72ο: Τα τζαμιά και ο μιναρές στο κάστρο του Φαναρίου Ιθώμης
Αγαπητοί φίλοι
Το Ανοικτό Φιλοσοφικό Σχολείο Φαναρίου Καρδίτσας συνεχίζει τα μαθήματα τοπικής ιστορίας. Σήμερα θα αναφερθώ στα δύο πιο γνωστά τζαμιά του χωριού μας και στον μιναρέ που υπάρχει μέσα στο κάστρο.
1. Ο πρώτος συγγραφέας που γράφει για τα τζαμιά στο χωριό μας και στο κάστρο του είναι ο Εβλιγιά Τσελεμπή, ο Τούρκος περιηγητής του 17ου αιώνα, ο οποίος επισκέφθηκε το Φανάρι το 1668, την περίοδο της πανούκλας και έμεινε σε σπίτι Τούρκων για ένα βράδυ, αφού πρώτα περιηγήθηκε στα σημαντικότερα σημεία του. Πιο συγκεκριμένα, ο Εβλιγιά Τσελεμπή γράφει πως στο Φανάρι υπήρχαν τρία μεγάλα και επώνυμα τζαμιά και άλλα τρία μικρότερα. Μέσα στο κάστρο υπήρχε το τζαμί του Μεχμέτ Χαν, ενώ έξω από τα τείχη του κάστρου, στους 5 τοτινους μαχαλάδες του χωριού μας, υπήρχαν άλλα πέντε, από τα οποία ξεχώριζαν το τζαμί του Χαμζά Μπέη και το τζαμί της Εβλιγιά Χατούν.
[Βλέπε Θεόδωρος Παλιούγκας, Η Θεσσαλία στο οδοιπορικό του περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή (1668), εκδόσεις Λαογραφικό Ιστορικό Μουσείο Λάρισας 2001]
Γνωρίζω ακόμα πως ένα τρίτο τζαμί υπήρχε στο σπίτι του δασκάλου Δημήτρη Μούντζια, πάνω από το μουσουλμανικό νεκροταφείο, στη “βρύση του Τζαμί”, όπως λεγόταν η πέτρινη βρύση που υπάρχει εκεί. Οι μεγάλοι άνθρωποι έτσι την αποκαλούν ακόμα και σήμερα. [ Αυτό μου είπε η Αικατερίνη Κουτρουλιά, γεννημένη το 1933]. Ένα τέταρτο τζαμί υπήρχε στη συνοικία “Μαστόρικα”, στην ανατολική πλευρά του λόφου του Φαναρίου Ιθώμης όπου κατοικούσαν κυρίως οι Τούρκοι, στην τοποθεσία ” Μετζίτι”. Πρόκειται για μια πλατεία ή αλάνα στο εσωτερικό του μαχαλά. Έχουν βρεθεί ερείπια, σε σχήμα θεμελίων, όπως και στην τοποθεσία “Τζαμί”. Η πλατεία της γειτονιάς αυτής ονομάζεται ακόμα και σήμερα “Μετζίτι”
Η λέξη “Μετζιτι” είναι τουρκική και σημαίνει μουσουλμανικός λατρευτικός χώρος, τζαμί. Το μικρό αυτό τέμενος δεν είχε μιναρέ.
#Για αυτό θα σταθώ στα δύο γνωστά τζαμιά του χωριού μας.
2. Ας δούμε πρώτα το τζαμί του Μεχμέτ Χαν στο εσωτερικό του κάστρου του Φαναρίου Ιθώμης. Το τζαμί αυτό αποκαλύφθηκε κατά τη διάρκεια των ανασκαφών που πραγματοποίησε η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Λάρισας τη περίοδο 1985-1986, ύστερα από ενέργειες του νεοσύστατου Πολιτιστικού Συλλόγου Φαναρίου το Κάστρο προς τη νομαρχία Καρδίτσας και το υπουργείο Πολιτισμού στα κεντρικά του γραφεία στην Αθήνα το καλοκαίρι του 1984. Το τζαμί βρίσκεται στο κέντρο του κάστρου και οι διαστάσεις του είναι 10μ×11μ, δηλαδή 110 τμ. Δίπλα του υπάρχει η ορθογώνια βάση του μιναρέ. Την αποκάλυψη πραγματοποίησε η αρχαιολόγος Σταυρούλα Σδρόλια. Βλέπε τις παρακάτω φωτογραφίες. Το τζαμί στο εσωτερικό του κάστρου κτίστηκε πάνω από το εσωτερικό λουτρό του κάστρου, δηλαδή το βυζαντινό λουτρό με τα κόκκινα κεραμίδια και τούβλα, σκεπάστηκε από το τζαμί του Μεχμέτ Χαν που κτίστηκε στη θέση του. Όπως έχω αναφέρει το μικρό λουτρό ήρθε στο φως κατά τη διάρκεια των ανασκαφών του 1985-1986.
Οι διαστάσεις του τζαμιού στο κάστρο είναι σχετικά μεγάλες. Πολύ μεγάλες είναι και οι διαστάσεις του μιναρέ, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά το ύψος του. Όπως φαίνεται στις φωτογραφίες, από το 1894 και δώθε, ο μιναρές έχει τόσο ύψος που μπορούσε να τον δει κανείς κι έξω από το κάστρο. Άρα ήταν πάνω από 10 μέτρα ψηλός! Ήταν επιβλητικός! Τον εναπομείναντα μιναρέ, δηλαδή το τμήμα που είχε διασωθεί από την καταστροφή και το πλιάτσικο των πετρών και της ξυλείας του κάστρου και των εσωτερικών και εξωτερικών κτιρίων του στις αρχές του 20ου αιώνα, τον ανατίναξαν κάποιοι Φαναριώτες προς τα τέλη της δεκαετίας του 1960, δηλαδή επί χούντας. Για αυτό κι έχουν διασωθεί δύο μικρά κομμάτια από τον θεόρατο μιναρέ. Τα υλικά του τα πήραν…
Το τζαμί του Μεχμέτ Χαν ήταν ανάμεσα στις δύο δεξαμενές νερού. Κι αυτό έχει τη σημασία του, όπως θα δούμε παρακάτω.
Το τζαμί αυτό εξυπηρετούσε τις θρησκευτικές ανάγκες των εκατοντάδων στρατιωτών του κάστρου, είτε έμειναν μέσα στο κάστρο είτε έμειναν στους τεράστιους στρατώνες που υπήρχαν έξω από αυτό. Όπως μας πληροφορεί ο Εβλιγιά Τσελεμπή, το τζαμί του Μεχμέτ Χαν το επισκεύασε αργότερα ο Χαμζά Μπέης, ξοδεύοντας 40 πουγγιά, δηλαδή
περίπου 1.600.000 άσπρα. Οι Οθωμανοί Τούρκοι όχι μόνο δεν το κάστρο του Φαναρίου Ιθώμης αλλά το συντήρησαν και το αναβάθμισαν, καθιστώντας το ορμητήριο εναντίον των ανυπότακτων Ελλήνων του ορεινού όγκου των Αγράφων και της Πίνδου.
Το κάστρο αποτέλεσε βακούφι του Χαμζά Μπέη, ενώ με τα χρήματα που εισέπραττε πλήρωνε τους Γενιτσάρους του κάστρου.[Βλ.
Θεόδωρος Παλιούγκας, όπως παραπάνω].
3. Ας εξετάσουμε τώρα από πιο κοντά τον πανύψηλο μιναρέ του κάστρου. Όπως έγραψα ο μιναρές ήταν δίπλα στο τζαμί. Αποτελούνταν από τη βάση του, τον κορμό του και τον εξώστη στην κορυφή του. Η βάση του είναι τετράγωνη ή μάλλον κυβική και είναι κατασκευασμένη από πέτρες. Οι διαστάσεις της είναι περίπου 2μ× 2μ, δηλαδή περίπου 4τμ. Ο κύριος κορμός του ήταν φτιαγμένος από τούβλα και κεραμικά. Ήταν κυλινδρικός. Η σκάλα του δεν ήταν εσωτερική, αλλά όπως συνάγεται από κάποια δεδομένα, ήταν εξωτερική και πρέπει να ήταν στριφτή. Η εξωτερική στριφτή σκάλα του μιναρέ δεν ήταν ενιαία με τον κορμό του. Όταν ήμουν μικρός και πήγαινα στο κάστρο, έβλεπα ένα τμήμα του μιναρέ, το οποίο είχε διασωθεί από τους βανδαλισμούς, μερικών μέτρων ύψους. Εξωτερική, ενσωματωμένη σκάλα δεν υπήρχε. Αυτό σημαίνει πως η στριφτή σκάλα ήταν κατασκευή ή ξύλινη ή μεταλλική. Ή μπορεί να εξείχαν πέτρες ως σκαλοπάτια κι ο μουεζίνης να σκαρφάλωνε ως ακροβάτης. Το άλλο σενάριο θα ήταν να μην ανέβαινε στον πανύψηλο μιναρέ, πάνω από 10- 15 μέτρων και να μην καλούσε από αυτόν για προσευχή- πράγμα το οποίο μου φαίνεται αδιανόητο.
Δεν γνωρίζουμε αν ο πανύψηλος μιναρές είχε ενδιάμεσα μπαλκόνια, αλλά από τις φωτογραφίες φαίνεται πως ο εξώστης ήταν στην κορυφή του μιναρέ. Η κορυφή του μιναρέ δεν κατέληγε σε μυτερή πυραμιδοειδή κορυφή.
Ο μιναρές δεν είχε ούτε καμπάνα ούτε σήμαντρα, όπως έχουν τα χριστιανικά καμπαναριά. Οι μιναρέδες γενικά υπήρξαν αντίγραφα των χριστιανικών καμπαναριων.
Ο μιναρές του κάστρου φαίνεται πως υπήρξε ο μοναδικός μιναρές στο χωριό μας, το Φανάρι Καρδίτσας. Δεν αποκλείεται όμως και τα άλλα δύο τζαμιά να είχαν μιναρέ, ίσως μικρό. Τα τρία υπόλοιπα τεμένη δεν είχαν μιναρέ. Ο πανύψηλος μιναρές του κάστρου αποτελούσε το οπτικό κι ακουστικό σημείο εστίασης όχι μόνο για τους Οθωμανούς στρατιώτες αλλά και για τη μουσουλμανική κοινότητα που υπήρχε στο χωριό μας, ιδιαίτερα στα ανατολικά και τα βόρεια μέρη του. Μπορούσαν να δουν και να ακούσουν τη φωνή του μουεζίνη, όπου κι αν βρίσκονταν, είτε στο χωριό, είτε στα χωράφια, τα αμπέλια και τη βοσκή των ζώων. Ο μιναρές του κάστρου ήταν το οικιστικό αντίστοιχο του καμπαναριού.
4. Ο ρόλος του μουεζίνη του μιναρέ του κάστρου. Ο μουεζίνης έπαιζε τον ρόλο του θρησκευτικού τελάλη για τους μουσουλμάνους του χωριού μας. Δεν ήταν ιερωμένος αλλά επαγγελματίας, ο οποίος επιλεγόταν από το οθωμανικό κράτος για κάποιες ικανότητες που διέθετε, όπως η δυνατή και μελωδική φωνή του καθώς και η σεμνότητα και πληρωνόταν καλά. Το καθήκον του μουεζίνη ήταν να ανεβαίνει στην κορυφή του μιναρέ και να αναγγέλλει την ώρα της προσευχής των μουσουλμάνων. Καλούσε τους πιστούς στο τζαμί του κάστρου αλλά και στα άλλα τζαμιά, μικρά ή μεγάλα που υπήρχαν στο Φανάρι, περίπου 100 οικογένειες, μετά από τη Συνθήκη του Ταμασίου στις 10 Μαϊου 1525. Ο μουεζίνης είχε δυνατή και μελωδική φωνή κι εκφωνούσε φράσεις από το κοράνι, όπως:
“Αλλάχου Ακμπάρ”(= Ο Θεός είναι μεγάλος).
Στο τζαμί ή στα τζαμιά του χωριού μας πήγαιναν όσοι Τούρκοι μπορούσαν, ενώ όσοι ήταν στα σπίτια τους ή στα χωράφια τους, έστρεφαν τα πρόσωπά τους νότια, προς τη Μέκκα και προσευχόταν. Αυτό γινόταν 5 φορές την ημέρα κι όχι μόνο την Παρασκευή.
5. Τα τζαμιά στο Φανάρι ήταν ο τόπος λατρείας των Τούρκων. Ήταν όλα προσανατολισμένα προς τη Μέκκα, οπότε η είσοδος στο τζαμί γινόταν από την αντίθετη πλευρά του. Αυτό φαίνεται από τα ερείπια του τζαμιού του Χαμζά Μπέη, το οποίο βρίσκεται στην τοποθεσία “Τζαμί”, πάνω από την εκκλησία του Αγίου Σεραφείμ. Όπως βλέπουμε στη φωτογραφία του Λάμπρου Σωτηρίου, τραβηγμένη στα τέλη της δεκαετίας του 1970, η είσοδος στο τζαμί γινόταν από τον βορρά, δηλαδή από τη μεριά του Αγίου Σεραφείμ. [Η φωτογραφία βρίσκεται στο βιβλίο του: Φανάρι δήμου Ιθώμης Θεσσαλίας, εκδόσεις Σαββάλας, 2010]
Μπορούμε να διακρίνουμε την αρχιτεκτονική του τζαμιού στο χωριό μας το Φανάρι, το οποίο βρίσκεται έξω από το κάστρο. Στο τζαμί δεν υπάρχουν αγιογραφίες, ή αγάλματα ούτε καθίσματα. Οι μουσουλμάνοι πριν μπουν στο τζαμί έβγαζαν τα παπούτσια τους, έπλυναν τα πόδια τους, τα χέρια τους και τα πρόσωπά τους από τη βρύση που υπήρχε δίπλα στο τζαμί κι έμπαιναν στον εσωτερικό χώρο του. Απ’ ότι φαίνεται και το τζαμί του Χαμζά Μπέη, στην τοποθεσία “Τζαμί” έχει περίπου τις ίδιες διαστάσεις με το τζαμί του Μεχμέτ Χαν στο εσωτερικό του κάστρου, δηλαδή 10μ ×11 μ. Δεν γνωρίζουμε αν το τζαμί αυτό όπως και τα άλλα μικρότερα τεμένη στο χωριό μας, για τα οποία κάνει λόγο ο Εβλιγιά Τσελεμπή, είχαν μιναρέ. Είναι πιθανόν να μην είχαν και την πρόσκληση για προσευχή να την έδινε ο μουεζίνης από τον μιναρέ του κάστρου.
Στο τζαμί διάβαζαν και τις ευχές προς κάποιον νεκρό, πριν την ταφή του στο μουσουλμανικό νεκροταφείο, που βρισκόταν κάτω από το Λαογραφικό Μουσείο Φαναρίου.
6. Είναι φανερό πως τα ερείπια του τζαμιού στην τοποθεσία “Τζαμί” πρέπει να ανακαινιστούν και να αναστηλωθουν. Αποτελούν στοιχεία πολιτισμού, ανεξάρτητα αν είναι αλλοθρήσκων από τους οποίους έχουμε δεινοπαθησει, όχι μόνο στα 500 χρόνια σκλαβιάς αλλά ακόμα και σήμερα με τις απαράδεκτες διεκδικήσεις τους. Το χωριό μας μόνο όφελος μπορεί να έχει από μια αναστήλωση ή έστω μια συντήρηση για να μην πέσει και αυτό που απέμεινε ακόμα όρθιο από το τζαμί αυτό. Αν κάποιοι αισθάνονται το τζαμί ως απειλή, τότε πώς θα έπρεπε να νιώθουν οι κάτοικοι των πόλεων που έχουν τζαμιά, όπως τα Τρίκαλα, τα Ιωάννινα, ή η Αθήνα στο Μοναστηράκι;
#Στην πρώτη φωτογραφία, την ασπρόμαυρη, βλέπουμε το κάστρο με τον μιναρέ στο εσωτερικό του καθώς και ένα μέρος από τους στρατώνες του. Βλέπουμε επίσης το καμπαναριό της εκκλησίας της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος στην πλατεία του χωριού μας, όπως ήταν στα χρόνια της τουρκοκρατίας, μιας και η φωτογραφία είναι τραβηγμένη το 1894, μόλις 13 χρόνια μετά από την απελευθέρωση του Φαναρίου από τους Τούρκους, στις 18 Αυγούστου 1881.
*Στη δεύτερη φωτογραφία βλέπουμε μεγάλα κομμάτια από τον μιναρέ στο εσωτερικό του κάστρου. Δεν μπορώ να καταλάβω γιατί η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Λάρισας μετέφερε εκεί τα ερείπια του μιναρέ, ο οποίος όπως έγραψα, ανατινάχτηκε στα χρόνια της χούντας, δηλαδή γύρω στα 1970.
*Στις 2 έντονα έγχρωμες φωτογραφίες είναι τα θεμέλια των τειχών του τζαμιού και της βάσης του μιναρέ που είναι στο εσωτερικό του κάστρου του Φαναρίου Ιθώμης. Η βάση του είναι το κτίσμα το οποίο έχει μορφή κύβου και είναι κτισμένο με πέτρες.
*Στην τελευταία φωτογραφία βλέπουμε τα ερείπια του τζαμιού στην τοποθεσία “Τζαμί”, έξω από το κάστρο, στη βόρεια πλευρά του χωριού μας, ενώ στο βάθος διακρίνεται η εκκλησία του Αγίου Σεραφείμ. Ο δρόμος για το κάστρο ήταν τότε χωματόδρομος. Αριστερά στην ίδια φωτογραφία μπορεί κανείς να διακρίνει και το στόμιο του τούνελ, δηλαδή της δεξαμενής νερού για την οποία μίλησα σε προηγούμενη ανάρτησή μου.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
