83ο: Τα μουσουλμανικά προσκυνήματα στο Φανάρι Ιθώμης στην τουρκοκρατία
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το αφιέρωμα στην τοπική ιστορία του χωριού μας, του Φαναρίου Καρδίτσας στα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Το σημερινό μάθημα έχει για θέμα του τα ιερά προσκυνήματα των μουσουλμάνων στο Φανάρι Ιθώμης.
1. Στα μέσα του 15ου αιώνα ο πληθυσμός των μουσουλμάνων κατοίκων στο Φανάρι Καρδίτσας ήταν περίπου 900 άτομα, ενώ ο χριστιανικός πληθυσμός ήταν περίπου 1.500 άτομα.
Διακόσια χρόνια αργότερα, το 1668, χρονιά που ο Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή επισκέφτηκε το Φανάρι Ιθώμης και έμεινε σε αυτό, το χωριό μας είχε τουλάχιστον 100 υπέροχα και περίτεχνα δίπατα σπίτια μουσουλμάνων, οι οποίοι διέμεναν σε πέντε μαχαλάδες, ενώ ο κάθε μαχαλάς είχε από ένα τζαμί ή τέμενος. Τα σπίτια των “απίστων”, δηλαδή των χριστιανών ραγιάδων, ήταν 50. Αυτό σημαίνει πως οι Τούρκοι ήταν γύρω στα 600 άτομα, ενώ οι Ρωμιοί γύρω στα 200 άτομα. Αυτή η ερημοποίηση είχε να κάνει με την ενδημική επιδημία πανούκλας που είχε χτυπήσει επανειλημμένα το Φανάρι Ιθώμης κατά τον 17ο αιώνα, με αποτέλεσμα πολλοί να πεθάνουν και πολλοί να φύγουν προς τα βουνά για να γλιτώσουν από τον ολέθριο θάνατο.
Οι χριστιανοί Φαναριώτες είχαν δύο νεκροταφεία, ενώ οι μουσουλμάνοι κάτοικοι είχαν ένα δικό τους νεκροταφείο.
Η μουσουλμανική κοινότητα όμως, κάποιους μουσουλμάνους, οι οποίοι υπήρξαν πολεμιστές υπέρ της ισλαμικής πίστης, ή που έζησαν με αγνό τρόπο στον τεκέ του χωριού μας, ή υπήρξαν σπουδαίοι ιεροκήρυκες στον μεντρεσέ, ή που ίδρυσαν τον τεκέ ή τον μεντρεσέ, ή υπήρξαν ηγούμενοι στον τεκέ, δηλαδή στο μουσουλμανικό μοναστήρι, όλους αυτούς τους έθαβε όχι στο μουσουλμανικό νεκροταφείο αλλά στην αυλή του τζαμιού που είχε ή όχι το όνομά τους ή σε μαυσωλείο στην αυλή ή τον κήπο του τεκέ και του μεντρεσέ.
Τα πρόσωπα αυτά θεωρούνταν όχι μόνο ιερά κι άγια για τους μουσουλμάνους κατοίκους του Φαναρίου Ιθώμης αλλά και θαυματουργά, δηλαδή πρόσωπα που έχουν θαυματουργικές ιδιότητες- και για αυτό είχαν πλήθος πιστών οπαδών.
2. Ο Εβλιγιά Τσελεμπή, στο βιβλίο του, γραμμένο το 1668, γράφει πως πριν φύγει από το Φανάρι Ιθώμης για την κωμόπολη της Καρδίτσας, επισκέφτηκε “τα προσκυνήματα του Χουσάμ Εφέντη και της Εβλιγιά Καντίν Ανά”. Δεν μας λέει τίποτα άλλο. Μας λέει όμως περισσότερα πράγματα για τα προσκυνήματα των μουσουλμάνων στα Τρίκαλα κι έτσι μπορούμε να συμπεράνουμε και για τα δύο προσκυνήματα του Φαναρίου Ιθώμης.
[Βλέπε: Θεόδωρος Παλιούγκας, Η Θεσσαλία στο οδοιπορικό του περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή το 1668, εκδόσεις Λαογραφικό Ιστορικό Μουσείο Λάρισας, 2001]
3. Τι ήταν τα μουσουλμανικά προσκυνήματα στο Φανάρι Ιθώμης;
Ήταν ιεροί τόποι και τόποι λατρείας που συνδέονταν με την ισλαμική πίστη κι αποτελούσαν σημεία συνάντησης των πιστών για προσευχή, πνευματική αναζήτηση και καθοδήγηση. Ήταν οι τάφοι αγίων και μαρτύρων της μουσουλμανικής πίστης. Γενικά τέτοιοι τόποι στο Φανάρι ήταν τα τρία τζαμιά και τα τρία τεμένη, το μουσουλμανικό μοναστήρι (=τεκές), ο μεντρεσές (=η θεολογική μουσουλμανική σχολή), το μουσουλμανικό νεκροταφείο και οι τάφοι των αγίων μουσουλμάνων.
Ο Εβλιγιά Τσελεμπή επισκέφτηκε, πριν φύγει, τους τάφους δύο ιερών κι αγίων μορφών της μουσουλμανικής πίστης και προσκύνησε. Μας αναφέρει και τα ονόματά τους. Ο ένας ήταν άντρας και η άλλη ήταν γυναίκα. Δεν μας λέει τίποτα για αυτά τα δύο ιερά και άγια- για τους μουσουλμάνους- πρόσωπα. Ούτε μας λέει γιατί, για ποιους συγκεκριμένους θαλόγους θεωρούνταν ιερά κι άγια πρόσωπα. Αυτά μας τα λέει όταν γράφει για τα προσκυνήματα των Τρικάλων. Εδώ μας λέει μόνο πως πήγε στους τάφους ή στα μαυσωλεία αυτών των δύο αγίων της μουσουλμανικής πίστης. Δεν μας λέει επίσης πού ήταν θαμμένοι, αν ήταν θαμμένοι στο νεκροταφείο της μουσουλμανικής κοινότητας, ή αν ήταν στην αυλή ή στον κήπο κάποιου από τα τζαμιά, τα τεμένη, τον τεκέ ή τον μεντρεσέ που υπήρχαν στο τουρκοκρατούμενο Φανάρι Ιθώμης. Δεν μας λέει ακόμη πότε ιδρύθηκαν αυτά τα προσκυνήματα, ούτε ποιοι ήταν οι ιδρυτές τους. Το πιο πιθανό είναι να ήταν τα ίδια τα ιερά και άγια πρόσωπα αυτά που υπήρξαν οι ιδρυτές τους – με τον θάνατό τους.
4. Είναι φανερό πως τα δύο αυτά πρόσωπα, που ο Εβλιγιά Τσελεμπή πήγε και προσκύνησε, θα πρέπει να ήταν πολύ σημαντικά πρόσωπα. Προφανώς παρήγαγαν κοινωνικό, κοινωφελές έργο, όπως ίδρυση τεκέ, μεντρεσέ, λουτρού, τζαμιού ή τεμένους, ή υπήρξαν μάρτυρες της ισλαμικής πίστης… Τα πρόσωπα αυτά είχαν πιστούς μέσα στην μουσουλμανική κοινότητα του Φαναρίου Ιθώμης και ιδιαίτερα μέσα στην αδελφότητα των δερβίσηδων, οι οποίοι ζούσαν στον τεκέ, δηλαδή στο μουσουλμανικό μοναστήρι του χωριού μας. Αυτή κυρίως η αδελφότητα των δερβίσηδων ήταν που οργάνωνε τελετές και ύμνους προς τον Αλλάχ, στο όνομα αυτών των προσώπων, επιβάλλοντας την ιερότητα και την αγιοσύνη τους στους υπόλοιπους μουσουλμάνους του χωριού μας και της ευρύτερης περιοχής.
Σε τέτοια πρόσωπα, οι θρησκόληπτοι και προληπτικοί δερβίσηδες του Φαναρίου, απέδιδαν και θαυματουργικές ιδιότητες. Για αυτό πήγαιναν να προσευχηθούν στον άγιο Μουσλί ή στην αγία Εβλιγιά Καντίν Ανά. Οι μουσουλμάνες, για παράδειγμα, που δεν μπορούσαν να τεκνοποιήσουν προφανώς θα προσεύχονταν στην Εβλιγιά Καντίν Ανά για να τους χαρίσει ένα παιδί, κι αν έμεινε έγκυος θα απέδιδαν την εγκυμοσύνη σε θαύμα της αγίας Εβλιγιά.
Άλλωστε κάτι ανάλογο συνέβαινε, χρονικά παράλληλα, και με την αγιοποίηση του αρχιεπισκόπου Φαναρίου και Νεοχωρίου Σεραφείμ, ο οποίος θανατώθηκε για την πίστη του στον Χριστό το 1601. Μερικές δεκαετίες αργότερα, ο Ευρυτάνας λόγιος Αναστάσιος Γόρδιος έγραψε τη βιογραφία του εθνομάρτυρα Σεραφείμ και υποστήριξε πως έκανε θαύματα και μάλιστα πως γιάτρευε τους πληγέντες από την πανούκλα Φαναριώτες αλλά και των γύρω περιοχών- κι ας αποδεκατιζόταν ο πληθυσμός κι έπαιρνε τα βουνά…
Η κοινή ανάγκη των ανθρώπων του χωριού, μουσουλμάνων και χριστιανών ραγιάδων, θα ανάγκαζε τους φανατικούς, θρησκόληπτους και προληπτικούς ανθρώπους να πιστέψουν σε θαύματα αγίων, είτε μουσουλμάνοι ήταν αυτοί είτε χριστιανοί.
Όπως λοιπόν για τους χριστιανούς Φαναριώτες τα πρόσωπα και οι τάφοι των χριστιανών αγίων ήταν ιεροί και θαυματουργοί τόποι και τόποι λατρείας και προσκυνήματος, έτσι και για τους μουσουλμάνους Φαναριώτες τα πρόσωπα και οι τάφοι των μουσουλμάνων αγίων ήταν ιεροί και θαυματουργοί τόποι και τόποι λατρείας και προσκυνήματος. Και οι μεν και οι δε , σύγχρονα και παράλληλα, δημιουργούν τους αγίους τους και την πίστη τους σε θαύματα.
Η επιστήμη είναι ακόμα υπανάπτυκτη. Ο θάνατος, η αβεβαιότητα της ζωής όμως είναι παρούσα…
Και οι δύο κοινότητες του Φαναρίου Ιθώμης τιμούσαν τους θεωρούμενους ως αγίους, πιστεύανε πως κάναν θαύματα, πιστεύαν πως ο θάνατος είναι πέρασμα από τα εγκόσμια στην αιώνια μεταθανάτια ζωή, πιστεύαν στην τελική κρίση καθώς και στο δίλημμα: στην κόλαση ή στον παράδεισο;
Και φυσικά προτιμούν τον παράδεισο, ενώ κάνουν τα πάντα για να γίνεται η ζωή τους καθημερινά κόλαση…
5. Στις δύο φωτογραφίες βλέπουμε ένα μαυσωλείο και τάφους μουσουλμάνων. Οι φωτογραφίες είναι από το διαδίκτυο. Το μαυσωλείο και το νεκροταφείο δεν είναι από το Φανάρι Ιθώμης. Στην τελευταία φωτογραφία βλέπουμε το Φανάρι Ιθώμης με το κάστρο στην κορυφή του, τους στρατώνες του και την εκκλησία της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα στην πλατεία του χωριού.
