74ο: Οι επάλξεις κι ο προμαχώνας του
“Παλιογουλά” του κάστρου Φαναρίου Ιθώμης
Αγαπητοί φίλοι
Το Ανοικτό Φιλοσοφικό Σχολείο Φαναρίου Καρδίτσας συνεχίζει ασταμάτητα τα μαθήματα τοπικής Ιστορίας, της ιστορίας του χωριού μας και της γύρω περιοχής, καθώς συνδέεται μαζί της.
Έτσι συνεχίζω την ερμηνευτική και ιστορική παρουσίαση και περιγραφή καθώς και τη λειτουργία του περίφημου κάστρου του Φαναρίου Καρδίτσας, το οποίο δεσπόζει του θεσσαλικού κάμπου και των Αγράφων. Οφείλω να ομολογήσω πως από μικρόν με έτρωγε η περιέργεια για να γνωρίσω το κάστρο στο οποίο μεγάλωσα, τα κτίσματά του στον εσωτερικό και τον εξωτερικό χώρο του καθώς και τις ανάγκες που εξυπηρετούσε το καθένα τους. Έγκυρες απαντήσεις όμως δεν έπαιρνα από κανέναν. Για αυτό αγόραζα και διάβαζα βιβλία για το κάστρο δεκαετίες τώρα. Τώρα μπορώ να πω πως είμαι σε θέση να δώσω εγώ ο ίδιος ικανοποιητικές απαντήσεις στις απορίες μου. Γνωρίζω πολύ καλά τον χώρο και τα κτίσματα του κάστρου, ενώ έχω αποκτήσει, έτσι θέλω να πιστεύω, τις αναγκαίες και βασικές γνώσεις. Είμαι όμως ανοιχτός σε κάθε καλόπιστη κριτική, είτε δημόσια, εδώ στο προφίλ μου, είτε ιδιωτική, για τα όσα γράφω.
Για αυτό σήμερα θα αναφερθώ στις επάλξεις του τείχους του κάστρου του Φαναρίου και στον προμαχώνα του, που εμείς εδώ στο χωριό τον ονομάζουμε “Παλιογουλά”- χωρίς ωστόσο να γνωρίζουμε γιατί λέγεται έτσι και τι ακριβώς ήταν…
Σήμερα, για πρώτη φορά, εδώ, σε αυτή την ανάρτηση, γράφεται πως ο Παλιογουλάς ήταν προμαχώνας, προπύργιο του κάστρου του Φαναρίου Ιθώμης.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Οι επάλξεις του κάστρου του Φαναρίου Ιθώμης διακρίνονται τόσο σε φωτογραφίες του 19ου αιώνα όσο και σε σημερινές. Να τονίσω εδώ πως το άνω μέρος των τειχών του κάστρου, οι κάτοικοί του, αμέσως μετά από την απελευθέρωση από τους Τούρκους, στις 18 Αυγούστου του 1881, άρχισαν να το γκρεμίζουν για να πάρουν τις πέτρες. Από το 1984 και δώθε, η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Λάρισας ξεκίνησε τα έργα ανάπλασης του κάστρου, ύστερα από παρέμβαση του Πολιτιστικού Συλλόγου Φαναρίου το Κάστρο στη Νομαρχία Καρδίτσας και στο υπουργείο Πολιτισμού.
Οι επάλξεις του κάστρου ήταν τα ενεργητικά στοιχεία άμυνας κι εξυπηρετούσαν τα κατακόρυφα πυρά, δηλαδή από τα πάνω προς τα κάτω, με τόξα, με τυφέκια, ή με βλήματα. Οι επάλξεις του είναι τα θωράκια και οι πολεμίστρες κατά μήκος της κορυφής του τείχους και των έξι πύργων του. Τα θωράκια είναι τα κολωνάκια και οι πολεμίστρες είναι τα κενά αναμεταξύ τους. Οι πολεμίστρες λέγονται και θυρίδες. Τα θωράκια προστάτευαν τους στρατιώτες από τα πυρά των όπλων του επιτιθέμενου εχθρού. Τα θωράκια και οι πολεμίστρες χρησίμευαν για την εξυπηρέτηση των κατακόρυφων πυρών από τα τείχη και των πλάγιων πυρών από τους έξι πύργους του, ενώ την ίδια στιγμή προστάτευαν τους αμυνόμενους.
Με άλλα λόγια, οι επάλξεις του κάστρου του Φαναρίου αποτελούσαν βασικό στοιχείο της αμυντικής δομής του, καθώς οι αμυνόμενοι μπορούσαν να εξαπολύουν βέλη, πυρά ή άλλα βλήματα κατά των επιτιθέμενων εκτός των τειχών, ενώ την ίδια στιγμή τους παρείχαν κάλυψη από τα εχθρικά βέλη και πυρά.
Είναι φανερό και λογικό πως στις επάλξεις του τείχους και των πύργων του κάστρου υπήρχαν και καταχύστρες, δηλαδή προεξοχές, για να μπορούν οι αμυνόμενοι να ρίχνουν πέτρες, καυτό νερό και άλλα βλήματα στον εχθρό, που θα προσπαθούσε να σκαρφαλώσει σε αυτό. Από τις τότε επάλξεις του κάστρου μας δεν απόμεινε τίποτα. Τόσο πολύ είχε βαθύνει τα τείχη του ο βανδαλισμός των Φαναριωτών! Για αυτό ο λαϊκός μας ποιητής, ο Γιώργος Πολύζος, περιγράφοντας την καταστροφή έγραψε:
“Το μάθατε τι έγινε
σε τούτον τον αιώνα;
Οι Φαναριώτες γκρέμισαν
την όμορφη στρατώνα!…”
Να τονίσω εδώ πως οι πολεμίστρες ή θυρίδες, δηλαδή τα διάκενα μεταξύ των θωρακίων, φράζονταν με ξύλινα διαφράγματα, με κλαπέτα, κατά τον χρόνο που δέχονταν επίθεση. Τα κλαπέτα στηρίζονταν σε οριζόντιο άξονα και ανοιγόκλειναν.
2. Το πάχος των τειχών του κάστρου του Φαναρίου Ιθώμης κυμαίνεται από 1,80μ. έως 2μ. Τα θωράκια έχουν πλάτος από 60 εκ. έως 80 εκατοστά. Αυτό σημαίνει πως άφηναν έναν διάδρομο πλάτους 1,20 μέτρων, τον λεγόμενο περίδρομο, για να μπορούν να κινούνται με σχετική άνεση κι ασφάλεια οι αμυνόμενοι πάνω στα τείχη με τις οδοντωτές επάλξεις και να μπορούν να εξαπολύουν τα βέλη και τα πυρά τους. Στις επάλξεις και τους πύργους οδηγούσαν κλίμακες ανόδου, δηλαδή πέτρινες σκάλες, από την εσωτερική πλευρά του τείχους.
3. Όπως μας βεβαιώνει ο Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή, κατά την επίσκεψή του στο χωριό μας, το Φανάρι, το 1668, χρονιά μάλιστα που αυτό ζούσε σε συνθήκες πανούκλας, “τριγύρω του κάστρου δεν υπάρχει τάφρος”. Κι εξηγώντας γιατί δεν υπάρχει τάφρος στο κάστρο του Φαναρίου Ιθώμης γράφει εμφατικά: “Αυτό συμβαίνει γιατί το κάστρο βρίσκεται στην κορυφή ενός ψηλού κι απόκρημνου βραχόβουνου σαν το πηγάδι της Κόλασης”. [Βλέπε Θεόδωρος Παλιούγκας, Η Θεσσαλία στο οδοιπορικό του περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή το 1668, εκδόσεις Λαογραφικό Ιστορικό Μουσείο Λάρισας, 2001]. Η περιγραφή του Εβλιγιά Τσελεμπή δικαιώνει απόλυτα τον Όμηρο, ο οποίος στην Ιλιάδα, ραψωδία Β, στίχοι 729 -732, αποκαλεί τον λόφο και την πόλη της αρχαίας Ιθώμης, ως “κλωμακόεσσαν Ιθώμη”, δηλαδή απόκρημνη Ιθώμη!
4. Κι ενώ το κάστρο του Φαναρίου Ιθώμης δεν είχε τάφρο- δηλαδή τεχνητό όρυγμα στο έδαφος, με μικρό ή μεγάλο βάθος, έξω από το εξωτερικό τείχος του, με σκοπό την ενίσχυση της προστασίας του- είχε εντούτοις προμαχώνα. Ήταν ο προμαχώνας του “Παλιογουλά”, ο οποίος βρίσκεται στον μαχαλά όπου κατοικούσαν κυρίως οι οικογένειες των Τούρκων και που τώρα, εδώ κι εκατό χρόνια λέγεται συνοικία “Μαστόρικα”. Ο προμαχώνας του Παλιογουλά βρίσκεται στο ανατολικό μέρος του χωριού μας, με θέα προς Τρίκαλα, Λάρισα, Καρδίτσα και Άγραφα. Από εδώ, από αυτό το προπύργιο, μπορούσαν οι αμυνόμενοι να εποπτεύουν ολόκληρο τον θεσσαλικό κάμπο και ένα μέρος των βουνών των Αγράφων και να εντοπίζουν κινήσεις εχθρικών στρατευμάτων.
Η λέξη “γουλάς” είναι τούρκικη λέξη, εξελληνισμένη και σημαίνει πύργος, οχυρωμένο σπίτι, κάστρο, οχύρωση. Η λέξη “γουλάς” είναι παραφθορά της λέξης “κουλάς”
Τουρκικά:”κουλέ”. Φαίνεται πως ο Παλιογουλάς ήταν ο προμαχώνας του κάστρου του Φαναρίου Ιθώμης, δηλαδή ο προκεχωρημένος πύργος του, με αυτόνομη οχύρωση, που όμως αποτελούσε μέρος του κάστρου. Δεν φαίνεται να αποτελούσε συνέχεια του τείχους του κάστρου, να ήταν δηλαδή ενωμένος με εσωτερικό διάδρομο με το κάστρο. Από ό,τι φαίνεται ήταν τελείως αποκομμένος από το υπόλοιπο κάστρο και σε μια απόσταση περίπου 150 μέτρων. Ήταν σε θέση εξαιρετικής ορατότητας της βορειοανατολικής και νοτιοδυτικής πλευράς του λόφου του Φαναρίου. Ήταν επίσης σε μέρος που μπορούσε να βοηθήσει στην αναχαίτιση του επιτιθέμενου εχθρού, που θα επιδίωκε να κινηθεί πιο ψηλά, προς το κάστρο.
Ο προμαχώνας του Παλιογουλά είναι κτισμένος με ογκόλιθους, προφανώς των μυκηναϊκών χρόνων , δηλαδή χρησιμοποίησαν ογκόλιθους του κάστρου της αρχαίας Ιθώμης, για να τον κτίσουν.
Ο προμαχώνας του Παλιογουλά ήταν απόρροια της ανάγκης για προστασία από τον νέο τρόπο πολεμικής, αυτόν των πυροβόλων όπλων, τα οποία καθιερώθηκαν κατά τον 15ο αιώνα. Ο προμαχώνας του Παλιογουλά αποτελεί μια ανοικτή πλατεία, η οποία είναι αρκετά προωθημένη στην προεξοχή του λόφου. Σκοπός του προμαχώνα του Παλιογουλά ήταν η προστασία του κάστρου μέσω πλευρικών πυρών, δεξιά και αριστερά αλλά και έμπροσθεν εναντίον των επιτιθέμενων από το κάτω μέρος του λόφου, οι οποίοι θα προσπαθούσαν να ανεβούν από αυτό το μέρος του λόφου. Δεν γνωρίζουμε αν τα πυρά ήταν και από κανόνια που ήταν τοποθετημένα πάνω στην πλατεία του προμαχώνα. Το σίγουρο είναι πως ήταν από πυροβόλα όπλα, όπως τα τυφέκια.
5. Ακριβώς λίγα μέτρα παραπάνω από τον προμαχώνα του Παλιογουλά υπήρχε τζαμί. Ερείπιά του σώζονται αλλά έχουν σκεπαστεί από χώματα και πλάκες. Η τοποθεσία εκεί λέγεται ακόμη και σήμερα “Μετζίτι”. Η τουρκική λέξη “Μετζίτι” σημαίνει μουσουλμανικός λατρευτικός χώρος, τζαμί, τέμενος. Κι αυτό είναι φυσικό και λογικό, το να υπήρχε δηλαδή εκεί τζαμί, αφού η γειτονιά αυτή κατοικούνταν κυρίως από οικογένειες Τούρκων. Είναι πιθανόν το τζαμί αυτό να ήταν το τζαμί της Εβλιγιά Χατούν, για το οποίο γράφει ο Εβλιγιά Τσελεμπή στο βιβλίο του. Η κάθε γειτονιά Τούρκων είχε και το δικό της τέμενος (τζαμί). Άρα στον “Μετζίτι” υπήρχε το τέταρτο τζαμί. Έτσι το πρώτο τζαμί ήταν στο εσωτερικό του κάστρου του Φαναρίου. Το δεύτερο ήταν στην τοποθεσία Τζαμί, προς τον Άγιο Σεραφείμ. Το τρίτο τζαμί ήταν στο σπίτι του δασκάλου Δημήτρη Μούντζια, όπου και η πέτρινη βρύση που υπάρχει εκεί απ’ έξω λεγόταν η “βρύση του Τζαμί”. Μεγάλοι άνθρωποι, οι γονείς μας, έτσι την αποκαλούσαν. Το τέταρτο τζαμί ήταν λοιπόν στον “Μετζίτι”, δηλαδή στη γειτονιά των Λιαναίων στα “Μαστόρικα”. Δεν γνωρίζουμε πού βρίσκονταν τα άλλα δύο, γιατί όπως μας πληροφορεί ο Εβλιγιά Τσελεμπή, τα τζαμιά ήταν έξι: πέντε σε συνοικίες στην κωμόπολη του Φαναρίου κι ένα στο εσωτερικό του κάστρου του Φαναρίου. Υποθέσεις μπορώ να κάνω και να πω πως το πέμπτο ήταν στον Άγιο Νικόλαο και το έκτο στον Άγιο Αθανάσιο.
#Στις αεροφωτογραφίες βλέπουμε το κάστρο του Φαναρίου Καρδίτσας, τα τείχη του, τις επάλξεις με τα θωράκια και τις πολεμίστρες, τους έξι πύργους του, τις εσωτερικές σκάλες του προς τις επάλξεις και τους πύργους, καθώς και τις απόκρημνες πλαγιές του λόφου, τις οποίες ο Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή τις αποκαλεί “πηγάδι της Κόλασης”! Οι αεροφωτογραφίες είναι τραβηγμένες από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Καρδίτσας.
*Στις δύο ασπρόμαυρες φωτογραφίες βλέπουμε την ανατολική πλευρά του λόφου του Φαναρίου Ιθώμης, το μέρος στο οποίο ήταν ο προμαχώνας ή το προπύργιο του Παλιογουλά.
*Στην τελευταία φωτογραφία βλέπουμε το σωζόμενο τείχος του Παλιογουλά, το οποίο είναι σύμμεικτα κτισμένο με πέτρες των μυκηναϊκών χρόνων. Η σημερινή κατάσταση του τείχους του Παλιογουλά είναι ένα ερείπιο, μισογκρεμισμένο, έτοιμο να πέσει και να προκαλέσει καταστροφή στο χωριό μας. Κι όμως! Κανείς από την κοινότητα Φαναρίου, από τον δήμο Μουζακίου, ή από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Καρδίτσας δεν νοιάζεται για την αναστήλωσή του! Είναι απίστευτο κι όμως είναι αληθινό! Εγκατάλειψη πλήρης!
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
