79ο: Η ισλαμική θεολογική σχολή και το οθωμανικό σχολείο στο Φανάρι Ιθώμης
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το αφιέρωμα στην ιστορία του χωριού μας, του Φαναρίου Καρδίτσας και, αναπόφευκτα, της γύρω περιοχής του, καθώς το Φανάρι Ιθώμης ήταν έδρα καζά, δηλαδή ουσιαστικά έδρα του νομού Καρδίτσας στα χρόνια της τουρκοκρατίας. Σήμερα θα αναφερθώ στον μεντρεσέ και στο οθωμανικό, τουρκικό σχολείο που υπήρχαν στο Φανάρι.
1. Ο Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή στο βιβλίο του “Το οδοιπορικό”, γράφει πως όταν επισκέφθηκε το χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, την άνοιξη του 1668, βρήκε να υπάρχουν σ’αυτό “ένας μικρός μεντρεσές” κι “ένα σχολείο”. Ωστόσο δεν μας λέει τίποτα περισσότερο για αυτά. Για να έχουμε ένα μέτρο σύγκρισης να πω πως ο Εβλιγιά Τσελεμπή γράφει πως τα Τρίκαλα είχαν έξι μεντρεσέδες και εννιά γραμματοδιδασκαλεία, ενώ η κωμόπολη της Καρδίτσας δεν είχε ούτε έναν μεντρεσέ αλλά είχε ένα οθωμανικό σχολείο.
Θα προσπαθήσω τώρα να απαντήσω σε μερικά καίρια ερωτήματα, με βάση τα όσα γράφει σε όλες τις σελίδες του βιβλίου του καθώς και στηριζόμενος σε ευρύτερες γνώσεις μου. Βασικό βιβλίο αποτελεί η εργασία του Θεόδωρου Παλιούγκα, Η Θεσσαλία στο οδοιπορικό του περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή 1668, εκδόσεις Λαογραφικό Ιστορικό Μουσείο Λάρισας, 2001.
2. Η λέξη “μεντρεσές” είναι αραβική και σημαίνει μέση κι ανώτατη μουσουλμανική σχολή, η οποία καταρτίζει ιερωμένους του ισλάμ και δημοδιδασκάλους μουσουλμανικών σχολείων. Ο Εβλιγιά Τσελεμπή κάνει λόγο, πέρα από έναν μικρό μεντρεσέ και για ένα οθωμανικό σχολείο τα οποία υπήρχαν στο Φανάρι, στην πολιτεία του Φαναρίου Ιθώμης.
Ο μεντρεσές στο Φανάρι Καρδίτσας δημιουργήθηκε για να διδάξει τη μουσουλμανική θρησκεία και επιστήμη. Ο μεντρεσές κατάρτιζε επίσης δημόσιους υπαλλήλους για να στελεχώσουν το οθωμανικό κράτος και πιο συγκεκριμένα τις σημαντικότερες θέσεις της διοίκησης, της δικαιοσύνης και της θρησκείας. Οι απόφοιτοι των μεντρεσέ αποτελούσαν την τάξη των
“μορφωμένων” και γίνονταν κρατικοί υπάλληλοι, εκτός από στρατιωτικοί.
2. Στο χωριό μας υπήρχαν πάνω από 150 οικογένειες Τούρκων, δηλαδή γύρω στα 900 άτομα. Σ’αυτούς θα πρέπει να προσθέσουμε και τους 150 με 300 στρατιώτες του κάστρου.
Με δεδομένο ότι κάθε οικογένεια είχε 4 παιδιά, βρίσκουμε πως υπήρχαν γύρω στα 600 παιδιά Τούρκων στο Φανάρι. Αν εξαιρέσουμε τα κορίτσια, τότε τα αγόρια ήταν γύρω στα 300, από τα οποία σε σχολική ηλικία ήταν γύρω στα 200. Τα περισσότερα από αυτά τα παιδιά πήγαιναν στο τουρκικό σχολείο, κάποια άλλα, προφανώς πολύ λιγότερα, στον μεντρεσέ, δηλαδή στην ισλαμική θεολογική σχολή του Φαναρίου Ιθώμης και κάποια δεν πήγαιναν τακτικά ή δε φοίτησαν καθόλου.
3. Τα αγόρια των Τούρκων πήγαιναν πρώτα στο οθωμανικό σχολείο, στο δημοτικό σχολείο , το γραμματοδιδασκαλείο και μετά πήγαιναν στον μεντρεσέ. Στο δημοτικό σχολείο τα μικρά τουρκόπουλα μάθαιναν να διαβάζουν και να γράφουν στα αραβικά και στα τούρκικα. Στα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας το αλφάβητο της τουρκικής γλώσσας ήταν το αραβικό με στοιχεία περσικής γλώσσας. Πολύ αργότερα, στα 1928, ο Κεμάλ Ατατούρκ καθιέρωσε το λατινικό αλφάβητο για την τουρκική γλώσσα.
4. Ο μεντρεσές, όπως είπαμε, ήταν μέσο κι ανώτατο θεολογικό εκπαιδευτήριο. Τα παιδιά των Τούρκων μετά από την αποφοίτησή τους από το δημοτικό πήγαιναν για εφτά χρόνια στη θεολογική σχολή του μεντρεσέ του Φαναρίου Ιθώμης.
Στον μεντρεσέ δίδασκαν λόγιοι του μουσουλμανικού κόσμου. Τη διοίκηση του μεντρεσέ την ασκούσε ο επικεφαλής της σχολής, ο οποίος ήταν υψηλόβαθμος αξιωματούχος, έχοντας στο πλευρό του κι έναν αναπληρωτή.
Ο καθηγητής καθόταν σε μια χαμηλή καρέκλα ή ήταν όρθιος, ενώ οι μαθητές ήταν γύρω του καθισμένοι στο δάπεδο. Ο καθηγητής είχε για βοηθό του έναν ειδικό στη μεγαλόφωνη ανάγνωση των κειμένων.
Οι μαθητές παρακολουθούσαν ένα πλούσιο εκπαιδευτικό πρόγραμμα μαθημάτων, το οποίο περιελάμβανε:
* Διδασκαλία της αραβικής γλώσσας-γιατί το κοράνι είναι στην αραβική γλώσσα. Οι μαθητές διδάσκονταν γραμματική και συντακτικό της αραβικής γλώσσας. Γινόταν ανάγνωση κι ερμηνεία του κορανίου.
* Απαγγελία ολόκληρου του κορανίου ή μεγάλων αποσπασμάτων του.
* Διδασκαλία στην ισλαμική θεολογία και το θρησκευτικό δίκαιο.
* Διδασκαλία στα Νομικά
* Διδασκαλία Ιστορίας
* Εντρύφιση στην ισλαμική φιλοσοφία και ηθική.
* Μαθήματα πρακτικής κατεύθυνσης. Έτσι καλλιεργούσαν την καλλιφωνία για ψάλτες και για μουεζίνηδες σε τζαμιά και μιναρέδες.
Στη φωτογραφία βλέπουμε έναν μεντρεσέ στην Κροατία. Κάπως έτσι ήταν και ο μεντρεσές στο χωριό μας, το Φανάρι. Η φωτογραφία είναι από το διαδίκτυο.
Προφανώς από τον μεντρεσέ του Φαναρίου Ιθώμης καταρτίζονταν κι έβγαιναν ιερωμένοι και δάσκαλοι όχι μόνο για τις ανάγκες των μουσουλμάνων κατοίκων του, αλλά και για να καλύψουν τις ανάγκες των μουσουλμάνων κατοίκων όλου του καζά του Φαναρίου, ο οποίος όπως γνωρίζουμε περιελάμβανε τουλάχιστον 140 χωριά της Δυτικής Θεσσαλίας, χωρίς αυτό να σημαίνει πως όλα τα χωριά είχαν οικογένειες Τούρκων, τζαμί ή τουρκικό σχολείο…
Βλέπουμε πως ο μεντρεσές ήταν όχι μόνο εστία της μωαμεθανικης θεολογίας αλλά κι ένα κέντρο ισλαμικού πολιτισμού.
5. Ο μεντρεσές του Φαναρίου Ιθώμης ήταν δίπλα σε κάποιο μεγάλο μουσουλμανικό τζαμί. Το πιο πιθανό είναι να χρησιμοποιούνταν ως μεντρεσές το σπίτι το οποίο αργότερα αγόρασε ο δάσκαλος Δημήτρης Μούντζιας. Εκεί ήταν ένα τζαμί και λίγα μέτρα πιο κάτω ήταν το μουσουλμανικό νεκροταφείο. Στο πάνω μέρος αυτού του μεγάλου σπιτιού, των πέντε δωματίων, υπήρχε το τζαμί, μαζί με τον αύλειο χώρο του και από κάτω, στο μεγάλο ισόγειο, ήταν ο μεντρεσές, όπως συνέβαινε με άλλους μεντρεσέδες, π.χ. των Τρικάλων. Ο μεντρεσές του Φαναρίου Ιθώμης ήταν προσαρτημένος στο τζαμί. Εκεί ήταν και τα κελιά των μαθητών του μεντρεσέ. Γιατί στην ισλαμική θεολογική σχολή του Φαναρίου Ιθώμης δεν ερχόντουσαν μαθητές μόνο από την κωμόπολη του Φαναρίου αλλά από όλα τα χωριά του καζά Φαναρίου που είχαν μουσουλμάνους και προφανώς έμειναν σε αυτή, δηλαδή έμειναν στα κελιά για μαθητές που ‘χε προβλέψει η διοίκηση του μεντρεσέ.
Αρχιτεκτονικά ο μεντρεσές ήταν διώροφο κτίριο, με τζαμί, αίθουσα ή αίθουσες διδασκαλίας, ορθογώνια αυλή. Εσωτερικά ο μεντρεσές ήταν διακοσμημένος με λιθογραφίες και ξυλογραφίες και γυαλιστερά πλακάκια.
6. Γνωρίζουμε πως όλα τα κοινωφελή οθωμανικά ιδρύματα, όπως τα τζαμιά, το λουτρό, τα χάνια κι άλλα ήταν βακούφια. Πράγμα το οποίο σημαίνει πως τη συντήρηση του μεντρεσέ και του δημοτικού οθωμανικού σχολείου την είχε αναλάβει κάποιος Τούρκος αξιωματούχος, ο οποίος από τα γενικότερα έσοδα της βακουφικής γαιοκτησίας δαπανούσε ένα μέρος και για τα κοινωφελή ιδρύματα που είχε αναλάβει. Δεν γνωρίζουμε ποιος ήταν αυτός ο Τούρκος τιμαριούχος και αξιωματούχος και αν ήταν Τούρκος του Φαναρίου Ιθώμης ή των Τρικάλων. Το μόνο όνομα Τούρκου , που είχε βακούφι στο Φανάρι, και το οποίο μας αναφέρει ο Εβλιγιά Τσελεμπή στο βιβλίο του, είναι ο Χαμζά Μπέη, ο οποίος προίκισε το βακούφι του με 40 φορτώματα άσπρα, δηλαδή με 4.000.000 άσπρα! Το πιο πιθανό είναι να ήταν αυτός που κάλυπτε όλα τα έξοδα συντήρησης και πληρωμής των δασκάλων και των υπαλλήλων του οθωμανικού σχολείου και του μεντρεσέ του Φαναρίου.
7. Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε έναν μεντρεσέ στην Κροατία, δηλαδή έναν μεγάλο χώρο με πλακάκια, όπου οι έφηβοι άρρενες μουσουλμάνοι μαθητές κάθονται στο δάπεδο και παρακολουθούν τα μαθήματα της ισλαμικής θεολογικής σχολής. Τα μαθήματα στον μεντρεσέ διαρκούσαν εφτά χρόνια.
Στην άλλη φωτογραφία βλέπουμε την κωμόπολη και το κάστρο του Φαναρίου Ιθώμης, με τους στρατώνες των Τούρκων, λίγα μόλις χρόνια μετά από την απελευθέρωση του χωριού μας και της Θεσσαλίας από τους Τούρκους, τον Αύγουστο του 1881.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
