77ο: Τα χάνια του Φαναρίου Ιθώμης στα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τα μαθήματα τοπικής Ιστορίας του Φαναρίου Καρδίτσας, στηριζόμενος πάνω στις λίγες και σκόρπιες πηγές. Έτσι σήμερα θα αναφερθώ στα χάνια του χωριού μας, του Φαναρίου Ιθώμης στα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας, από τον 15ο έως τα τέλη του 19ου αιώνα.
1. Σύμφωνα με τη γραπτή μαρτυρία του Τούρκου περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή, ο οποίος τον Μάη του 1668 επισκέφτηκε το χωριό μας και έμεινε ένα βράδυ σε αυτό, στο Φανάρι υπήρχαν “δύο μικρά χάνια”. Βλέπε Θεόδωρος Παλιούγκας, Η Θεσσαλία στο οδοιπορικό του περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή το 1668, εκδόσεις Λαογραφικό Ιστορικό Μουσείο Λάρισας, 2001. Πέρα από αυτό ο Εβλιγιά Τσελεμπή στο οδοιπορικό του δεν μας λέει τίποτα άλλο για το Φανάρι… Μιλώντας για τα Τρίκαλα γράφει πως είχαν πέντε χάνια και για την κωμόπολη της Καρδίτσας πως είχε “τρία χάνια για τους πραματευτάδες”.
2. Πριν απαντήσω στο ερώτημα: ” πού ήταν αυτά τα δύο μικρά χάνια στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης;”, θα πρέπει να δούμε τι ήταν το χάνι στα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Το χάνι ήταν χώρος για την υποδοχή και τη διανυκτέρευση των ταξιδιωτών και των ζώων τους, προσφέροντας φαγητό, ύπνο κι ανάπαυση στους ταξιδιώτες κι επισκέπτες του. Το χάνι ήταν ένα πανδοχείο, δηλαδή ένα μικρό ξενοδοχείο, ένα οίκημα συχνά σε ερημική τοποθεσία, σε δρόμο ή πέρασμα, όπου έβρισκαν κατάλυμα, προσωρινή στέγη και τροφή οι ταξιδιώτες καθώς και χώρος υποδοχής και παραμονής των ζώων τους.
Για να ικανοποιήσει αυτές τις ανάγκες των επισκεπτών του, το χάνι πρέπει να είναι κοντά σε πηγές ή βρύσες με άφθονο νερό για ανθρώπους και ζώα και με μεγάλη αυλή καθώς και με σταύλους κι αποθήκες ζωοτροφών.
3. Σε ποια τοποθεσία ήταν τα δύο μικρά χάνια στο Φανάρι Καρδίτσας; Ο Εβλιγιά Τσελεμπή δεν μας απαντά άμεσα σε αυτό το ερώτημα. Τα δύο μικρά χάνια του Φαναρίου Ιθώμης δεν πρέπει να ήταν σε ερημική τοποθεσία, αλλά το πιο πιθανό να ήταν στις άκρες του χωριού μας, στις πύλες εισόδου των επισκεπτών σε αυτό. Προφανώς ήταν πάνω σε κεντρικό δρόμο. Το χωριό μας, λόγω του ότι είναι κτισμένο σε λόφο και μάλιστα από κάποιες πλευρές του απόκρημνες, δεν ήταν προσβάσιμο με άμαξες(κάρα ή σούστες) τις οποίες έσερναν άλογα, πριν ανοίξουν καρόδρομοι. Άρα οι επισκέπτες έρχονταν με άλογα, μουλάρια ή γαϊδούρια, ή πεζοπόροι.
Συνεπώς τέτοια μέρη, όπου θα μπορούσε να δημιουργήσει κάποιος ένα χάνι, θα μπορούσε να είναι στις άκρες του χωριού μας και πιο συγκεκριμένα στην τοποθεσία “Παναγιά” και στην τοποθεσία “Άγιος Σεραφείμ”, ίσως και στην τοποθεσία “Γήπεδο”. Μπορούσε να είναι και στα ριζά του λόφου του Φαναρίου, όπως πχ στη θέση “Σταθμός” ή στη θέση “Γκαζέλος”
Ας τα πάρουμε ένα ένα αυτά τα σημεία του χωριού μας:
*Στην τοποθεσία “Τζαμί” του Αγίου Σεραφείμ υπήρχε μεγάλη υπόγεια δεξαμενή νερού και βρύση. Η πλαγιά παρείχε χώρο για μεγάλη αυλή για τα ζώα κι αποθήκες ζωοτροφών.
*Το ίδιο και η τοποθεσία “Γήπεδο” στο κάτω μέρος της δυτικής πλευράς του χωριού μας. Εκεί ήταν ο Ναζούρ μαχαλάς και είχε τη δική του βρύση, το “Νεβρεχιό”. Η βρύση του Ναζίρη. Ο Ναζίρης είναι τούρκικο επίθετο και σημαίνει οικονομικός διαχειριστής, επίτροπος.
*Το ίδιο και η τοποθεσία “Παναγιά”. Μόνο που για την τελευταία δεν ξέρω πώς θα ικανοποιούνταν η ανάγκη για άφθονο νερό. Ίσως να το κουβαλούσαν σε μεγάλα δοχεία με τα ζώα από κοντινή βρύση. Τέτοια βρύση- πηγή υπάρχει και είναι η βρύση του “Ζαϊμη”, η οποία πήρε το όνομα της από την τουρκική λέξη Ζαϊμ. Ίσως εκεί κοντά έμεινε ο Ζαϊμης, ο Τούρκος εισπράκτορας, κάτοχος ή επικαρπωτης εκτεταμένων γαιών. Βλέπε: Χριστόφορος Τραυλός, Η θεσσαλική Ιθώμη το Φανάρι Ιθώμης, εκδόσεις Σαββάλας, 2002.
Το να ήταν τα δύο μικρά χάνια πιο ψηλά στον λόφο του Φαναρίου Ιθώμης, προς το κάστρο, το θεωρώ όλο και πιο απίθανο, καθώς οι πλαγιές γίνονται όλο και πιο απόκρημνες και γίνονται πιο κουραστικές για τον επισκέπτη. Ύστερα απομακρυνόταν πάρα πολύ από την αγορά και τον κεντρικό δρόμο του χωριού, όπου υπήρχαν τα μαγαζιά και τα καφενεία και μπορούσε να πουλήσει την πραμάτεια του ή να κάνει τις συναντήσεις του με αγοραστές.
*Διόλου απίθανο κάποιο από τα χάνια να ήταν στις παρυφές του λόφου του Φαναρίου Ιθώμης. Αυτό υποστηρίζει ο Χριστόφορος Τραυλός στο παραπάνω βιβλίο του, στηριζόμενος σε μαρτυρία μνήμης του πατέρα του. Πιο συγκεκριμένα γράφει πως τα παλαιά χάνια, στα οποία διανυκτέρευαν οι μακρινοί ταξιδιώτες, βρίσκονταν κοντά στον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό Φαναρίου, κοντά στον ατμόμυλο του Κατσάρου και του Χατζηζήσου , εκεί που είναι σήμερα το σπίτι του Κώστα Χατζηγούλα και του Τσατσαράγκου. Ο Λάμπρος Σωτηρίου, στο βιβλίο του: Το Φανάρι Ιθώμης από το χθες στο σήμερα, εκδόσεις Σαββάλας, 2010, γράφει πως στον σιδηροδρομικό Σταθμό του Φαναρίου, στην αποθήκη σήμερα του Γιατράκου, υπήρχε ο ξενώνας των αδελφών Γιατράκου. Είναι ακριβώς απέναντι από το κτίριο του σιδηροδρομικού Σταθμού. Ίσως αυτό να ήταν το ένα από τα δύο χάνια, για τα οποία γράφει ο Εβλιγιά Τσελεμπή στο οδοιπορικό του, το 1668. Προφανώς το σημερινό κτίριο έχει υποστεί πολλές επεμβάσεις κι αλλαγές στη διάρκεια των αιώνων που πέρασαν από τότε.
Το ζήτημα όμως είναι ότι οι επισκέπτες θα έπρεπε να ανεβαίνουν στο χωριό για να κάνουν το εμπόριο και τις δουλειές και μετά να κατεβαίνουν στο χάνι του σιδηροδρομικού σταθμού Φαναρίου. Και την άλλη μέρα πάλι το ίδιο. Ενδέχεται το χάνι στον σταθμό να ήταν για τους ταξιδιώτες που πήγαιναν από Καρδίτσα προς Τρίκαλα ή Ιωάννινα και αντίστροφα.
4. Ποιοι ήταν οι επισκέπτες, οι πελάτες στα δύο χάνια του Φαναρίου Ιθώμης; Πολλοί! Το Φανάρι Ιθώμης ήταν στρατιωτικό, δικαστικό, διοικητικό κέντρο του καζά Φαναρίου, δηλαδή κέντρο μιας περιοχής 150 περίπου χωριών. Με άλλα λόγια το Φανάρι Ιθώμης ήταν η έδρα του σημερινού νομού Καρδίτσας. Ήταν ένα κεφαλοχώρι πάνω από 2.500 κατοίκους. Είχε εμπορική κίνηση. Λειτουργούσε παζάρι κάθε Κυριακή στον κεντρικό δρόμο του χωριού. Κι αυτό είναι υπό έρευνα. Ο Χριστόφορος Τραυλός γράφει πως ο πατέρας του έλεγε πως τα παλιά χρόνια στον χώρο του Αγίου Σεραφείμ κάθε εβδομάδα γινόταν το μεγαλύτερο παζάρι της περιοχής. Η Αικατερίνη Κουτρουλιά όμως μου είπε πως το παζάρι γινόταν στον εσωτερικό κεντρικό δρόμο του χωριού.
Όπως και να έχει το ζήτημα, αυτοί που είχαν ανάγκη από ένα πανδοχείο ήταν πολλοί: Τούρκοι αξιωματούχοι, όπως κρατικοί αξιωματούχοι, υπάλληλοι και λειτουργοί, Έλληνες τοπικοί παράγοντες, όπως δημογέροντες ή προεστοί. Έμποροι όλων των ειδικοτήτων και διαφόρων εθνών ή θρησκευμάτων, όπως έμποροι του παζαριού, πραματευτάδες, δηλαδή πλανόδιοι πωλητές, μουσικοί, έμποροι αγροτικών και κτηνοτροφικών προϊόντων, καραβάνια με αγωγιάτες που μετέφεραν τα εμπορεύματα τους και είχαν την ανάγκη στάθμευσης, ανάπαυσης κι ασφαλούς διανυκτέρευσης για αυτούς, για τα εμπορεύματα και για τα ζώα τους… Το Φανάρι Ιθώμης ήταν ένα σημαντικό εμπορικό κέντρο. Μπορεί η εμπορική κίνηση να ήταν μικρή, σε σχέση με τα Τρίκαλα ή με το Μοσχολούρι, το σημερινό χωριό Άγιος Βησσαρίων, αλλά αυτή η εμπορική του κίνηση ήταν διαρκής και όλο τον χρόνο.
5. Έτσι το χάνι του Φαναρίου Ιθώμης ήταν χώρος συνάντησης και ανταλλαγής απόψεων και πληροφοριών μεταξύ πολλών ανθρώπων, πολλών τάξεων, πολλών επιπέδων μόρφωσης και πολλών θρησκειών και πολιτισμών, όπως χριστιανών Ελλήνων, μουσουλμάνων, Εβραίων εμπόρων… Δεν είναι τυχαίο που έξω από το χωριό μας, στην τοποθεσία “Γκορτζιά” υπάρχει εβραϊκό νεκροταφείο… Δεν αποκλείεται δηλαδή κάποιες οικογένειες Εβραίων εμπόρων να έμειναν στο Φανάρι. Οι Εβραίοι γενικά είχαν στα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας την άδεια να ταξιδεύουν για εμπορικούς λόγους, αρκεί να πλήρωναν τον κεφαλικό φόρο…
Προφανώς οι ιδιοκτήτες των πανδοχείων φρόντιζαν να έχουν καλές σχέσεις με όλον αυτόν τον κόσμο που πήγαινε κι ερχόταν, ιδιαίτερα της άρχουσας τάξης, μάθαιναν πολλά και μπορούσαν να δώσουν πολλές πολύτιμες πληροφορίες σε όποιον τις ζητούσε…
6. Ένα άλλο κρίσιμο ερώτημα είναι: Ποιοι ήταν οι ιδιοκτήτες των δύο μικρών χανίων; Ήταν Φαναριώτες Έλληνες ή Τούρκοι;
Προφανώς αυτοί που έφτιαξαν τα δύο χάνια διέθεταν τα αναγκαία χρήματα. Δεν φτιάχνεις εύκολα ένα σπίτι διώροφο, με δωμάτια στον πάνω όροφο, με εστιατόριο στον κάτω, μπάνια, τουαλέτες, μεγάλη αυλή και σταύλους και ό,τι άλλο χρειάζεται. Δεν έχεις εύκολα τα χρήματα για να απασχολείς εργαζόμενους, πέρα από τα μέλη της οικογένειάς σου. Άρα η πρώτη σκέψη είναι πως αυτοί που έφτιαξαν τα δύο μικρά χάνια ήταν εύποροι Τούρκοι ή Έλληνες. Από τους Έλληνες εύποροι ήταν οι πρόκριτοι, οι κοτζαμπάσηδες και οι δημογέροντες, οι άρχοντες του χωριού.
Είναι όμως έτσι;
Ο Εβλιγιά Τσελεμπή στο βιβλίο του, μιλώντας για τα Τρίκαλα, γράφει πως “τα χάνια ήταν βοηθητικά κτίρια του τζαμιού ” και άνηκαν σε Τούρκους, όπως του “φιλεύσπλαχνου Οσμάν Σαχ”…
Αυτό σημαίνει πως τα χάνια του Φαναρίου μπορεί να ήταν ιδιοκτησία Τούρκου αξιωματούχου, να ήταν γαιοκτησία του, παραχωρημενη σ’ αυτόν από τον σουλτάνο ή από τον σαντζάκ μπέη των Τρικάλων. Κι αν το χάνια ήταν δίπλα σε τζαμί, τότε είναι πολύ πιθανό, όπως τα τζαμιά έτσι και τα χάνια να ήταν βακούφι, δηλαδή να είναι παραχωρημένα σε μουσουλμανικό φιλανθρωπικό ίδρυμα, υπό την αιγίδα και την εκμετάλλευση του Τούρκου αξιωματούχου. Ο Τούρκος αξιωματούχος είχε την υποχρέωση να το συντηρεί ή να τα συντηρεί, αν και τα δύο μικρά χάνια ήταν στη γαιοκτησία του.
Άρα κι από εδώ συνάγεται πως τουλάχιστον το ένα από τα δύο μικρά χάνια στο χωριό μας ήταν στην τοποθεσία “Τζαμί”, όπου υπήρχε τζαμί, δεξαμενή νερού και βρύση καθώς και χώρος υποδοχής και παραμονής των ταξιδιωτών και των ζώων τους…
#Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε το χάνι της Γραβιάς, ενώ στη δεύτερη το χάνι του Ταλαγάνη στην Αρκαδία. Οι εικόνες είναι από το διαδίκτυο. Κάπως έτσι θα πρέπει να ήταν και τα δύο μικρά χάνια στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης. Ο Χριστόφορος Τραυλός στο παραπάνω βιβλίο του, στηριζόμενος στην μαρτυρία του πατέρα του, γράφει πως τα δύο χάνια ήταν στη θέση που δείχνει η τρίτη και η τέταρτη φωτογραφία, δηλαδή κοντά στον σιδηροδρομικό Σταθμό του Φαναρίου Ιθώμης, ενώ ο Λάμπρος Σωτηρίου γράφει πιο συγκεκριμένα πως ξενώνας ήταν το κτίριο των αδερφών Γιατράκου στον Σταθμό. Η πέμπτη και τελευταία φωτογραφία μας δείχνει το εσωτερικό από ένα πανδοχείο στη Θεσσαλία γύρω στα 1880. Υπάρχει στο βιβλίο του Λέον Εζε, Οδοιπορικό στην τουρκοκρατούμενη Θεσσαλία το 1858, εκδόσεις Αδερφών Κυριακίδη, 1991.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
