81ο: Οι αγάδες του Φαναρίου Ιθώμης κι ο ρόλος τους στα χρόνια της τουρκοκρατίας
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το αφιέρωμα στην κοινωνική ιεραρχία της κωμόπολης του Φαναρίου Καρδίτσας στα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Στο σημερινό μάθημα θα εξετάσω την παρουσία και τον αντιδραστικό ρόλο των Τούρκων αγάδων στο χωριό μας.
1. Το 1740 στη Μοσχόπολη, η οποία σήμερα ανήκει στην νότια Αλβανία, εκδόθηκε η ακολουθία του νεομάρτυρα Σεραφείμ την οποία συνέγραψε ο λόγιος και θεολόγος Αναστάσιος Γόρδιος πριν από το 1729 που πέθανε. Από την ακολουθία της εκκλησίας συντάχτηκε η βιογραφία του εθνομάρτυρα αρχιεπισκόπου Φαναρίου και Νεοχωρίου Σεραφείμ, η οποία συμπεριελήφθηκε στο Νέο Μαρτυρολόγιο.
[Βλέπε: Κωνσταντίνος Σάθας, Η ιστορία της τουρκοκρατούμενης Ελλάδας, τόμος 2ος, εκδόσεις Λιβάνη]
Σύμφωνα με τη βιογραφία του εθνομάρτυρα Σεραφείμ, την περίοδο που ξέσπασε η θεσσαλική επανάσταση του 1601, με επικεφαλής τον μητροπολίτη Λάρισας Διονύσιο τον Φιλόσοφο ή Σκυλοσοφο, όπως τον αποκαλούσαν οι εχθροί του, ο αρχιεπίσκοπος Φαναρίου και Νεοχωρίου Σεραφείμ βρισκόταν σε περιοδεία στα χωριά των Αγράφων. Επιστρέφοντας στο Φανάρι Ιθώμης, όπου ήταν η έδρα της Αρχιεπισκοπής, έφερε μαζί του και διάφορα δώρα, πεσκέσια, προς τις τουρκικές αρχές. Στο Φανάρι όμως υπήρχαν και μερικοί Τούρκοι αγάδες οι οποίοι φθονούσαν τον αρχιεπίσκοπο Σεραφείμ και αναζητούσαν ευκαιρία για να τον βγάλουν από τη μέση, γιατί τον θεωρούσαν κι αυτόν συνωμότη και συνεργάτη του Διονυσίου του Φιλοσόφου. Οι Τούρκοι αγάδες τον προκάλεσαν και του ζήτησαν να αφήσει την πίστη του και να γίνει Τούρκος. Εκείνος αρνήθηκε και τότε οι αγάδες όρμησαν πάνω του και με τη βία τον έφεραν μπροστά στον Τούρκο ηγεμόνα του Φαναρίου, στον βοϊβόδα Χαμουζάμπεη. Ο βοϊβόδας, ως ο τοπικός κυβερνήτης της επαρχίας του Φαναρίου Ιθώμης, ζήτησε από τον Σεραφείμ να γίνει Τούρκος κι έτσι θα σώσει τη ζωή του και θα του εξασφαλίσει τιμές, πλούτη και δόξα. Ο Σεραφείμ αρνήθηκε και τότε άρχισαν τα μαρτύριά του τα οποία τον οδήγησαν στο κόψιμο της μύτης, στη φυλάκιση, στο ξυλοκόπημα, στο τέντωμα των χεριών και των ποδιών του, στο παλούκωμα και στον αποκεφαλισμό του στις 4 Δεκεμβρίου 1601.
Διαπιστώνουμε λοιπόν πως ήδη, στα 1601 , στο χωριό μας το Φανάρι Ιθώμης, υπήρχαν αγάδες, οι οποίοι έπαιξαν βρώμικο ρόλο απέναντι στον αρχιεπίσκοπο Φαναρίου και Νεοχωρίου Σεραφείμ, συκοφαντώντας τον και φέρνοντας τον μπροστά στον ηγεμόνα του Φαναρίου. Παρατηρούμε βέβαια πως ανάμεσα στο 1601, που έγινε η δολοφονία του και στα 1740- όταν εκδόθηκε η ακολουθία την οποία συνέγραψε ο λόγιος Αναστάσιος Γόρδιος και με βάση αυτή συντάχτηκε η βιογραφία του εθνομάρτυρα Σεραφείμ, ενώ η εκκλησία τον ανακήρυξε ως άγιο- είχαν περάσει 140 χρόνια…
Ποιος λοιπόν μας λέει πως πράγματι υπήρχαν αγάδες στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης;
2. Ένας άλλος συγγραφέας είναι ο Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή, ο οποίος στα 1668 επισκέφτηκε το Φανάρι Ιθώμης και έμεινε για ένα βράδυ σε σπίτι τούρκικο. Ο Εβλιγιά Τσελεμπή στο οδοιπορικό του γράφει πως αφού κοιμήθηκαν, αυτός και οι υπηρέτες του, “την άλλη μέρα το πρωί φύγαμε κι εμείς από εκεί, αφού αποχαιρετήσαμε τον Πασά Ζαντέ Αγά και τον Μουσλί Αγά, που είναι αφεντάδες ξακουστών φαμελιών”. Βλέπε: Θεόδωρος Παλιούγκας, Η Θεσσαλία στο οδοιπορικό του περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή 1668, εκδόσεις Λαογραφικό Ιστορικό Μουσείο Λάρισας, 2001.
Με άλλα λόγια, ο Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή μας πληροφορεί πως στο Φανάρι Καρδίτσας, στα 1668, υπήρχαν τουλάχιστον δύο Τούρκοι αγάδες, με τα συγκεκριμένα ονόματα που μας αναφέρει.
3. Στο χωριό μας το Φανάρι Καρδίτσας υπάρχει μια περιοχή, μια πλαγιά με λόγγο, η οποία αποκαλείται “του Αγά ο λόγγος”. Πρόκειται για μια πλαγιά με πλούσια και πυκνή βλάστηση στην περιοχή “Μπαλτσιάκι”. Είναι προφανές πως ο λόγγος αυτός ήταν ιδιοκτησία κάποιου Τούρκου αγά που έμεινε στο Φανάρι. Όλα αυτά τα ντοκουμέντα μαρτυρούν πως στο Φανάρι Ιθώμης, στα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας υπήρχαν αγάδες.
4. Τι ήταν όμως οι αγάδες;
Η λέξη “αγάς” σημαίνει αρχηγός, άρχοντας, διοικητής, Τούρκος πολιτικός ή στρατιωτικός αξιωματούχος. Ο τίτλος “αγάς” σήμαινε τον προϊστάμενο κάποιας υπηρεσίας, ή τον αρχηγό κάποιου σώματος του οθωμανικού στρατού. Έτσι:
* Ο χασέκη αγάς είναι ο αρχιφύλακας
* Ο χαζνεντάρ αγάς ήταν ο θησαυροφύλακας
* Ο γενιτσάρ αγάς ήταν ο αρχηγός των γενίτσαρων
* Ο δερβέν αγάς ήταν ο επικεφαλής των δυνάμεων που φορούσαν τα δερβένια, δηλαδή τα περάσματα, τις διαβάσεις…
Στο Φανάρι Ιθώμης, το οποίο ήταν έδρα του καζά Φαναρίου, και στρατιωτικό, δικαστικό και διοικητικό κέντρο της ευρύτερης περιοχής της δυτικής Θεσσαλίας, υπήρχαν όλες αυτές οι υπηρεσίες και τα στρατιωτικά και πολιτικά σώματα.
Αυτό σημαίνει πως υπήρχε αγάς που ήταν αρχηγός των γενίτσαρων του κάστρου του Φαναρίου Ιθώμης • αγάς των οικονομικών • αγάς των καστροφυλάκων • αγάς των δυνάμεων του ιππικού και άλλοι.
Ο Εβλιγιά Τσελεμπή μας πληροφορεί πως αποχαιρέτησε δύο Τούρκους αγάδες χωρίς όμως να μας λέει ποιανων υπηρεσιών ή στρατιωτικών ή πολιτικών σωμάτων αρχηγοί είναι. Μπορούμε να υποθέσουμε πως ήταν αρκετοί αγάδες.
5. Από την κίνηση του αρχιεπισκόπου Φαναρίου και Νεοχωρίου Σεραφείμ να φέρει πεσκέσια, δηλαδή δώρα στους αγάδες του χωριού όπως συνηθίζονταν και από την κίνηση του Εβλιγιά Τσελεμπή να επισκεφθεί τους δύο αγάδες στα σπίτια τους πριν φύγει φαίνεται πως όχι μόνο οι ξένοι Τούρκοι αλλά και οι Τούρκοι του Φαναρίου καθώς φυσικά και οι ραγιάδες Φαναριώτες ήταν υποχρεωμένοι να τιμούν τους αγάδες του χωριού μας και να υπακούουν στις εντολές τους. Για αυτό κι ο όρος “αγάς”κατέληξε να σημαίνει τον κύριο, τον αφέντη, τον αδίστακτο εξουσιαστή κι εκμεταλλευτή. Επίσης μια σειρά από φράσεις αποκαλύπτουν τον αντιδραστικό ρόλο των αγάδων: “Σφάξε με αγά μου για να αγιάσω”, ” ζει σαν αγάς”, “συμπεριφέρεται σαν αγάς”, δηλαδή δεσποτικά, αυταρχικά, τυραννικά.
Οι αγάδες του Φαναρίου Ιθώμης ήταν εύποροι γαιοκτήμονες, ιδιοκτήτες δηλαδή γης όχι μόνο καλλιεργήσιμης, εκχερσωμένης αλλά και χέρσας, όπως είναι οι λόγγοι για την ξυλεία και ζούσαν με οικονομική άνεση μέσα στη χλιδή.
Ο Εβλιγιά Τσελεμπή μας λέει ακόμη πως οι αγάδες του Φαναρίου Ιθώμης ήταν “αφεντάδες ξακουστών οικογενειών”, πράγμα το οποίο σημαίνει πως ήταν πλούσιοι, είχαν κύρος και εξουσία, ήταν πολυπληθείς οικογένειες, ίσως και σε αριθμό γυναικών και γενικότερα επέβαλαν τον σεβασμό και την υποταγή της κοινωνίας του Φαναρίου και ολόκληρης της περιοχής. Ωστόσο οι αγάδες ήταν άνθρωποι αμόρφωτοι και ακαλλιέργητοι, για αυτό και για τους μορφωμένους μουσουλμάνους αξιωματούχους χρησιμοποιούσαν τον όρο
“εφέντη”.
Ουσιαστικά στην ομοταξία των αγάδων του Φαναρίου Ιθώμης άνηκαν και οι πολιτικοί αξιωματούχοι, όπως ο βοεβόδας του Φαναρίου δηλαδή ο ηγεμόνας του Φαναρίου και της ευρύτερης περιοχής του, ο Χαμουζάμπεης, ο οποίος και καταδίκασε σε βασανιστήρια και σε αποκεφαλισμό τον εθνομάρτυρα Σεραφείμ. Ο βοεβόδας αποτελούσε την τοπική εκτελεστική εξουσία στο Φανάρι Καρδίτσας ως αντιπρόσωπος των τιμαριούχων, υπό την εποπτεία του καδή ή ενός ναϊπη του μουλά της Λάρισας.
Ως γνωστόν, το Φανάρι Ιθώμης με το κάστρο του ήταν “καθέδρα βοεβόδα”, που ανήκε στο σαντζάκι των Τρικάλων.
Να τονίσω εδώ πως υπήρχε αυστηρή ιεραρχία μέσα στους κόλπους των αγάδων. Έτσι, για παράδειγμα, τα εγκαίνια του πολυήμερου παζαριού στο χωριό Μοσχολούρι δεν τα έκανε ο αγάς των γενιτσάρων του κάστρου του Φαναρίου αλλά ο αγάς των γενιτσάρων της Θεσσαλονίκης…
Υπήρχαν, τέλος, κι Έλληνες άρχοντες που λάμβαναν τον τίτλο του αγά, για αυτό και έχουν σύνθετο επώνυμο με τη λέξη αγάς, πχ. Μανούσαγας…
6. Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε τον “λόγγο του Αγά” και στο βάθος τον λόφο του Φαναρίου Ιθώμης με το κάστρο στην κορυφή του.
Στη δεύτερη φωτογραφία βλέπουμε σπίτι αγά στη γειτονιά “Μαστόρικα”.
Στις άλλες τρεις φωτογραφίες βλέπουμε Τούρκους αγάδες διαφόρων υπηρεσιών ή στρατιωτικών σωμάτων, όπως γενιτσάρων αγάς. Οι τρεις φωτογραφίες είναι από το διαδίκτυο της βικιπαίδειας.
