλλον στο πρόσωπο και μάλιστα το μουτζούρωμα γινόταν με καλλιτεχνικό τρόπο!
Στη συνοικία τα Μαστόρικα η γιορτή γίνεται λίγο διαφορετικά. Όλοι μαζί το πρωί ντύνονται μασκαράδες και πηγαίνουν στη ράχη του “Παλαιογουλά”, όπου τρώνε τα νηστίσιμα με χορούς και με τραγούδια. Στο μέτωπό τους φτιάχνουν έναν μαύρο σταυρό και μασκαρεμένοι διασκεδάζουν. Βλέπε σχετική φωτογραφία παρακάτω.
Το απόγευμα η πομπή των μασκαρεμένων Φαναριωτών μαστόρων κατευθύνονταν προς την πλατεία του χωριού μας, του Φαναρίου. Εκεί κορυφώνονταν η διασκέδαση με τη συμμετοχή όλων των Φαναριωτών. Κεντρική θέση είχε το τραγούδι “πώς το τρίβουν το πιπέρι” και ο θεατρικός χορός τους, όπως μου υπενθύμισε η Ρίτσα Πατσιώλη. Κατηφορίζοντας από τα “Μαστόρικα” προς την πλατεία τραγουδούσαν και το αποκριάτικο τραγούδι:
“Από πάνω από το βουνό
κατεβαίνει ένας πασάς.
Γράφουν τα φιρμάνια του
να παντρεύονται οι γριές
και να παίρνουν από δύο:
έναν γέρο κι έναν νέο.
Τον νέο στην αγκαλιά,
τον γέρο στη δουλειά”.
Ο κεντρικός οργανωτής των καρναβαλικών εκδηλώσεων στη συνοικία τα “Μαστόρικα” ήταν ο παππούς Λάμπρος Ταμπάκης. Αυτός ερχόταν ντυμένος από το σπίτι του στην “Κάτω γειτονιά” και ξεσήκωνε και τους άλλους μαστόρους με την υποστήριξη του Βαγγέλη Λιανού και του Φώτη Λιανού. Ύστερα ακολουθούσαν όλοι οι υπόλοιποι. Την πληροφορία αυτή μου την έδωσε ο Φώτης Λιανός.
Όπως αναφέρει ο Λάμπρος Σωτηρίου στο βιβλίο του, το έθιμο αυτό της Καθαράς Δευτέρας εγκαταλείφτηκε και χωρίς να γίνει κάποια προσπάθεια αναβίωσής του, αντικαταστάθηκε με τα Κούλουμα, τα οποία πραγματοποιούνται στον προαύλιο χώρο της εκκλησίας του Αγίου Σεραφείμ.
Με άλλα λόγια: Φαίνεται πως αυτοί που έφεραν και καθιέρωσαν τη μαζική κοινωνική εκδήλωση με νηστίσιμα φαγητά και υπαίθριο γλέντι στο Φανάρι Ιθώμης την Καθαρά Δευτέρα, δηλαδή τα μετέπειτα Κούλουμα, είναι οι Φαναριώτες μάστοροι που ήρθαν από τα μαστοροχώρια της Ηπείρου και της Άρτας.
3. Διαπιστώνουμε πως οι Φαναριώτες μάστοροι της πέτρας στη συνοικία τα “Μαστόρικα” ήταν πιο δεμένοι, πιο κοινωνικοί, πιο εκδηλωτικοί, πιο συμμετοχικοί σε κοινωνικά γεγονότα. Μεγάλοι άνθρωποι, άνδρες και γυναίκες κάνουν κάτι που το υπόλοιπο χωριό τους παρακολουθεί αλλά και που τελικά συμμετέχει και υιοθετεί τις κοινωνικές τους εκδηλώσεις.
Με τις κοινωνικές και πολιτιστικές τους δράσεις, με την προσφορά τους στον πολιτισμό και την κουλτούρα του Φαναρίου, με την εργατικότητά τους, με το φιλότιμό τους, με το ήθος και την αξιοπρέπειά τους, με το αξιόπιστο έργο τους, με τις κοινωνικές επιγαμίες, με τη συμμετοχή τους στους αγώνες του έθνους, στη Μικρά Ασία και την Εθνική Αντίσταση του 1941- 1944, οι Φαναριώτες μάστορες της πέτρας ολοκλήρωσαν την κοινωνική τους ενσωμάτωση. Έγιναν ιδιαίτερα αγαπητοί.
4. Στις φωτογραφίες βλέπουμε εικόνες από εκδηλώσεις που έγιναν στη συνοικία τα Μαστόρικα αλλά και την πλατεία του χωριού μας.
Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε σκηνή από την Καθαρά Δευτέρα του έτους 1973 στην πλατεία του Φαναρίου Ιθώμης. Πίσω είναι το καφενείο του Παναγιώτη Σανίδα ή Λαδιά. Διακρίνονται πρόσωπα γνωστά, όπως ο Κώστας Ντουρλιός ή Λιόρας, καθώς και Φαναριώτες από τη συνοικία τα “Μαστόρικα”. Πιο συγκεκριμένα βλέπουμε, από αριστερά προς τα δεξιά:
* Τον Θανάση Ζέρβα, με τη φαβορίτα.
* Τον Παναγιώτη Σιώμο, με τον άσπρο σκούφο και τα μαύρα γυαλιά.
* Τον Βαγγέλη Λιανό , μπροστά από τον Κώστα Ντουρλιό (Λιόρα).
* Τον Αποστόλη Νούκα, με την τσίπα και τα γυαλιά.
* Τον Παναγιώτη Σουρέλη, στα πλάγια με το αυτί.
* Τον Λάμπρο Ταμπάκη, με το καπέλο και το ξύλο.
* Τον Φώτη Λιανό, καθιστό ως Τούρκο.
* Πίσω από τον Παναγιώτη Σιώμο, βλέπουμε τον Χρήστο Λιούλιο με το καπέλο. Είναι ο πατέρας του δασκάλου Σωκράτη Λιούλιου.
* Τον Κωστούλα, τον πατέρα του Μάνθου.
* Τον Νίκο Σιώμο.
* Τον Κωνσταντίνο Κουλοσούσα, τον γιο της Λεμονιάς και πατέρα του Σεραφείμ…
Στη δεύτερη φωτογραφία βλέπουμε τη συγκέντρωση των Φαναριωτών μαστόρων στη θέση “Μετζίτη” στα “Μαστόρικα”. Καθαρά Δευτέρα του 1973. Διακρίνονται :
* Λάμπρος Ταμπάκης, καθιστός με το καπέλο. Είναι ο οργανωτής και ο εμψυχωτής των εκδηλώσεων.
* Φώτης Λιανός, με τη μαντήλα.
* Παναγιώτης Σουρέλης, με το μαύρο γιλέκο.
* Παναγιώτης Σιώμος, με τα μαύρα γυαλιά
* Μπακλαβάς Λάμπρος, με το άσπρο καπέλο.
* Σοφία Σουρέλη, με τα γυαλιά και το άσπρο πουκάμισο.
* Ελένη Νούκα, η κόρη του Αποστόλη. Είναι το κεφάλι ανάμεσα στον Λάμπρο και τη Σοφία.
* Ρένα Μισδανίτη, με τη γραβάτα.
* Φώτης Λιανός, ο πιτσιρικάς με τα δυο του χέρια μπροστά στην κοιλιά του. Είναι εγγονός του Φώτη Λιανού και γιος του Αριστείδη. Ο Φώτης, ο οποίος γεννήθηκε το 1962, είναι αυτός που μου μίλησε για τα πρόσωπα των φωτογραφιών και για αυτό τον ευχαριστώ πολύ.
* Αριστερά στη φωτογραφία βλέπουμε τον Αριστείδη Λιανό, τον πατέρα του μικρού Φώτη, με το σακάκι και το άσπρο πουκάμισο να συζητά με τη γυναίκα του Αγορίτσα, με το φωτεινό πρόσωπο, με τα μαύρα μαλλιά και με τη μπλούζα με τα λουλούδια.
* Στη φωτογραφία βλέπουμε δεκάδες άλλα πρόσωπα από τη συνοικία τα “Μαστόρικα” .
Οι δύο πρώτες φωτογραφίες είναι από το βιβλίο του Λάμπρου Σωτηρίου.
Στην τρίτη, την έγχρωμη φωτογραφία βλέπουμε άνδρες, γυναίκες και κορίτσια κυρίως της συνοικίας τα “Μαστόρικα”, την Καθαρά Δευτέρα του 1973, συγκεντρωμένους μπροστά από το σπίτι του Χρήστου Λιούλιου, στην “Πάνω γειτονιά”, στα “Μαστόρικα”. Είναι πολύ πιθανό όμως να είναι συγκεντρωμένοι και στα σκαλοπάτια της νεόκτιστης εκκλησίας της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα στην πλατεία του χωριού μας. Διακρίνονται Κουλοσουσαίοι, Λιαναίοι, Ταμπάκηδες, Σουρελαίοι, Σιωμαίοι, Μπακλαβαίοι, Σαναβιταίοι…Πιο συγκεκριμένα βλέπουμε:
Στην πρώτη σειρά, από αριστερά προς τα δεξιά: τον Αποστόλη Νούκα, τον Φώτη Λιανό, τον Παναγιώτη Σουρέλη, τον Σεραφείμ Κουλοσούσα τον ράπτη, τον Λάμπρο Ταμπάκη με το καπέλο και τη γκλίτσα, τον Γιάννη Μισδανίτη και τελευταίο με τη μαντήλα τον Βαγγέλη Λιανό.
Στη δεύτερη σειρά: τον Παναγιώτη Σανίδα (Λαδιά), τον Λάμπρο (Μπούλη) Μπακλαβά, τον Παναγιώτη Σιώμο, τον Βαγγέλη Μπακλαβά και τελευταίο τον Κώστα Κακαέ.
Στην τρίτη σειρά: τον Σωκράτη Σαναβίτη με το δεξί χέρι στο κεφάλι, την Ελένη Μισδανίτη, τη Μαγδαληνή Λιανού, τη Σοφία Σουρέλη, τη Λέττα Αγγελάκη σύζυγο του Σωτήρη Κουλοσούσα, την Ευαγγελία σύζυγο του Βαγγέλη Μπακλαβά, την Ελένη Σουρέλη αδερφή της Σοφίας, την Ευαγγελία Μπολώτη κόρη του Σεραφείμ Μπολώτη, την Αγορούλα (Λούλα) Σιώμου κόρη του Παναγιώτη Σιώμου.
Στην τέταρτη σειρά: τη Ρένα Μισδανίτη με τη γραβάτα, τον Βασίλη Παλέγκα, τη Βασιλική Σιώμου κόρη του Νίκου Σιώμου, την Αικατερίνη Αγγελάκη κόρη του Κώστα Αγγελάκη, την Ελένη Νούκα κόρη του Αποστόλη Νούκα, τη Μαρία Σιώμου κόρη του Νίκου Σιώμου και τελευταία δεξιά τη Χρυσάνθη Λιανού κόρη του Φώτη Λιανού.
Η τρίτη φωτογραφία είναι από το αρχείο της οικογένειας της Αγγελικής Σαναβίτη, την οποία κι ευχαριστώ.
Στην τέταρτη φωτογραφία βλέπουμε τσολιά τον Δημήτρη Γκέλη μαζί με έναν άλλον, ενώ ο κόσμος στα σοκάκια της συνοικίας τα “Μαστόρικα” τους παρακολουθεί.
Στην πέμπτη φωτογραφία βλέπουμε δύο τσολιάδες, όπου ο ένας είναι ο Δημήτρης Γκέλης. Αυτές οι δύο φωτογραφίες είναι από το αρχείο της οικογένειας της Χαρούλας Γκέλη, την οποία κι ευχαριστώ.
Όποιος έχει φωτογραφικό υλικό και πρόσθετες πληροφορίες και μαρτυρίες για την παραγωγή και τη συμβολή των Φαναριωτών μαστόρων στον άυλο πολιτισμό του χωριού μας, ας με ενημερώσει. Το παζλ του πολιτισμού των Φαναριωτών μαστόρων πρέπει να ολοκληρωθεί.
Αύριο η συνέχεια.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα
