76ο:Πού ήταν τ’αμπάρια σταριού στο κάστρο του Φαναρίου Ιθώμης την περίοδο της οθωμανικής αυτοκρατορίας;
Αγαπητοί φίλοι
Το Ανοικτό Φιλοσοφικό Σχολείο Φαναρίου Καρδίτσας συνεχίζει ασταμάτητα τα μαθήματα τοπικής Ιστορίας κι ερμηνείας των εσωτερικών χώρων του περίφημου κάστρου του χωριού μας. Στο σημερινό μάθημα θα σταθώ στις αποθήκες σιτηρών του κάστρου, για τις οποίες κάνει λόγο ο Εβλιγιά Τσελεμπή στο βιβλίο του “Οδοιπορικό”, αλλά η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων δεν έχει να μας πει τίποτα, τουλάχιστον στα ενημερωτικά της φυλλάδια! Σαν να μην υπήρχαν αμπάρια σιταριού στο κάστρο!
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Ο Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή, όταν την άνοιξη του 1668 επισκέφτηκε το Φανάρι Ιθώμης, το χωριό μας, κι έμεινε σε αυτό, πήγε και στο κάστρο, για το οποίο έγραψε πως στο εσωτερικό του “υπάρχουν αμπάρια για σιτάρι”. Βλέπε: Θεόδωρος Παλιούγκας, Η Θεσσαλία στο οδοιπορικό του περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή το 1668, εκδόσεις Λαογραφικό Ιστορικό Μουσείο Λάρισας, 2001.
Αυτό γράφει ο Εβλιγιά Τσελεμπή για τις αποθήκες σιτηρών και τίποτα άλλο. Δεν μας λέει για παράδειγμα, πού ήταν, πώς ήταν και πόσες ήταν αυτές οι αποθήκες σιτηρών…Η αρχαιολογική υπηρεσία Καρδίτσας και Λάρισας δεν μας λέει κουβέντα για την ύπαρξη τέτοιων αμπαριών σιτηρών και φυσικά δε μας λέει πού ήταν μέσα στο κάστρο… Δηλαδή αποθηκευτικοί χώροι για τρόφιμα δεν αναφέρονται στα ενημερωτικά φυλλάδια της Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Καρδίτσας και Λάρισας.
Αυτό το κενό, αυτές τις απορίες, θα πρέπει να τις απαντήσω εγώ, με όλο το ρίσκο να πέσω έξω. Δε θα πέσω όμως έξω, γιατί θα στηριχτώ και πάλι στον Τούρκο περιηγητή και στο καταπληκτικό βιβλίο του καθώς και στις γενικότερες γνώσεις που έχω συσσωρεύσει.
2. Ο Εβλιγιά Τσελεμπή δεν γράφει για ένα αμπάρι σιτηρών αλλά για “αμπάρια σιτηρών” που βρίσκονται μέσα στο κάστρο του Φαναρίου. Για αυτό πριν απαντήσω στην ερώτηση “πού ήταν αυτά τα αμπάρια;”, θα πρέπει να δούμε τι ήταν αυτά τα αμπάρια και ποιος μπορεί να ήταν ο σκοπός τους.
Τα αμπάρια για σιτάρι ήταν αποθήκες για την αποθήκευση δημητριακών και οσπρίων και άλλων γεννημάτων για τη διατροφή των υπερασπιστών του κάστρου και των κατοίκων του εντός ή εκτός του κάστρου, όπως των εκατοντάδων στρατιωτών που ήταν στους τεράστιους στρατώνες του. Αυτός ήταν ο βασικός σκοπός των αμπαριών σιτηρών στο εσωτερικό του κάστρου του Φαναρίου. Εδώ, στα αμπάρια, αποθήκευαν επαρκείς ποσότητες από τα διάφορα είδη δημητριακών που καλλιεργούνταν στην ευρύτερη περιοχή του καζά Φαναρίου αλλά και του σαντζακίου των Τρικάλων, δηλαδή όλης της Θεσσαλίας. Μιλώντας για τα αμπάρια τροφίμων του κάστρου των Τρικάλων, ο Εβλιγιά Τσελεμπή γράφει πως τα γεμίζανε μέχρι τα πάνω. Συνεπώς το ίδιο έκαναν και στα αμπάρια σιταριού στο κάστρο του Φαναρίου Ιθώμης. Δεν μας λέει όμως αν τα δημητριακά τα είχαν σε τσουβάλια, σε μεγάλα πιθάρια, ή αν τα είχαν χύμα και σωρό.
Τα δημητριακά αυτά ήταν, πρώτα από όλα, το σιτάρι. Για αυτό ο Εβλιγιά Τσελεμπή κάνει λόγο για αμπάρια σιτηρών. Το σιτάρι χρησιμοποιούνταν για την παραγωγή αλευριού, ψωμιού, ζυμαρικών, τραχανά, χυλοπίτων κλπ. Ακολουθούσε το καλαμπόκι, ο αραβόσιτος, τον οποίο έφεραν στην Θεσσαλία οι Τούρκοι κατακτητές από τις αραβικές χώρες. Ο αραβόσιτος ήταν ο σίτος των Αράβων, το υλικό του ψωμιού των Αράβων και στη συνέχεια των Τούρκων και όχι μόνον. Άλλα δημητριακά ήταν το κριθάρι, η βρώμη για το πλιγούρι κλπ.
Πέρα από τα δημητριακά, στα αμπάρια υπήρχαν όσπρια, όπως το ρύζι. Η περιοχή του Φαναρίου καλλιεργούσε ρύζι. Το ρύζι ήταν μέσα στα κύρια προϊόντα του Φαναρίου, καθως η περιοχή στον κάμπο του ήταν βαλτώδης, είχε νερά. Υπήρχαν επίσης φασόλια, ρεβύθια, φακιές, ξηρά σύκα, σταφίδες από τα άφθονα αμπέλια των ραχών του. “Είναι ευλογία και σοφία του Θεού πώς σε ένα- τόσο δα- ψηλό βουνό υπάρχουν τόσα ζωογόνα νερά”, τονίζει ο Εβλιγιά Τσελεμπή στο παραπάνω βιβλίο του. Βλέπε Θεόδωρος Παλιούγκας, ό.π.
3. Αν οι υπολογισμοί μου, με βάση όλα τα δεδομένα του Εβλιγιά Τσελεμπή, είναι σωστοί, τότε τα αμπάρια των δημητριακών και οσπρίων θα πρέπει να μπορούν να καλύψουν τις ανάγκες τουλάχιστον 300 στρατιωτών στο εσωτερικό και το εξωτερικό του κάστρου του Φαναρίου Ιθώμης. Οι ανάγκες αυτές, σε ημερήσια και εβδομαδιαία ή μηνιαία βάση, είναι τεράστιες. Οι προμήθειες για τρόφιμα και για ψωμί θα πρέπει να γίνονταν καθημερινά ή εβδομαδιαία.
Όμως τα αμπάρια των δημητριακών και οσπρίων δεν ήταν τόσο αναγκαία για την καθημερινή κάλυψη των αναγκών σε φαγητό των εκατοντάδων στρατιωτών του κάστρου σε περιόδους ειρήνης. Ήταν αναγκαία κυρίως για την κάλυψη των αναγκών σε περιόδους πολέμου και πολιορκίας. Ήταν κρίσιμα για την επιβίωση και την αντοχή των αμυνόμενων υπερασπιστών του κάστρου. Άρα οι αποθήκες σιτηρών έπρεπε να έχουν πολύ μεγάλη χωρητικότητα, για να μπορέσουν να εξασφαλίσουν την καθημερινή τροφή για όσο μεγάλο χρονικό διάστημα θα διαρκέσει η πολιορκία. Ο εχθρός αυτό το ξέρει, για αυτό θα επιδιώξει να παρατείνει τη διάρκεια της πολιορκίας, μέχρι να τελειώσουν τα τρόφιμα των αμυνόμενων στην κορυφή του λόφου του Φαναρίου Ιθώμης, για να αναγκαστούν στο τέλος οι αμυνόμενοι να παραδοθούν.
4. Άρα οι αποθήκες σιτηρών του κάστρου του Φαναρίου Καρδίτσας, δεν ήταν μόνο μεγάλες σε χωρητικότητα αλλά κι απαιτούσαν σωστή διαχείριση, φύλαξη και προστασία. Η διαχείριση των αποθεμάτων σιτηρών και οσπρίων ήταν κρίσιμη για την άμυνα του κάστρου και την επιβίωση των αμυνόμενων υπερασπιστών του. Η ημερήσια κατανάλωση τροφίμων έπρεπε να είναι ελεγχόμενη και περιορισμένη, για να αντέξουν για όσο το δυνατόν περισσότερο χρονικό διάστημα την πολιορκία.
Η φύλαξη επίσης των αμπαριών σιτηρών ήταν κρίσιμης σημασίας. Έπρεπε η πρόσβαση σε αυτά να είναι ελεγχόμενη. Το έργο αυτό το είχε αναλάβει ο φρούραρχος. Μιλώντας για το κάστρο των Τρικάλων, ο Εβλιγιά Τσελεμπή γράφει πως “ο φρούραρχος του κάστρου είναι πάντοτε σαν φυλακισμένος σ’αυτό. Δεν μπορεί να πάει ούτε σε απόσταση μιας κανονιάς”! Τα αμπάρια σιταριού ήταν χώροι ελεγχόμενης πρόσβασης όχι μόνο για την αποφυγή λεηλασιών ή κλοπών αλλά και για λόγους ασφάλειας, προστασίας από τις καιρικές συνθήκες και τις εχθρικές πιέσεις, όπως τα καιόμενα βέλη για την πρόκληση φωτιάς. Ο εχθρός είχε κάθε λόγο να βάλει φωτιά ή να καταστρέψει τα αμπάρια σιταριού και τροφίμων των αμυνόμενων υπερασπιστών του κάστρου.
Πέρα από τη διαχείριση των ποσοτήτων σιταριού και τροφίμων και τη φύλαξή τους, οι αμυνόμενοι του κάστρου έπρεπε να φροντίζουν αυτά τα τρόφιμα να βρίσκονται σε χώρους που έχουν απολυμανθεί και που διατηρούν τη θερμοκρασία και την υγρασία που απαιτείται, για να μην καταστραφεί η ποιότητά τους από μύκητες, έντομα, νερό, τρωκτικά…
Πού λοιπόν μπορεί να βρίσκονταν αυτοί οι χώροι αποθήκευσης των σιτηρών και των άλλων γεννημάτων του κάστρου του Φαναρίου Ιθώμης, οι οποίοι έπρεπε να πληρούν τις παραπάνω προδιαγραφές;
Την απάντηση τη δίνουν δύο στοιχεία, δύο δεδομένα:
Το πρώτο είναι η αρχιτεκτονική, η κατασκευή των έξι πύργων του κάστρου του Φαναρίου. Οι πύργοι αυτοί είναι κενοί εσωτερικά. Ενώ αποτελούν προεξοχές των τειχών του κάστρου, εντούτοις είναι εσωτερικά κενές: Τα εσωτερικά κενά των πύργων του κάστρου του Φαναρίου χρησιμοποιούνταν ως αμπάρια σιταριού, ως οι αποθήκες σιτηρών και τροφίμων!
Δεν είναι όλοι οι πύργοι του κάστρου του Φαναρίου ίδιοι! Κάποιοι πύργοι είναι ανοικτοί προς τα μέσα. Κάποιοι άλλοι πύργοι δεν είναι! Κάποιοι πύργοι είναι μπαζωμένοι και κάποιοι όχι. Αυτό σημαίνει πως κάποιοι πύργοι χρησιμοποιούνταν ως αποθήκες όπλων και πολεμοφοδίων• κάποιοι άλλοι στέγαζαν καστροφύλακες ή στρατιώτες και κάποιοι άλλοι χρησιμοποιούνταν ως αμπάρια σιταριού, ως αποθήκες σιτηρών και τροφίμων ή άλλων γεννημάτων.
Το δεύτερο στοιχείο, το οποίο θεμελιώνει το πρώτο, είναι τα όσα γράφει ο ίδιος ο Εβλιγιά Τσελεμπή, ο οποίος γράφοντας για το κάστρο των Τρικάλων, τονίζει πως το μέσα μέρος αυτών των τεσσάρων πύργων- του μέσα κάστρου των Τρικάλων, δηλαδή το Καστέλι- οι Τούρκοι το γεμίζουν μέχρι πάνω με σόργο, σιτάρι, ρύζι αξεφλούδιστο κι άλλα γεννήματα.
Άρα το μυστήριο λύθηκε: Μερικοί πύργοι του κάστρου του Φαναρίου χρησιμοποιήθηκαν ως αμπάρια σιταριού και τροφίμων!
Ποιοι από όλους τους έξι πύργους του κάστρου του Φαναρίου χρησιμοποιήθηκαν ως αμπάρια σιταριού, αυτό είναι ζήτημα προς διερεύνηση, αλλά μπορεί να απαντηθεί εύκολα, αν λάβουμε υπόψη τις προϋποθέσεις ασφαλούς αποθήκευσής του.
Για αυτό λοιπόν δεν γίνεται λόγος για ερείπια κτιρίων στο εσωτερικό του κάστρου που να χρησιμοποιήθηκαν ως αμπάρια σιταριού και τροφίμων. Αυτά ήταν στις κόγχες, στα εσωτερικά κοιλώματα κάποιων πύργων του κι όχι στον υπόλοιπο εσωτερικό χώρο του κάστρου, όπως ήταν οι δεξαμενές, το λουτρό ή το τζαμί.
Θα πρέπει να τονιστεί πως η χρήση των κενών και των εσωτερικών χώρων των έξι πύργων του κάστρου του Φαναρίου εξαρτιόταν από τις συγκεκριμένες κάθε φορά ανάγκες του, από την εποχή κατασκευής του ή ανακατασκευής του κι απ’τις στρατηγικές απαιτήσεις της εποχής.
#Στη φωτογραφία βλέπουμε δημητριακά. Στην αεροφωτογραφία της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λάρισας βλέπουμε τους πύργους του κάστρου του Φαναρίου Ιθώμης και τον τρόπο που είναι ο κάθε ένας κτισμένος. Δεν είναι ίδιος! Και δεν είναι ίδιος, γιατί φτιάχτηκε για να εξυπηρετήσει διαφορετικές ανάγκες της εποχής. Έτσι άλλοι φτιάχτηκαν ως αμπάρια σιταριού, άλλοι ως αποθήκες όπλων και πολεμοφοδίων κι άλλοι ως σπίτια καστροφυλάκων.
Το μυστήριο λύθηκε: Τα αμπάρια σιταριού, για τα οποία κάνει λόγο ο Εβλιγιά Τσελεμπή, ήταν στις κόγχες, στα εσωτερικά κενά των πύργων του κάστρου του Φαναρίου Ιθώμης. Τα δημητριακά βρίσκονταν εντός των τειχών, εντός των πύργων, σε ασφαλή και προστατευόμενα μέρη.
