71ο: Πόσες ήταν οι δεξαμενές νερού στο κάστρο του Φαναρίου και πού χρησίμευαν;
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω την αναλυτική παρουσίαση, περιγραφή και ιστορική ερμηνεία των κτισμάτων που υπάρχουν στο κάστρο του Φαναρίου Καρδίτσας και στη γύρω περιοχή του. Σήμερα θα αναφερθώ στις δεξαμενές νερού, την αρχιτεκτονική κατασκευή τους και τη χρήση τους.
1. Καταρχήν πρέπει να απαντήσουμε στο ερώτημα: Πότε κτίστηκαν οι δεξαμενές νερού στο κάστρο του Φαναρίου Ιθώμης;
Η παλαιότερη ιστορική αναφορά ή πηγή γίνεται από τον Τούρκο περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή, το 1668. Ο Εβλιγιά Τσελεμπή, στο βιβλίο του γράφει πως μέσα στο κάστρο
“βρίσκονται στέρνες”. Δεν μας λέει πόσες, αλλά χρησιμοποιεί πληθυντικό και γράφει
“στέρνες”. Προφανώς πάνω από μία. Άρα δύο ή περισσότερες. Άρα , ακόμα, οι στέρνες νερού υπήρχαν ήδη πριν από το 1668.
Πότε ακριβώς όμως έγιναν; Λογικά θα πρέπει να υποθέσουμε πως έγιναν μαζί με την κατασκευή του βυζαντινού κάστρου, δηλαδή στα μέσα του 13ου αιώνα μετά Χριστόν. Πιθανόν οι σημερινές δύο εσωτερικές δεξαμενές νερού να μην είναι ίδιες με αυτές των χρόνων του Βυζαντίου, τον 13ο αιώνα, ή των χρόνων που ο Εβλιγιά Τσελεμπή επισκέφτηκε το Φανάρι Ιθώμης, το 1668, καθώς μπορεί να έχουν υποστεί πολλές επεμβάσεις κι αλλαγές. Η ανάγκη για νερό υπήρχε προφανώς από τη στιγμή δημιουργίας του κάστρου.
2. Ένα άλλο καίριο ερώτημα είναι το εξής: Πόσες ήταν οι δεξαμενές νερού που κάλυπταν τις ανάγκες των στρατιωτών του κάστρου: Δύο ή περισσότερες;
Εκτίμηση δική μου είναι πως οι δεξαμενές νερού ήταν τουλάχιστον τρεις. Οι δύο είναι εντός του κάστρου και μάλιστα στο κεντρικότερο σημείο του. Η άλλη, η τρίτη δεξαμενή νερού είναι αυτή που βρίσκεται έξω από το κάστρο και βρίσκεται κοντά στην τοποθεσία “Τζαμί”, που είναι στην πλαγιά του λόφου προς βορρά. Πολλοί είναι οι Φαναριώτες που πιστεύουν πως αυτή η υπόγεια δεξαμενή ήταν τούνελ που οδηγεί στο εσωτερικό του κάστρου στην κορυφή του λόφου του Φαναρίου, ή μυστικό τούνελ διαφυγής σε περίπτωση σκληρής πολιορκίας του.
Επειδή έχω μπει μέσα σε αυτό το “τούνελ”, κι έχω φτάσει έως το τέρμα του, μπορώ να πω ότι δεν οδηγεί πουθενά και πως έχει ένα τέλος μετά 20 με 30 μέτρα από την είσοδο του. Για να βαδίσει κανείς μέσα σε αυτό το “τούνελ” το νερό το καλοκαίρι φτάνει μέχρι τα γόνατα. Είναι φανερό πως πρόκειται για νερό που στραγγίζει από την πλαγιά του λόφου του Φαναρίου. Άρα ήταν δεξαμενή συγκέντρωσης νερού όχι άμεσα βρόχινου, αλλά φιλτραρισμένο από τα πετρώματα της πλαγιάς. Και ήταν κρύο νερό. Άρα ήταν πόσιμο νερό. Τα δε τοιχώματα της δεξαμενής είναι λες και έχουν σταλακτίτες! Το δάπεδο της δεξαμενής είναι στεγανοποιημενο. Συνεπώς ήταν μια ακόμη δεξαμενή νερού για τις ανάγκες των στρατιωτών του κάστρου. Η οροφή αυτής της δεξαμενής νερού είναι πετρόκτιστη και θολωτή. Στο μέρος αυτό, στη θέση ακριβώς που είναι τα ερείπια του τζαμιού, το πλεονάζον νερό της δεξαμενής αυτής τρέχει στον δρόμο που οδηγεί στο κάστρο, ενώ η βλάστηση στην περιοχή είναι οργιώδης.
Ανάμεσα στη δεξαμενή και τον δρόμο υπάρχει μια πέτρινη βρύση Βυζαντινών ίσως χρόνων. Όπως μαρτυρούν άνθρωποι μεγάλης ηλικίας, οι παππούδες τους τους έλεγαν πως καθάριζαν το τούνελ της δεξαμενής νερού από τις λάσπες, για να είναι καθαρό το νερό που συλλέγεται εκεί και ένα μέρος του, το πλεονάζον νερό πήγαινε στη βρύση. Το νερό αυτό το χρησιμοποιούσαν για το πότισμα των ζώων αλλά και για τους ίδιους. Το νερό της δεξαμενής αυτής, κοντά στο τζαμί, εξυπηρετούσε και την ανάγκη των μουσουλμανικών οικογενειών του χωριού μας και των Τούρκων στρατιωτών να πλύνουν τα πόδια τους, τα χέρια τους και το πρόσωπό τους πριν μπουν στον εσωτερικό χώρο του τζαμιού για τις καθιερωμένες προσευχές τους. Η δεξαμενή αυτή συμπληρωνε ακόμη το νερό για τις ανάγκες του κάστρου, όταν εμφανιζόταν πρόβλημα λειψυδρίας.
[Βλέπε την πρώτη φωτογραφία, η οποία είναι τραβηγμένη από τον Λάμπρο Σωτηρίου και υπάρχει στο βιβλίο του, Φανάρι Ιθώμης, από το χθες στο σήμερα, εκδόσεις Σαββάλας 2010. Βέβαια ο Λάμπρος Σωτηρίου υιοθετεί μάλλον την άποψη πως πρόκειται για τούνελ που οδηγεί στο εσωτερικό του κάστρου… Ούτε καν υποψιάζεται πως μπορεί να χρησίμευε ως δεξαμενή νερού, ως αποθήκη νερού και ως νερό βρύσης…]
Δεν ξέρουμε λοιπόν ούτε πότε έγινε αυτό το έργο, αλλά μπορούμε να προσδιορίσουμε ποιες ανάγκες εξυπηρετούσε. Περισσότερα και πιο συγκεκριμένα πράγματα μπορούν να μας το πουν μόνο εξειδικευμένοι επιστήμονες της αρχαιολογίας. Αυτό σημαίνει πως πρέπει να έρθουν και να κάνουν ανασκαφές στον Αρχαιολογικό Χώρο της Ιθώμης… Αυτή η υπόγεια δεξαμενή – τούνελ καθώς και η βρύση και το τζαμί που είναι δίπλα πρέπει να αναδειχτούν και να αξιοποιηθούν τουριστικά.
3. Οι δεξαμενές νερού λοιπόν, οι οποίες κάλυπταν τις ανάγκες του κάστρου σε νερό ήταν τουλάχιστον τρεις. Αυτό δεν σημαίνει πως οι Τούρκοι δεν μπορούσαν να επιταξουν και τις δεξαμενές ή στέρνες νερού που είχαν πολλά σπίτια κοντά στο κάστρο στα υπόγεια ή στις αυλές τους, ιδιαίτερα σε περιόδους λειψυδρίας. Αλλά οι δημόσιες δεξαμενές στο κάστρο ή κοντά σ’αυτό ήταν οι ακόλουθες:
α. Η υπέργεια εσωτερική δεξαμενή νερού. Αυτή, όπως έγραψα, είναι στο κέντρο του κάστρου και στο πιο ψηλό σημείο του. Είναι μεγάλου μεγέθους, ημιυπόγεια, ορθογωνίου περιγράμματος και χρησίμευε για την περισυλλογή του βρόχινου ύδατος. Όπως βλέπουμε στις φωτογραφίες έχει σκαλοπάτια από την μια πλευρά της, πράγμα που επέτρεπε στο να μπορεί να κατέβει κανείς όλο και πιο χαμηλά, στο εσωτερικό της, προκειμένου να πάρει νερό ή να προχωρήσει σε εργασίες καθαρισμού της, από φύλλα και χώματα. Η υπέργεια δεξαμενή νερού δεν ήταν σκεπασμένη. Η δεξαμενή μπορούσε να αποθηκεύσει μεγάλη ποσότητα νερού, πολλών δεκάδων κυβικών μέτρων. Υπήρχε η δυνατότητα να μπει κανείς μέσα σε αυτή τη δεξαμενή και να κινηθεί σε ένα επίπεδό της περιμετρικά, πριν αρχίσει να κατεβαίνει τα σκαλοπάτια της στο εσωτερικό της.
β. Η υπόγεια εσωτερική δεξαμενή νερού βρίσκεται λίγα μέτρα πιο κάτω, προς την κεντρική πύλη και σε χαμηλότερο ύψος. Η υπόγεια αυτή δεξαμενή νερού συγκέντρωνε το πλεονάζον νερό της υπεργειας δεξαμενής. Το νερό της υπέργειας δεξαμενής με ειδικά φρεάτια πήγαινε λόγω υψομετρικής διαφοράς και αποθηκευόταν στην υπόγεια δεξαμενή. Η υπόγεια δεξαμενή καλυπτόταν με θολωτή στέγη.
γ. Η υπόγεια δεξαμενή που βρίσκεται κοντά στην τοποθεσία “Τζαμί”, έξω από το κάστρο, έχει σχήμα ορθογώνιο, διαστάσεων περίπου 20 μέτρων μήκος, 1,5 μέτρων πλάτους και ύψους που ξεκινά από 2 μέτρα και όσο προχωράει κανείς προς το εσωτερικό της να φτάνει και τα 5 μέτρα.
4. Πρόκειται για τρεις διαφορετικές δεξαμενές. Και οι τρεις δεξαμενές αποτελούν θαυμαστά αρχιτεκτονικά και μηχανικά έργα, τα οποία προσελκύουν το ενδιαφέρον των επισκεπτών του κάστρου και του αρχαιολογικού χώρου της αρχαίας Ιθώμης.
Από κάθε άποψη οι δεξαμενές νερού ήταν από τα σημαντικότερα κτίσματα του κάστρου ύστερα από τα τείχη του, καθώς εξυπηρετούσαν τις ανάγκες των στρατιωτών και των ζώων τους σε πόσιμο νερό όσο και σε νερό για το λουτρό που υπήρχε στο εσωτερικό του κάστρου. Ήταν κρίσιμης σημασίας για την επιβίωση των στρατιωτών του κάστρου στη διάρκεια της πολιορκίας του.
Και οι τρεις δεξαμενές διακρίνονται για τη στεγανότητά τους, ώστε να μην υπάρχει απώλεια νερού.
#Στις φωτογραφίες βλέπουμε:
*Στην πρώτη αριστερά το “τούνελ” – υπόγεια δεξαμενή νερού έξω από τα τείχη του κάστρου, στην τοποθεσία “Τζαμί”. Η δεξαμενή αυτή δεν είναι εύκολα προσβάσιμη. Είναι φανερό πως εκεί πρέπει να γίνουν εργασίες καθαρισμού της περιοχής, προκειμένου να μπορεί ο επισκέπτης να τη δει
*Στην πρώτη δεξιά βλέπουμε το μικρό λουτρό, το οποίο υπήρχε στο εσωτερικό του κάστρου, εκεί που ήταν και το εσωτερικό τζαμί. Δηλαδή το μικρό τζαμί κτίστηκε πάνω στο μικρό λουτρό, όπως αυτό αποκαλύφθηκε κατά τη διάρκεια της ανασκαφικης έρευνας της 19ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων. Αλλά γιατί το μικρό τζαμί στο εσωτερικό του κάστρου κτίστηκε πάνω στο μικρό λουτρό; Προφανώς γιατί για το λουτρό των αξιωματικών ή των ανθρώπων που έμειναν μέσα στο κάστρο, βρέθηκε άλλη λύση. Και η λύση αυτή φαίνεται πως είναι η δημιουργία των τουρκικών λουτρών στην τοποθεσία
“Λουτρό” του χωριού μας. Πρόκειται για λουτρά πολύ μεγαλύτερα και το νερό έρχεται από την πλαγιά, δηλαδή από υψηλότερο επίπεδο.
*Στις φωτογραφίες που έχουν κόκκινο χρώμα βλέπουμε την υπέργεια δεξαμενή νερού, η οποία μάζευε τα όμβρια ύδατα.
*Στη φωτογραφία με το σκιασμένο άνοιγμα και τη θολωτή στέγη βλέπουμε την υπόγεια δεξαμενή νερού, η οποία αποθήκευε το πλεονάζον νερό της υπέργειας δεξαμενής.
#Συμπερασματικά: Το νερό των δεξαμενών του κάστρου του Φαναρίου Ιθώμης χρησίμευε για τις ανάγκες ύδρευσης των κατοίκων του, δηλαδή των στρατιωτών του, των ζώων και του λουτρού των αξιωματικών του. Για τις ανάγκες λουτρού των στρατιωτών του υπήρχαν τα άλλα λουτρά, που βρίσκονται στη θέση “Λουτρό” και που σήμερα είναι ενσωματωμένα μέσα σε ιδιωτική αποθήκη, στην αποθήκη του Λώλου.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
