68ο: Πόσο και τι είδους στρατό είχαν οι Τούρκοι στο κάστρο του Φαναρίου Ιθώμης;
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω την έρευνα και το αφιέρωμα στην ιστορία και το κάστρο του Φαναρίου Καρδίτσας. Σήμερα θα δούμε τον στρατό που διατηρούσαν σε αυτό οι Οθωμανοί Τούρκοι αλλά και το είδος του στρατού καθώς και τα σημεία στα οποία διέμεινε.
1. Ως γνωστόν το κάστρο του Φαναρίου Ιθώμης είναι βυζαντινό κάστρο. Κτίστηκε γύρω στα μέσα του 13ου αιώνα. Οι Τούρκοι το κατέλαβαν οριστικά στα μέσα του 15ου αιώνα. Οι Τούρκοι πάνω στα ερείπια της χριστιανικής εκκλησίας, που υπήρχε μέσα στο κάστρο, ύψωσαν τζαμί και μιναρέ. Ανάμεσα στον 15ο και 17ο αιώνα, με την ανακάλυψη και τη χρήση της πυρίτιδας, έφτιαξαν και το κτίριο της πυριτιδαποθήκης εντός του κάστρου. Το ερώτημα που μπαίνει είναι το εξής: Οι εσωτερικοί και οι εξωτερικοί στρατώνες του κάστρου, τους οποίους βλέπουμε στις παρακάτω ασπρόμαυρες φωτογραφίες του 19ου αιώνα αλλά και στην έγχρωμη φωτογραφία, πότε δημιουργήθηκαν και από ποιους και με πόσο στρατό μέσα τους: Από τους βυζαντινούς; Από άλλους Ευρωπαίους ή Λατίνους κατακτητές; Από τον Σέρβο αυτοκράτορα Στέφαν Ντούσαν; Ή από τους Οθωμανούς Τούρκους μετά την οριστική κατάκτηση και την πτώση της Κωνσταντινούπολης το 1453;
2. Σύμφωνα με την 19η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, ” η αρχική φάση κατασκευής του κάστρου τοποθετείται στον 13ο αιώνα, ενώ τα κτίσματα του εσωτερικού χώρου χρονολογούνται κατά την περίοδο της οθωμανικής κατοχής στη Θεσσαλία (1387- 1897)”. Συνεχίζοντας γράφει πως “οι έρευνες,
με τις ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν κοντά στην κεντρική πύλη του κάστρου, έφεραν στο φως ένα μεγάλο δίχωρο ορθογώνιο κτίριο, το οποίο πιθανότατα κάλυπτε τις φρουριακές ανάγκες”. [Στην έγχρωμη φωτογραφία βλέπουμε τα ερείπια αυτού του σχετικά μικρού δίχωρου κτιρίου στο εσωτερικό του κάστρου, κοντά στην είσοδο, αριστερά μόλις μπαίνει κανείς μέσα].
Κατά τη γνώμη μου το εσωτερικό δίχωρο ορθογώνιο κτίριο είναι διαστάσεων περίπου ενός σπιτιού. Εκεί έμεινε η ηγεσία της φρουράς του κάστρου. Είναι λογικό το κτίριο αυτό να έγινε από τους βυζαντινούς, μαζί με τη κατασκευή του κάστρου. Γιατί, πού αλλού μπορεί να έμειναν οι βυζαντινοί αξιωματούχοι της φρουράς του κάστρου; Άρα το κτίριο αυτό, ο εσωτερικός στρατώνας έγινε τον 13ο αιώνα από τους βυζαντινούς.
3. Γράφει ο Εβλιγιά Τσελεμπή:
“Το ακμαίο κάστρο του Φαναρίου ανήκει στο σαντζάκι των Τρικάλων. Είναι ναχιγιές του μουλά της Λάρισας. Το διοικεί ο ναϊπης του μουλά. Έχει αναπληρωτή του κεχαγιά [των σπαχήδων], αρχηγό των γενίτσαρων, φρούραρχο του κάστρου, σαράντα καστροφύλακες…”.[ Βλέπε το βιβλίο του Θεόδωρου Παλιούγκα, Η Θεσσαλία στο οδοιπορικό του περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή 1668″, εκδόσεις Λαογραφικό Ιστορικό Μουσείο Λάρισας, 2001]
Όπως μας πληροφορεί ο Εβλιγιά Τσελεμπή, ο Τούρκος αυτός περιηγητής, ο οποίος το 1668 επισκέφτηκε το Φανάρι Ιθώμης και το κάστρο του, η τούρκικη φρουρά, η οποία αποτελείται από σαράντα στρατιώτες καστροφύλακες, διοικείται από Τούρκο φρούραρχο.
Γράφει ο Εβλιγιά Τσελεμπή:
” Μέσα στο κάστρο βρίσκεται το σπίτι του φρούραρχου και δέκα σπίτια στρατιωτών…”. Άρα είναι λογικό στο δίχωρο ορθογώνιο κτίριο να έμεινε ο φρούραρχος και ίσως κάποιοι άλλοι κατώτεροι αξιωματικοί. Δεν μπορεί σε ένα τόσο μικρό κτίριο να έμειναν 40 στρατιώτες, ακόμα και αν ο στρατώνας αυτός ήταν διόροφος.
Το ερώτημα όμως που προκύπτει είναι το εξής: Πού βρίσκονται “τα δέκα σπίτια στρατιωτών”, που ο Τσελεμπή γράφει πως είναι μέσα στο κάστρο; Η 19η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων δεν έχει βρει τέτοια σπίτια στρατιωτών και μάλιστα… δέκα! Δεν βρήκε ούτε ένα σπίτι στρατιωτών πέρα από αυτό το δίχωρο ορθογώνιο κτίριο. Είναι πιθανόν ο γραμματέας του Εβλιγιά Τσελεμπή, που κρατούσε τις σημειώσεις, να εννοούσε τα σπίτια των στρατώνων που βρίσκονται έξω από τα τείχη του κάστρου. Αν είναι έτσι, τότε μαθαίνουμε πως τα τριόροφα κτίρια που βλέπουμε στις παρακάτω ασπρόμαυρες φωτογραφίες είναι δέκα. Αν τα μετρήσουμε θα τα βρούμε και εμείς δέκα: Τρία από τη μια μεριά, προς την Ανατολή και 7 προς την άλλη πλευρά, προς τη Δύση. Αυτό είναι πολύ πιθανό να συμβαίνει, γιατί όταν ο Εβλιγιά Τσελεμπή γράφει για το τι υπάρχει έξω από τα τείχη του κάστρου, δεν κάνει καμία αναφορά σε στρατώνες, αλλά μόνο για 100 δίπατα σπίτια που υπάρχουν στο χωριό και κοιτούν προς τον κάμπο.
4. Στο κάστρο έμεινε, όπως μας πληροφορεί πάλι ο Εβλιγιά Τσελεμπή, και ο αρχηγός των γενίτσαρων. Άρα στο κάστρο του Φαναρίου υπήρχε και λόχος γενίτσαρων, ο οποίος είχε τον δικό του αρχηγό ή διοικητή. Ο αρχηγός των γενίτσαρων του κάστρου ήταν άμεσα υπεύθυνος προς τον Αγά των γενίτσαρων της Κωνσταντινούπολης, ενώ τελούσε υπό τις διαταγές των τοπικών κυβερνητών. Σε περιόδους ειρήνης ο λόχος των γενίτσαρων χρησίμευε για την διατήρηση του νόμου και της τάξης στην περιοχή του καζά Φαναρίου.
Δεν μπορεί στο ίδιο κτίριο του εσωτερικού χώρου του κάστρου να έμεινε κι ο λόχος των γενίτσαρων του κάστρου. Προφανώς στο κτίριο αυτό έμεινε ο αρχηγός των γενίτσαρων με τους κατώτερους αξιωματικούς του λόχου.
4. Όπως πάλι μας πληροφορεί ο Εβλιγιά Τσελεμπή, το κάστρο το διοικεί ο ναϊπης του μουλά. Ο μουλάς ήταν τίτλος ιερωμένου της Τουρκίας, αρχιδικαστής με έδρα τη Λάρισα. Ήταν θρησκευτικός λειτουργός ή νομοδιδάσκαλος. Ήταν δηλαδή ο καδής. Το κάστρο του Φαναρίου Ιθώμης ήταν ναχιγιές, δηλαδή επαρχία του μουλά της Λάρισας. Το κάστρο το διοικούσε ο μουλάς της Λάρισας μέσω του πληρεξούσιου τοποτηρητή του, του ναϊπη. Άρα στο εσωτερικό του κτιρίου του κάστρου έμεινε και ο ναϊπης του μουλά με κάποιον προφανώς υπάλληλο. Ο υπάλληλος αυτός ήταν ο κεχαγιάς των σπαχήδων. Οι σπαχήδες ήταν οι στρατιώτες του τουρκικού ιππικού. Στο κάστρο πρέπει να υπήρχε τμήμα ή ίλη του τάγματος ιππικού. Ο κεχαγιάς ήταν ο επικεφαλής της ομάδας των Τούρκων σπαχήδων που υπήρχαν στο κάστρο. Άρα στο εσωτερικό κτίριο του κάστρου έμεινε και ο κεχαγιάς. Δεν είναι γνωστό αν ο μπίμπασης, δηλαδή ο ταγματάρχης, ο χιλίαρχος του ιππικού των Τούρκων, αυτός που ήταν πάνω από τον κεχαγιά, έμεινε στο κάστρο του Φαναρίου. Ο Χαντζιάρας, όπως θα δούμε παρακάτω, υποστηρίζει πως έμεινε και μάλιστα έμεινε σε συγκεκριμένο σπίτι του χωριού μας έξω από το κάστρο. Επίσης δεν ξέρω αν ο κεχαγιάς και ο μπίμπασης ήταν το ίδιο πρόσωπο. Είναι πολύ πιθανό να είναι το ίδιο πρόσωπο…
5. Με άλλα λόγια: Στο δίχωρο ορθογώνιο κτίριο του κάστρου, που βρίσκεται αριστερά της κεντρικής εισόδου του, έμειναν: ο ναϊπης του μουλά• ο κεχαγιάς των σπαχήδων• ο φρούραρχος των 40 καστροφυλάκων• ο αρχηγός των γενίτσαρων και ίσως οι αμέσως κατώτεροι αξιωματούχοι όλων των παραπάνω. Μόνο με αυτή την έννοια το κτίριο αυτό εξυπηρετούσε τις “φρουριακές ανάγκες”, όπως τονίζει η 19η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων- η οποία δεν κάνει καμία αναφορά στους στρατώνες που υπήρχαν έξω από το κάστρο μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα, ενώ ερείπια των στρατώνων υπάρχουν οφθαλμοφανως ακόμα και σήμερα!
[Και είναι φανερό πως οι ανασκαφές θα πρέπει να γίνουν και στον εσωτερικό και τον εξωτερικό χώρο του κάστρου. Όλα αυτά τα κτίρια, στο εσωτερικό και το εξωτερικό του κάστρου θα πρέπει να αναστηλωθουν και να αναπαλαιωθουν. Σε συνδυασμό με όλα αυτά πρέπει να γίνουν έρευνες σε όλο τον Αρχαιολογικό Χώρο της Ιθώμης, όπως τον όρισε στις 19 Μαρτίου 1964, με την Υπουργική Απόφαση 1154, η Ελληνική Κυβέρνηση του Γεωργίου Παπανδρέου διά του υπουργού Γ. Μυλωνά και το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο Ελλάδας, με την υπ’ αριθμό 8/4•2•64 πράξη του. Γιατί είναι βέβαιο πως εδώ θα βρεθούν και τα ερείπια των τειχών της μυκηναϊκής ακρόπολης του κράτους της αρχαίας Ιθώμης, την οποία αναφέρει ο Όμηρος στην Ιλιάδα, ραψωδία Β’, στίχοι 729 έως 732, αποκαλώντας την “κλωμακόεσσαν Ιθώμη”. Εδώ ίσως να υπάρχει κι ο τάφος του αρχηγού του αρχαίου κράτους της Ιθώμης, του γιατρού Ποδαλείριου, ο οποίος ήταν γιος του Ασκληπιού και αδερφός του επίσης γιατρού Μαχάονα. Τα δύο αδέρφια γύρισαν ως νικητές από την Τροία, φορτωμένοι με πλήθος θησαυρών].
6. Στις ασπρόμαυρες φωτογραφίες του 19ου αιώνα βλέπουμε και τους εξωτερικούς στρατώνες. Πότε έγιναν δεν γνωρίζουμε. Γνωρίζουμε , όπως είδαμε πως πρόκειται για 10 σπίτια όπου έμειναν οι στρατιώτες. Ο στρατώνας αυτός λοιπόν υπήρχε το 1668. Άρα έγιναν πριν από το 1668. Είναι φανερό πως εκεί έμειναν οι παρακάτω ομάδες Τούρκων στρατιωτών: οι 40 φύλακες του κάστρου• ο λόχος των γενίτσαρων• οι σπαχήδες, δηλαδή οι στρατιώτες του τουρκικού ιππικού. Αθροιστικά ο αριθμός των Τούρκων στρατιωτών όλων των όπλων πρέπει να ήταν ανάμεσα στα 150 με 300 άτομα. Τα τριόροφα κτίρια των εξωτερικών στρατώνων, που ήταν κτισμένα γύρω από τα τείχη του κάστρου, μπορούσαν να καλύψουν αυτές τις ανάγκες στέγασης των Τούρκων στρατιωτών. Είναι προφανές πως ένα μεγάλο μέρος των εσωτερικών χώρων των εξωτερικών στρατώνων του κάστρου, ιδιαίτερα τα ισόγεια, ικανοποιούσε και άλλες ανάγκες, όπως φούρνους, εστιατόρια και μαγειρεία • στάβλους για τα άλογα και τα μουλάρια • αποθήκες ζωοτροφών • τουαλέτες και λοιπά.
Είναι επίσης φανερό πως μέχρι να κτιστούν οι εξωτερικοί στρατώνες του κάστρου του Φαναρίου Ιθώμης, οι στρατιώτες έμειναν σε αντίσκηνα.
7. Ο Δημήτρης Χαντζιάρας, στον πρόλογο του βιβλίου του: Το θεσσαλικό γλωσσικό ιδίωμα, εκδόσεις Απ. Χαρίσης, 1995, γράφει πως επί τουρκοκρατίας το Φανάρι Ιθώμης με το κάστρο του ήταν έδρα τάγματος με τμήμα ή ίλη ιππικού. Όπως μάλιστα μαρτυρεί ο ίδιος, “πολλές φορές από μικρός άκουσε για σπίτια στα οποία καθόταν ο μπίμπασης, δηλαδή ο Τούρκος ταγματάρχης ή χιλίαρχος. Ένα τέτοιο ήταν και το σπίτι του Μέμου, που σήμερα ανήκει στον Βασίλη Ντούσα “.
Ενώ είναι πολύ πιθανό το σπίτι του Χρήστου Ντούσα, το πρώτο σπίτι κάτω από τα τείχη του κάστρου, το οποίο κοιτάζει προς τον νότο και προς τη δύση, να ήταν το σπίτι στο οποίο έμεινε ο φρούραρχος με την οικογένειά του. Ενδέχεται το σπίτι αυτό να λειτουργούσε και ως Φρουραρχείο για κάθε έναν που ανέβαινε το μονοπάτι που οδηγούσε από την πλατεία του χωριού προς το κάστρο. Πιθανώς εδώ να γινόταν ο πρώτος έλεγχος, η πρώτη εξακρίβωση στοιχείων του επισκέπτη, με βάση την οποία θα του επιτρεπόταν ή όχι να προχωρήσει προς το κάστρο.
Αυτή η μαρτυρία του Χαντζιάρα σημαίνει πως οι Τούρκοι αξιωματούχοι είχαν και κατοικία για την οικογένειά τους και έξω από τα τείχη του κάστρου του Φαναρίου.
8. Όπως έχω γράψει σε προηγούμενη ανάρτησή μου, οι στρατώνες στον λόφο του προφήτη Ηλία, στα όρια των δύο χωριών Φανάρι και Κανάλια, κτίστηκαν τη δεκαετία του 1860.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
