84ο: Η ιστορική εξέλιξη του πληθυσμού, η δημογραφική του σύνθεση και οι μαχαλάδες του Φαναρίου από τον 15ο έως τον 21ο αι.
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το αφιέρωμα στην πλούσια τοπική ιστορία του χωριού μας, του Φαναρίου Ιθώμης. Το μάθημα σήμερα αναφέρεται στην ιστορική εξέλιξη του πληθυσμού, τη δημογραφική του σύνθεση και στην χωροταξική οργάνωσή του .
1. Σύμφωνα με τη σημείωση αρ. 376 του βιβλίου του Θεόδωρου Παλιούγκα, Η Θεσσαλία στο οδοιπορικό του περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή 1668, εκδόσεις Λαογραφικό Ιστορικό Μουσείο Λάρισας, 2001, έχουμε τα ακόλουθα στοιχεία:
α. Στα μέσα του 15ου αιώνα και πιο συγκεκριμένα στα1454, δηλαδή αμέσως μετά την ολοκλήρωση της κατάκτησης της Θεσσαλίας και του χωριού μας από τους Οθωμανούς Τούρκους, στο Φανάρι ζούσαν:
* 1476 χριστιανοί ραγιάδες, δηλαδή 321 οικογένειες και 96 χήρες σε 4 χριστιανικές συνοικίες: των Αγίων Θεοδώρων, του Σωτήρος, του Μυροβλήτη [δεν μας λέει αν ήταν ο Άγιος Δημήτριος ή ο Άγιος Νικόλαος ή κάποιος άλλος] και της Αγοράς.
[Σήμερα δεν έχουμε στο Φανάρι γειτονιές με τα ονόματα Αγίων Θεοδώρων και Μυροβλήτη, αλλά έχουμε Αγίου Νικολάου]. Διαπιστώνουμε πως ο μέσος όρος ήταν 4 άτομα ανά οικογένεια. Ο χριστιανικός πληθυσμός αποτελούσε το 62% του συνολικού πληθυσμού του χωριού μας.
* 906 μουσουλμάνοι, δηλαδή 151 οικογένειες Τούρκων σε 1 εδραία συνοικία, προφανώς αυτή που αργότερα ονομάστηκε “Μαστόρικα” καθώς και σε 2 μουσουλμανικές αλλά νομαδικές κοινότητες. Μέσος όρος 6 άτομα ανά μουσουλμανική οικογένεια. Ο μουσουλμανικός πληθυσμός ήταν το 38% του συνολικού πληθυσμού του χωριού μας.
* Το σύνολο του πληθυσμού του Φαναρίου Ιθώμης ήταν 2382 άτομα. Αν σ’ αυτό τον αριθμό προσθέσουμε και τους 150 τουλάχιστον Τούρκους στρατιώτες του κάστρου, τότε ο συνολικός πληθυσμός ξεπερνούσε τα 2500 άτομα.
β. Το 1668, τη χρονιά που η επιδημία πανώλης χτύπησε το χωριό μας, για πολλοστή φορά μέσα στον 17ο αιώνα, ο Εβλιγιά Τσελεμπή, ο οποίος έμεινε στο Φανάρι για μια βραδιά, γράφει στο Οδοιπορικό του, πως σ’ αυτό ζούσαν:
* 50 οικογένειες απίστων, δηλαδή Ρωμιών, δηλαδή περίπου 200 άτομα. Οι υπόλοιποι το είχαν εγκαταλείψει και πήραν τον δρόμο για τα βουνά των Αγράφων…
* 100 οικογένειες Τούρκων, δηλαδή περίπου 600 άτομα σε 5 μαχαλάδες του χωριού μας.
* Το σύνολο του πληθυσμού του Φαναρίου Ιθώμης το 1668 ήταν 200+600+150 στρατιώτες=950 και παραπάνω άτομα. Οι χριστιανοί Φαναριώτες αποτελούσαν το 25% και οι μουσουλμάνοι κάτοικοι το 75% του συνολικού πληθυσμού.
Ως γνωστόν η επιδημία της πανούκλας ήταν ενδημική στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, γιατί το είχε χτυπήσει επανειλημμένα: το 1611, το 1620, το 1622, το 1625, και το 1667-1668…Σ’ αυτό το ιστορικό και υγειονομικό πλαίσιο ο δολοφονημένος αρχιεπίσκοπος Φαναρίου και Νεοχωρίου Σεραφείμ καθιερώθηκε ως “άγιος” και “θαυματουργός” το 1740 από την εκκλησία – άσχετα αν ο κόσμος του χωριού μας αποδεκατιζόταν κι έπαιρνε τα βουνά των Αγράφων για να σωθεί από την πανούκλα. Βλέπε τη σημείωση αρ. 182 του Θεόδωρου Παλιούγκα στο παραπάνω βιβλίο του.
γ. Το 1810 στο Φανάρι Ιθώμης υπήρχαν:
* 100 περίπου σπίτια Ελλήνων, δηλαδή περίπου 400 άτομα ραγιάδες.
* 100 περίπου σπίτια Τούρκων, πολλά όμως από τα οποία ήταν ακατοίκητα. Αυτό σημαίνει πως ζούσαν από 300 έως 600 Τούρκοι.
* Ο συνολικός πληθυσμός κυμαίνεται από 700 έως 1000 άτομα.
δ. Πριν από την Απελευθέρωση του Φαναρίου Ιθώμης και της Θεσσαλίας από τους Τούρκους το 1881, στο χωριό μας υπήρχαν περίπου 200 οικογένειες, οι περισσότερες από τις οποίες ήταν μουσουλμανικές. Αυτό σημαίνει πως οι Τούρκοι ήταν πάνω από 600 άτομα, ενώ οι χριστιανοί Φαναριώτες ήταν λιγότεροι από 400 άτομα. Σύνολο 1000 άτομα.
Αν προσθέσουμε και τους στρατιώτες του κάστρου, άλλα 150 με 300 άτομα, τότε φτάνουμε τα 1150 με 1300 άτομα.
ε. Στην απογραφή του 1881, αμέσως μετά την Απελευθέρωση του Φαναρίου Ιθώμης από τους Τούρκους, ο πληθυσμός αυξάνεται ραγδαία και απότομα. Έτσι το 1881 οι κάτοικοι ήταν 1704 άτομα, από τα οποία τα 715 ήταν άρρενες και τα 989 ήταν θήλεις. Οι οικογένειες των Τούρκων που παρέμειναν στο Φανάρι εκείνα τα χρόνια ήταν ελάχιστες. Οι άλλες αναγκάστηκαν να φύγουν.
στ. Στις Απογραφές των επόμενων δεκαετιών έχουμε την ακόλουθη εικόνα:
* Το 1951 το Φανάρι είχε 1928 άτομα
* Το 2001 είχε 804 άτομα
* Το 2021 είχε 502 άτομα
Σήμερα (2025) στο χωριό μας το Φανάρι Ιθώμης ζουν περίπου 220 άτομα, ενώ στους οικισμούς του στον Κόμπελο , στον Σταθμό και στον Γκαζέλο ζουν άλλα 55 άτομα. Σύνολο 275 άτομα.
Διαπιστώνουμε πως η εξέλιξη του πληθυσμού και η δημογραφική του σύνθεση παρουσίασε πολλές διακυμάνσεις και μεταπτώσεις στη μακραίωνη ιστορία της κωμόπολής μας. Διάφορες συγκυρίες, όπως η οθωμανική κυριαρχία, η ενδημική επιδημία της πανώλης, η Απελευθέρωση από τους Τούρκους, η εσωτερική κι εξωτερική μετανάστευση μετά τον 2ο παγκόσμιο πόλεμο έπαιξαν καταλυτικό ρόλο στην εξέλιξη του πληθυσμού και τη δημογραφική του σύνθεση. Σήμερα το Φανάρι συρρικνώνεται με ραγδαίους ρυθμούς. Η υπαγωγή του στον δήμο Μουζακίου είναι καταστροφική. Βασιλεύει η αδιαφορία και η εγκατάλειψη.
2. Γνωρίσαμε ήδη πως τον 15ο αιώνα οι χριστιανικές συνοικίες ή μαχαλάδες ήταν τέσσερις. Γνωρίσαμε και τα ονόματά τους. Απ’ εκείνους τους μαχαλάδες ένας μόνο φέρει το όνομά του: Είναι ο μαχαλάς του Σωτήρος. Δεν είναι ίσως τυχαίο που τη μέρα αυτή, στις 6 Αυγούστου κάθε χρόνο γίνεται το πανηγύρι του χωριού μας.
Σήμερα μιλάμε για 11 ή για 12 μαχαλάδες. Ο αριθμός των ελληνικών μαχαλαδων στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, αυξήθηκε από 4 σε 12, γιατί με το που έφυγαν οι Τούρκοι, οι 5 μαχαλάδες όπου έμειναν αυτοί, κατοικήθηκαν από Έλληνες. Τώρα, το γιατί δεν είναι 9 και είναι 11 ή 12 έχει να κάνει όχι μόνο με το άπλωμα των ελληνικών νοικοκυριών στους πρώην τουρκικούς μαχαλάδες αλλά και με την αύξηση του πληθυσμού του χωριού μας. Πέρα από αυτό και τα όρια των συνοικιών έτσι κι αλλιώς δεν είναι πάντα ευδιάκριτα:
α. Ο Καραντάν μαχαλάς, δηλαδή ο μαχαλάς της άνω, της πάνω κωμόπολης Φαναρίου. Ο μαχαλάς αυτός ξεκινά από τον Άγιο Ταξιάρχη, περιέχει τον Αγιάννη και φτάνει μέχρι το σπίτι του Θανάση Γεωργούση και του Σεραφείμ Γαλαζούλα. Είναι ο μαχαλάς κάτω από το κάστρο στη δυτική πλευρά του. Στην περιοχή αυτή τα 25 από τα 37 σπίτια είναι χτισμένα πριν από το 1881, δηλαδή από την εποχή της τουρκοκρατίας.
β. Ο μαχαλάς του Αγίου Νικολάου. Στη γειτονιά αυτή τα 21 από τα 41 σπίτια είναι χτισμένα από την εποχή της τουρκοκρατίας.
γ. Ο μαχαλάς του Αγίου Αθανασίου. Στη γειτονιά αυτή τα 31 από τα 47 σπίτια είναι χτισμένα από την εποχή της τουρκοκρατίας.
δ. Ο μαχαλάς τα Λωλέικα. Στη γειτονιά αυτή τα 12 από τα 28 σπίτια είναι χτισμένα από την εποχή της τουρκοκρατίας.
ε. Ο Ναζούρ μαχαλάς. Είναι ο μαχαλάς κάτω από τον άγιο Νικόλαο, προς το γήπεδο
στ. Ο μαχαλάς της Παναγιάς. Στη γειτονιά αυτή τα 26 από τα 56 σπίτια είναι χτισμένα από την εποχή της τουρκοκρατίας.
ζ. Ο μαχαλάς της Αγίας Παρασκευής. Στη συνοικία αυτή τα 16 από τα 30 σπίτια είναι χτισμένα από την εποχή της τουρκοκρατίας.
η. Ο μαχαλάς της Αγίας Κυριακής. Στην περιοχή αυτή τα 16 από τα 27 σπίτια είναι χτισμένα από την εποχή της τουρκοκρατίας.
θ. Ο μαχαλάς τα Μαστόρικα. Στην περιοχή αυτή τα 14 από τα 41 σπίτια είναι χτισμένα πριν από το 1881, δηλαδή επί τουρκοκρατίας. Εδώ κτίστηκαν πολλά καινούρια σπίτια αφ’ ότου ήρθαν στο χωριό μας καμμιά 35 αρια οικογένειες Ηπειρωτών από την Στράτσαινη της Κόνιτσας στα τέλη του 19ου αρχών 20ου αιώνα.
ι. Ο μαχαλάς Σταθέικα ή Τζαμί. Στην περιοχή αυτή, τα 8 από τα 13 σπίτια είναι χτισμένα από την εποχή της τουρκοκρατίας, δηλαδή πριν από το 1881.
ια. Ο μαχαλάς της μεταμόρφωσης του Σωτήρος. Στην περιοχή αυτή τα 34 από τα 47 σπίτια είναι χτισμένα από την εποχή της τουρκοκρατίας.
ιβ. Ο μαχαλάς της Φαλάρδας. Είναι ο μαχαλάς κάτω από τον κεντρικό δρόμο και μεταξύ των μαχαλάδων Αγίου Νικολάου, Μεταμόρφωσης του Σωτήρος και Ναζούρ.
Με άλλα λόγια: Από τα 435 σπίτια του Φαναρίου Ιθώμης τα 221, δηλαδή το 50,8%, είναι χτισμένα στην περίοδο της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Τα υπόλοιπα 214 σπίτια είναι χτισμένα μετά από την απελευθέρωση του Φαναρίου από τους Τούρκους. Διαπιστώνουμε πως ο μαχαλάς με τα πιο παλιά σπίτια είναι ο Καραντάν μαχαλάς με ποσοστό 67,6% των σπιτιών του να είναι χτισμένα την εποχή της τουρκοκρατίας κι ακολουθούν οι μαχαλάδες του Αγίου Αθανασίου με 65,9% και του Τζαμιού με 61,5%. Πράγμα το οποίο ίσως να σημαίνει πως ήταν μαχαλάδες όπου έμειναν πολλές οικογένειες Τούρκων. Κρατάμε ως δεδομένο πως οι Τούρκοι έμειναν σε δίπατα σπίτια, ενώ οι χριστιανοί Φαναριώτες σε ισόγεια. Τα σπίτια των χριστιανών ραγιάδων έπρεπε να είναι χαμηλότερα από τα σπίτια των Τούρκων.
Πέρα από τους μαχαλάδες αυτούς, το χωριό μας το Φανάρι Ιθώμης έχει και οικισμούς, όπως:
* Ο οικισμός του Κομπελου
* Ο οικισμός του σιδηροδρομικού Σταθμού
* Ο οικισμός του Γκαζέλου.
* Διάσπαρτα οικήματα υπάρχουν και στην τοποθεσία Μπαλτσιάκι
3. Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε το Φανάρι Ιθώμης και μια σειρά μαχαλάδες του. Στην άλλη φωτογραφία βλέπουμε τον μαχαλά Μαστόρικα, στην τρίτη φωτογραφία βλέπουμε τη δυτική πλευρά του και στην τέταρτη φωτογραφία με το σχέδιο βλέπουμε τις περιοχές του χωριού μας όπως τις σχεδίασε η ομάδα φοιτητών του ΕΜΠ, η οποία το 1978 το ερεύνησε αρχιτεκτονικά και πολεοδομικά.
