190ο: Η άμπλα (=η πηγή) του Χασάν Κεχαγιά και το αγρόκτημα του Σωκράτη Μπακλαβά στον Κόμπελο
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τη μεγάλη έρευνα και τα μαθήματα αρχιτεκτονικής, οικολογίας, γενεαλογίας, οικονομίας και ιστορίας του Κομπέλου Φαναρίου Καρδίτσας. Η Ιστορία του Φαναρίου Ιθώμης γράφεται μέσα από την ιστορία των ανθρώπων και των οικογενειών του μόχθου- οι οποίοι και τη δημιουργούν.
Ο οικισμός του Κομπέλου απλώνεται προς δύο μεριές: Και προς τα νότια και τα δυτικά τής ιστορικής βρύσης του αλλά και προς τα βόρεια και τα ανατολικά της.
Τα ντάμια προς τα βόρεια και τα ανατολικά χωρίζονται δεξιά και αριστερά από τον αυτοκινητόδρομο Καρδίτσας – Μουζακίου. Ένα από τα εντυπωσιακά ντάμια είναι και αυτό του Σωκράτη Μπακλαβά. Εκεί, πιο πάνω, υπάρχει και η περίφημη “πηγή του Χασάν Κεχαγιά”, η “άμπλα του Χασάν Κεχαγιά”, όπως την αποκαλούν οι Φαναριώτες της συγκεκριμένης περιοχής.
Ας τα δούμε όλα αυτά από πιο κοντά:
1. Το ντάμι αυτό κτίστηκε πριν από το 1900. Αρχικά ήταν ισόγειο, γωνιακό και πέτρινο. Η σκεπή του ήταν από σκλίδες. Η οικογένεια του προπάππου Νίκου Μπακλαβά, ο οποίος γεννήθηκε το 1875, είχε πρόβατα και αγελάδες. Το ντάμι χρησιμοποιούνταν ως στάβλος και αποθήκη ζωοτροφών και εργαλείων.
Το ντάμι αυτό με τις σκλίδες το είχε η οικογένεια μέχρι το 1974. Το 1974 έγιναν οι επεκτάσεις του και σήμερα είναι στην κατάσταση που το βλέπετε στις φωτογραφίες. Πάνω στο ισόγειο πέτρινο ντάμι έριξαν πλάκα και κολώνες. Την πλάκα και τις κολώνες τις έριξε ο εργολάβος Λαλιώτης Ευάγγελος. Τον πάνω όροφο τον έκτισαν με τούβλα και τσιμεντόλιθα ο Δημήτρης και ο Κώστας Γκέλης. Το ανώι έχει ένα υπνοδωμάτιο, ένα χωλ και μια κουζίνα. Το άλλο δωμάτιο αριστερά είναι αποθήκη.
Το κατώι χρησιμοποιείται ως αποθήκη σιταριού και καλαμποκιού και ως κοτέτσι. Την αποθήκη την έκτισε ο Σωκράτης Σαναβίτης.
Η οικογένεια του Νίκου Μπακλαβά, του γιου του Σωκράτη και του εγγονού του Βαγγέλη κάθε μέρα ανεβοκατέβαινε στο Φανάρι, χειμώνα ή καλοκαίρι. Δεν καλλιεργούσε μπαχτσέ για πώληση των ζαρζαβατικών αλλά μόνο για οικογενειακή κατανάλωση.
Στα κτήματα καλλιεργούσε σιτηρά, χορτάρι- το οποίο το έκοβαν με την κοσιά και το έδεναν σε μπάλες με τη μανέλα, τις οποίες τις κουβαλούσαν με τα φορτώματα, με γαϊδούρια και κάρα- καπνά και αμπέλια.
Η οικογένεια είχε και 4-5 αγελάδες και το γάλα το έδινε στον Λάμπρο Ρίζο, στον άλλο οικισμό του Κομπέλου, ο οποίος είχε ψυγείο. Το γάλα ερχόταν και το έπαιρνε βυτίο της “Φάγε”.
Το μέρος δεν είχε νερό για τουλούμπα ούτε για ανέμη. Ανέμη άνοιξαν πιο κάτω αλλά δεν είχε όμως πολύ νερό.
Η οικογένεια του Σωκράτη Μπακλαβά είχε για νερό μόνο την άμπλα!
Το νερό από το Φανάρι Ιθώμης ήρθε όταν ήταν πρόεδρος ο Ευριπίδης Χαντζιάρας, από το 1978 έως το 1982 και το ηλεκτρικό ρεύμα ήρθε όταν ήταν πρόεδρος ο Σωτήρης Ζάχος, από το 1982 έως το 1986.
2. Τι είναι η άμπλα, η οποία βρίσκεται στο πάνω μέρος του αγροκτήματος του Σωκράτη Μπακλαβά;
Η άμπλα είναι μια φυσική αναβλύζουσα πηγή, η οποία βρίσκεται στην πλαγιά του λόφου του Τεπέ προς τον Κόμπελο, η οποία αποκαλείται από την οικογένεια και τους κατοίκους της περιοχής ως “η πηγή του Χασάν Κεχαγιά”.
“Άμπλα σημαίνει αυτό το μέρος που βγάζει νερό. Αυτό το μέρος μέχρι το 1973 ήταν μια μικρή γούρνα, από την οποία όμως έβγαινε πολύ νερό. Παλιά πίναμε νερό από την άμπλα. Έβγαζε κρύο νερό. Τώρα νερό πίνουμε από το δίκτυο του Φαναρίου.
Ο πεθερός μου, ο Σωκράτης Μπακλαβάς, τραβούσε νερό με λάστιχο από την άμπλα, χωρίς μοτέρ. Η άμπλα είναι ψηλά στον λόφο. Τουλάχιστον 300 μέτρα από το ντάμι. Γύρω της υπάρχει μια συστάδα δέντρων και θάμνων. Η άμπλα έχει βάθος τουλάχιστον δύο μέτρα. Με αυτό το νερό κάναμε συντήρηση: πλέναμε τα ρούχα και τα οικιακά σκεύη, καθαρίζαμε την αυλή, ποτίζαμε τα ζώα, ποτίζαμε με λάστιχο ή με μπεκ τον κήπο, ακόμα και το χωράφι στο οποίο καλλιεργούσαμε καπνό”, θα μου πει η Βαγγελιώ Μπακλαβά, η σύζυγος του Βαγγέλη Μπακλαβά.
Ολόκληρη η περιοχή πάνω από το αγρόκτημα του Σωκράτη Μπακλαβά, καθώς και οι περιοχές του λόφου που είναι αριστερά μέχρι το ντάμι του Σεραφείμ Μούντζια και δεξιά μέχρι το ντάμι του Γεωργίου Τσαντίκου, λέγεται η “περιοχή του Χασάν Κεχαγιά”. Η δε αναβλύζουσα πηγή, η άμπλα, λέγεται η
“άμπλα του Χασάν Κεχαγιά”.
Προφανώς η περιοχή αυτή, η περιοχή του Χασάν Κεχαγιά, την οποία βλέπετε και στην αεροφωτογραφία, τραβηγμένη από τον Νίκο Γεωργούση, πήρε το όνομα αυτό γιατί ήταν κτήμα, τσιφλίκι, βοσκότοπος του Χασάν Κεχαγιά, ο οποίος ήταν Οθωμανός αξιωματούχος, δηλαδή επιστάτης, διαχειριστής, οικονόμος του κτήματος ή μεγαλοϊδιοκτήτης γης, ή αρχιτσέλιγκας, ο οποίος είχε υπό τον έλεγχό του τη συγκεκριμένη έκταση στον Κόμπελο Φαναρίου, πριν από την Απελευθέρωση της περιοχής από τους Τούρκους, το 1881.
Το επώνυμο Κεχαγιάς προέρχεται από τον οθωμανικό τίτλο kahya, που σημαίνει επίτροπος, υπαρχηγός, αντιπρόσωπος μιας κοινότητας ή μιας συντεχνίας στις σχέσεις της με την οθωμανική διοίκηση.
Ο Χασάν Κεχαγιάς ήταν πιθανότατα τοπικός αξιωματούχος ή προύχοντας κατά την οθωμανική περίοδο στην περιοχή. Η περιοχή του Χασάν Κεχαγιά δεν είναι στον κάμπο, αλλά λίγο ψηλότερα, στους πρόποδες του λόφου, σε μια θέση με αρκετή θέα προς τον κάμπο της Θεσσαλίας.
Η ονομασία: “η άμπλα του Χασάν Κεχαγιά”, ή
“η πηγή του Χασάν Κεχαγιά”, υποδηλώνει ότι η αναβλύζουσα πηγή, ή η περιοχή γύρω από αυτήν, βρισκόταν υπό την άμεση δικαιοδοσία ή την ιδιοκτησία του Χασάν Κεχαγιά, δηλαδή του Χασάν που είχε το αξίωμα, τον οθωμανικό τίτλο του Κεχαγιά..
Η “άμπλα του Χασάν Κεχαγιά” είναι το τοπικό μικροτοπωνύμιο, δηλαδή η πηγή η οποία βρισκόταν μέσα στο τσιφλίκι του Χασάν Κεχαγιά.
Οι Φαναριώτες κάτοικοι των διπλανών νταμιών, αποκαλούν την άμπλα του Χασάν Κεχαγιά ως την “άμπλα του Μπακλαβά”, μιας και η πηγή βρίσκεται πια στο αγρόκτημα του Σωκράτη Μπακλαβά.
3. Η καταγωγή, η προέλευση της λέξης “άμπλα”.
Η λέξη “άμπλα” φαίνεται πως έχει διπλή καταγωγή ή προέλευση:
α. Η λέξη “άμπλα” είναι ελληνική και προέρχεται από τη μεσαιωνική λέξη “άμπουλα”, ή από το αρχαίο ρήμα “αναβλύζω”, ή από το “αμπήδημα” του νερού. Χρησιμοποιείται για να περιγράψει το σημείο απ’ όπου το νερό βγαίνει ορμητικά μέσα από τη γη ή απ’ τα βράχια. Άμπλα λοιπόν είναι η ανάβλυση άφθονου ορμητικού πηγίσιου νερού ή μια φυσική υπόγεια πηγή. Φαίνεται πως είναι καθαρά ελληνικό τοπωνυμικό ιδίωμα της Θεσσαλίας, της Στερεάς Ελλάδας και των Ιονίων Νήσων.
Η “άμπλα του Χασάν Κεχαγιά” στον Κόμπελο, πάνω από το αγρόκτημα του Σωκράτη Μπακλαβά έχει να κάνει με τα υπόγεια νερά του ορεινού όγκου των Αγράφων, τα οποία κατεβαίνουν από τα βουνά και συχνά βγαίνουν στην επιφάνεια του λόφου με τη μορφή ανάβλυσης. Ας μη ξεχνάμε πως μερικές εκατοντάδες μέτρα πιο πέρα από το ντάμι του Σωκράτη Μπακλαβά υπάρχει η λίμνη του Θανόπουλου και οι δυο πηγές της.
Η “άμπλα του Χασάν Κεχαγιά” είναι η ταυτότητα μιας συγκεκριμένης και ζωτικής σημασίας πηγής νερού που ξεπηδούσε μέσα στα όρια του κτήματος, του τσιφλικιού ή της αγροτικής έκτασης του Χασάν Κεχαγιά. Η κατοχή μιας τέτοιας πηγής έδινε τεράστια αξία στη γη ενός Κεχαγιά, καθώς εξασφάλιζε το πότισμα των ζώων και των καλλιεργειών καθώς και την ύδρευση των κατοίκων της περιοχής. Ο Χασάν Κεχαγιάς είχε υπό τον έλεγχό του την εύφορη αγροτική έκταση γύρω από αυτήν την πηγή.
Η άμπλα του Χασάν Κεχαγιά έχει νερό χειμώνα και καλοκαίρι, εξασφαλίζοντας έτσι την περιοχή με σταθερό τρεχούμενο νερό από υψόμετρο προς τους χαμηλότερους πρόποδες του λόφου του Φαναρίου. Ούτε με τη μεγάλη ξέρα στέρεψε. Προβλήματα δημιουργούν τα αγριογούρουνα, τα οποία όταν πίνουν νερό, ρίχνουν προς τα μέσα το χώμα με αποτέλεσμα να βουλώνει. Με την καταιγίδα του Ντάνιελ, το 2023, έπεσαν πέτρες, χώματα και ξύλα μέσα και για αυτό η οικογένεια την καθάρισε με εργάτες.
Η πηγή, η άμπλα, λειτούργησε ως τοπόσημο για τους Φαναριώτες κατοίκους της περιοχής με αποτέλεσμα το όνομα του ιδιοκτήτη και της πηγής να “κλειδώσουν” μαζί…
Το γεγονός ότι το κτήμα ανήκε στον Χασάν Κεχαγιά είναι απλώς ιστορική σύμπτωση, η οποία ένωσε μια ελληνική λέξη για το νερό, τη λέξη “άμπλα”, με ένα τουρκικό όνομα, όπως είναι του Χασάν Κεχαγιά.
β. Η λέξη “άμπλα” είναι όμως και τουρκική λέξη, η οποία σημαίνει τη πρωτότοκη αδερφή, τη μεγαλύτερη αδερφή, την κυρία, την αφέντρα. Θα ήταν πολύ δύσκολο να δεχτούμε πως η φράση: “η άμπλα του Χασάν Κεχαγιά” σημαίνει τη μεγάλη αδερφή του Χασάν Κεχαγιά. Εκεί υπάρχει πηγή και όχι γυναίκα ή το σπίτι κάποιας γυναίκας, η οποία θα μπορούσε να είναι η μεγαλύτερη αδερφή του Χασάν Κεχαγιά. Στην περιοχή της Άμπλας δεν υπάρχουν ερείπια σπιτιών.
Άρα η “άμπλα του Χασάν Κεχαγιά” σημαίνει την πηγή του Χασάν Κεχαγιά, την πηγή που βρίσκεται εντός του κτήματος του Χασάν Κεχαγιά.
4. Επισκέφτηκα την περιοχή του Χασάν Κεχαγιά και πιο συγκεκριμένα την πηγή, την άμπλα. Με οδήγησε εκεί, μέσα από τα πανύψηλα χόρτα και τους θάμνους, η Βαγγελιώ Μπακλαβά, μια υπέροχη γυναίκα, ανοιχτόκαρδη και φιλότιμη. Με τις μπότες στα πόδια και με ξύλα στα χέρια, για να αντιμετωπίσουμε τυχόν φίδια ή λύκους, φτάσαμε στην πηγή. Παρόλο που της ζήτησα να μην μπει στην ταλαιπωρία να έρθει μαζί μου, εκείνη ήταν ανένδοτη. “Δεν θα σ’ αφήσω να πας μόνος σου”, μου είπε. “Δεν ξέρω τι θα συναντήσεις μέχρι εκεί. Αλλιώς είναι να είμαστε δύο”.
Εκεί βρέθηκα μπροστά σε μια μεγάλη γούρνα, έναν μεγάλο λάκκο, σαν μια ανέμη, με πυκνή βλάστηση γύρω γύρω και με το νερό να αναβλύζει από πολλές πλευρές της. Στη βόρεια και δυτική πλευρά, υπάρχουν πετρώματα.
Όπως μου είπε η κυρά Βαγγελιώ από εκεί παίρνανε παλιά ασπρόχωμα. Πριν από το 1975 ο λάκκος ήταν μικρός αλλά το νερό άφθονο. Το 1973 με τα χέρια και με τα φτυάρια καθάρισαν την άμπλα από τη λούγκι, ενώ το 1974 την καθάρισαν και τη μεγάλωσαν με τσάπα. Με εκσκαφέα μεγάλωσαν τον λάκκο. Τότε βάλανε και σωλήνες για τη μεταφορά του νερού στο αγρόκτημα. Από την άμπλα του Χασάν Κεχαγιά η οικογένεια του Σωκράτη Μπακλαβά εξακολουθεί να παίρνει νερό και να ποτίζει τους κήπους και τα ζώα ή να καθαρίζει την αυλή καθώς το νερό μέσα από τους σωλήνες και το λάστιχο έρχεται με μεγάλη πίεση προς το ντάμι λόγω της υψομετρικής διαφοράς.
Ήταν μια ενδιαφέρουσα εμπειρία, γνώση και περιπέτεια. Η έρευνα δεν σταματά μπροστά σε εμπόδια, ειδικά όταν σε στηρίζουν τέτοιοι υπέροχοι άνθρωποι…
5. Ας δούμε τώρα και το γενεαλογικό δέντρο της οικογένειας του Σωκράτη Μπακλαβά.
Πρόγονος είναι ο Νίκος Μπακλαβάς του Χρήστου και της Ευαγγελίας, ο οποίος γεννήθηκε το 1875 στο Φανάρι Ιθώμης και ήταν γεωργός. Παντρεύτηκε τη Φωτεινή, το γένος Φανάρα από τον Μεσενικόλα. Έκαναν τέσσερα παιδιά:
– τον Δημήτρη, ο οποίος γεννήθηκε το 1916 ήταν καθηγητής φιλόλογος και πέθανε το 1974. Έζησε στην Αθήνα. Έκανε δύο παιδιά και δύο εγγόνια.
– τον Σωκράτη, τον πεθερό της κυρίας Ευαγγελίας, ο οποίος γεννήθηκε το 1919 και πέθανε το 1992. Ο Σωκράτης Μπακλαβάς έμεινε με τον πατέρα του και τα παιδιά του στο ντάμι αυτό. Για τους απογόνους του Σωκράτη Μπακλαβά θα δούμε λίγο παρακάτω.
– τον Λάμπρο, ο οποίος γεννήθηκε το 1922 και σκοτώθηκε από αδέσποτη σφαίρα.
– τον Κωνσταντίνο, ο οποίος γεννήθηκε το 1926 και πέθανε το 1986.
6. Ας δούμε όμως περισσότερα για τον Σωκράτη Μπακλαβά, ο οποίος γεννήθηκε το 1919, έμεινε στο ντάμι αυτό κι έκανε τρία παιδιά:
α. τη Φωτεινή, η οποία γεννήθηκε το 1944 και έζησε στην Αθήνα. Έκανε δύο παιδιά: τον Λεωνίδα και τον Σωκράτη.
β. τον Βαγγέλη, ο οποίος γεννήθηκε το 1946 και πέθανε πρόωρα και άδικα το 2001. Ήταν ο άντρας της Ευαγγελίας, το γένος Νεοχωρίτη. Παντρεύτηκαν το 1973. Η Ευαγγελία είναι η αδερφή του Δημήτρη Νεοχωρίτη. Ο Βαγγέλης πέθανε νέος από άσθμα. Ήταν γεωργός με λίγα πρόβατα. Έκαναν δύο παιδιά:
– τη Φωτεινή, η οποία γεννήθηκε το 1973 και έχει έναν γιο, τον Σωτήρη, ο οποίος γεννήθηκε το 2002 και είναι αστυνομικός και μία κόρη, την Αρετή, η οποία γεννήθηκε το 2000 και είναι γιατρός.
– τον Σωκράτη, ο οποίος γεννήθηκε το 1977 και έχει μία κόρη, τη Βαγγελή. Ο Σωκράτης καλλιεργεί τα κτήματα.
γ. τον Λάμπρο (Μπούλη), ο οποίος γεννήθηκε το 1955, ζει στην Καρδίτσα, ήταν οδηγός σε μπετονιέρα και έχει δύο παιδιά: τον Δημήτρη και τη Σοφία.
7. “Παντρεύτηκα 24 ετών, το 1973. Όσο ζούσε ο Βαγγέλης ανεβαίναμε και κατεβαίναμε κάθε μέρα στο Φανάρι και στον Κόμπελο. Τη νύχτα μέναμε στο Φανάρι και την ημέρα ήμασταν στα χωράφια του κάμπου και στο ντάμι. Από το 2012 που παντρεύτηκε ο Σωκράτης, μένω μόνιμα στο ντάμι. Ασχολούμαι με τα οικιακά, τα κήπια, τα λίγα πρόβατα, τις κότες”, θα μου πει η κυρία Βαγγελιώ.
Η κυρία Βαγγελιώ συνεχίζει να φτιάχνει γλυκά και πίτες. Φτιάχνει γλυκά του κουταλιού για τα παιδιά και τα εγγόνια: κυδώνι, σταφύλι, κολοκύθι, σύκο, πορτοκάλι, περγαμόντο… Μου πρόσφερε περγαμόντο. Ήταν γλύκα!
Φτιάχνει όμως και πίτες: λαχανόπιτα, κολοκυθόπιτα, γαλατόπιτα, μπατζίνα, πλαστό…
Ευχαριστώ αυτή την υπέροχη γυναίκα- η οποία μού άνοιξε το ντάμι της, την ψυχή της και με οδήγησε μέσα από τα πανύψηλα χόρτα στην άμπλα του Χασάν Κεχαγιά- από τα βάθη της καρδιάς μου.
Στο τέλος μου έδωσε κολοκυθάκια χωρίς λίπασμα και φάρμακα καθώς και φρέσκα αυγά… Έφυγα πλούσιος από κάθε άποψη από το όμορφο και περιποιημένο ντάμι και αγρόκτημα του Σωκράτη Μπακλαβά ή της Βαγγελιώς Μπακλαβά.
Αύριο η συνέχεια…
Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε την περιοχή του Χασάν Κεχαγιά στον Κόμπελο, πάνω από το αγρόκτημα του Σωκράτη Μπακλαβά. Η άμπλα είναι στο κέντρο της φωτογραφίας, εκεί που βλέπετε μια συστάδα δέντρων, πάνω από το χωράφι της πλαγιάς.
Η φωτογραφία είναι τραβηγμένη από τον Νίκο Γεωργούση.
Στη δεύτερη φωτογραφία βλέπουμε την πηγή του Χασάν Κεχαγιά, την άμπλα, στην πλαγιά του λόφου του Τεπέ προς τον Κόμπελο. Διακρίνεται η κυρία Βαγγελιώ στην όχθη της άμπλας. Η κυρά Βαγγελιώ, με μια τσουγκράνα καθαρίζει κάθε χρόνο την άμπλα από τα χλέπια.
Στην τρίτη φωτογραφία βλέπουμε τον κήπο που καλλιεργεί η κυρία Βαγγελιώ- μια γυναίκα αρχόντισσα. Ο κήπος ποτίζεται με νερό από την άμπλα. Παλιότερα και το χωράφι στο οποίο φύτευαν καπνό, το πότιζαν με λάστιχο από την άμπλα. “Αυτό το νερό της άμπλας, σώνει το ντάμι. Δεν ξοδεύουμε νερό από το Φανάρι”, θα μου πει η κυρία Βαγγελιώ Μπακλαβά-Νεοχωρίτη.
Στην τέταρτη φωτογραφία βλέπουμε το δίπατο ντάμι του Σωκράτη Μπακλαβά. Στα σκαλιά η κυρά Βαγγελιώ μού φέρνει γλυκό κουταλιού, περγαμόντο!
Στην τελευταία φωτογραφία βλέπουμε το ντάμι και την αυλή του από άλλη πλευρά.
Τηλέφωνο επικοινωνίας, 6976026625
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα
