92ο: Η εξέλιξη του καταμερισμού εργασίας στο Φανάρι Ιθώμης απ’ το 1881 έως το 2025
Αγαπητοί φίλοι
Το Ανοικτό Φιλοσοφικό Σχολείο Φαναρίου Καρδίτσας συνεχίζει ασταμάτητα το αφιέρωμα στην Ιστορία του χωριού μας, του Φαναρίου Ιθώμης, θέλοντας να συμβάλει στην ιστορική αυτογνωσία μας. Σήμερα θα αναφερθώ στην εξέλιξη των εργασιακών και παραγωγικών δραστηριοτήτων των Φαναριωτών από τη χρονιά της Απελευθέρωσης του Φαναρίου Καρδίτσας το 1881 μέχρι σήμερα.
Στα 1881 το έμβλημα του δήμου Ιθώμης με έδρα το Φανάρι ήταν “σταφυλή επί κληματίδος κρεμάμενη”, πράγμα το οποίο σημαίνει πως τα σταφύλια και το κρασί εξακολουθούσαν να είναι βασικά προϊόντα του για εκείνη την εποχή.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά και σύμφωνα με τους τρεις τομείς της οικονομίας του χωριού μας:
1. Στον πρωτογενή τομέα, δηλαδή στη γεωργία και την κτηνοτροφία έχουμε τώρα, μετά από την Απελευθέρωση του 1881, την ακόλουθη εικόνα:
* Η αμπελουργία συνεχίζει να κατέχει σημαντική θέση στην οικονομική ζωή των κατοίκων του Φαναρίου. Το 1976 πάνω από 800 στρέμματα είναι αμπελώνες. Ένα μέρος από τα πλεονάζοντα σταφύλια τα κάνανε κρασί και τσίπουρο και τα υπόλοιπα τα διέθεταν στα χωριά του κάμπου και στα Τρίκαλα.
* Η καπνοκαλλιέργεια αρχίζει να μπαίνει στην οικονομική ζωή των κατοίκων του χωριού μας με ραγδαίους ρυθμούς. Οι περισσότερες οικογένειες τώρα ασχολούνται με την καλλιέργεια του καπνού. Ο καπνός είχε μεγάλη στρεμματικη απόδοση, κάτι που εξυπηρετούσε τις περισσότερες οικογένειες οι οποίες είχαν μικρή ιδιοκτησία γης. Έτσι η καπνοκαλλιέργεια γίνεται το βασικό τους επάγγελμα. Όλα τα μέλη της οικογένειας, μικρά και μεγάλα, εργάζονται στις διάφορες φάσεις παραγωγής του καπνού. Το 1976, όταν παράκμασε η παραγωγή καπνού, η καλλιεργήσιμη με καπνό γη ήταν γύρω στα 600 στρέμματα.
* Αρχίζει η πιο μαζική παραγωγή σιτηρών και καλαμποκιού. Τα σιτηρά του Φαναρίου το 1976 καλλιεργούνταν σε 500 περίπου στρέμματα γης.
* Η καλλιέργεια λαχανόκηπων συνεχίζεται. Αρκετές οικογένειες Φαναριωτών για πολλούς μήνες του χρόνου κατεβαίνουν στον οικισμό του Κομπέλου και του Γκαζέλου στον κάμπο και καλλιεργούν τον μπαχτσέ τους με ζαρζαβατικά, όπως κολοκύθια, ντομάτες, πιπεριές, μελιτζάνες, μπάμιες, πράσα, λάχανα και λοιπά. Το 1976 πάνω από 700 στρέμματα γης ήταν μπαχτσέδες. Πωλούσαν τα ζαρζαβατικά τους στα παζάρια του Φαναρίου, του Μουζακίου, της Καρδίτσας και των Τρικάλων, καθώς και σε μανάβηδες της περιοχής. Σήμερα τα πωλούν στο παζάρι κάθε Τετάρτη στην Καρδίτσα και κάθε Σάββατο στο Μουζάκι. Το κυριακάτικο παζάρι που γινόταν κάθε βδομάδα στο Φανάρι σταμάτησε να λειτουργεί το 1952.
Η εικόνα αυτή του πρωτογενούς τομέα της οικονομίας του Φαναρίου Ιθώμης συνεχίζεται μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1960. Τότε γίνεται αναδασμός στην περιοχή του Φαναρίου Ιθώμης και πραγματοποιούνται μια σειρά από αρδευτικά δίκτυα κι αποστραγγιστικά έργα. Τα νερά δεν λιμνάζουν πια, ενώ με το νερό από το δίκτυο της λίμνης του Ταυρωπού, πολλά χωράφια αρδεύονται. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να αρχίσει η καλλιέργεια βαμβακιού και καλαμποκιού καθώς και η πιο μαζική παραγωγή σιτηρών. Η καπνοκαλλιέργεια εκτοπίζεται γοργά. Το 1976 πάνω 5.100 στρέμματα γης καλλιεργούνταν με βαμβάκι
* Κτηνοτροφία. Στο Φανάρι υπήρχαν δεκάδες κοπάδια από γιδοπρόβατα τα οποία έβοσκαν στις πλαγιές και τις περιφέρειες του χωριού μας. Πάνω από 5.500 στρέμματα ήταν οι βοσκότοποι το 1976. Παλιότερα υπήρχαν και κοπάδια από βουβάλια και αγελάδες. Κάθε σπίτι είχε στο κατώγι του ή στον στάβλο του κατοικίδια ζώα, όπως κατσίκες, αγελάδες, κότες, γουρούνια, γαϊδούρια και άλογα. Σήμερα ελάχιστα σπίτια ασχολούνται με την κτηνοτροφία. Το 1976 υπήρχαν 1.500 πρόβατα κι 150 γίδια, 470 αγελάδες και μοσχάρια, 150 γουρούνια, 350 άλογα και γαϊδούρια και 4.500 κότες…
Το 1978 οι οικογένειες που απασχολούνταν στον πρωτογενή τομέα της οικονομίας του χωριού μας ήταν 295. Το 90% σχεδόν του οικονομικά ενεργού πληθυσμού του Φαναρίου Ιθώμης απασχολούνταν στον πρωτογενή τομέα της οικονομίας και ειδικά στη γεωργία. Βαμβάκι, σιτηρά, κτηνοτροφικά φυτά, λαχανόκηποι, αμπέλια και καπνό – ο οποίος όλο και συρρικνώνεται, ώσπου στα τέλη της δεκαετίας του 1980 σταμάτησε να καλλιεργείται. Με την ένταξη της Ελλάδας στην ΕΟΚ, το 1981, επιδοτήθηκε και η καταστροφή των αμπελώνων έναντι μιας εξευτελιστικης αποζημίωσης.
Σήμερα στον πρωτογενή τομέα καλλιεργούν κυρίως βαμβάκι, καλαμπόκι, σιτάρι, ενώ καμιά δεκαριά οικογένειες ασχολούνται με τους μπαχτσέδες, τρεις τέσσερις με αμπέλια και μία οικογένεια με διακοσμητικά φυτά.
2. Στον δευτερογενή τομέα της οικονομίας, δηλαδή στη βιοτεχνία και τη μεταποίηση έχουμε την ακόλουθη εικόνα και την κίνησή της:
* Αγγειοπλαστική. Η λαϊκή αυτή τέχνη δεν αναφέρεται πουθενά στα φορολογικά κατάστιχα των Οθωμανών Τούρκων. Πράγμα το οποίο σημαίνει πως η όποια παραγωγή πήλινων αγγείων υπήρχε τότε προοριζόταν για τις ανάγκες της οικογένειας κι όχι για πώληση. Μετά από την Απελευθέρωση το 1881 το Φανάρι Ιθώμης ζει μια έκρηξη στη λαϊκή αγγειοπλαστική. Γύρω στις 80 οικογένειες ασχολούνται με την παραγωγή πήλινων αγγείων, έχουν καμίνια και πουλούν τα προϊόντα τους, όπως πιθάρια, στάμνες, λαϊνια, χαβανόζια κι άλλα. Δίπλα στους αγγειοπλάστες παραγωγούς εμφανίζονται και οι Φαναριώτες έμποροι των πήλινων αγγείων, οι οποίοι πωλούν τα προϊόντα αυτά όχι μόνο στη Θεσσαλία αλλά μέχρι τον Έβρο, τη Φλώρινα και τη Λαμία…Οι Φαναριώτες αποκαλούνται πια “Τσουκαλάδες”. Ωστόσο το επάγγελμα του τσουκαλά, όπως σημειώνει ο Λάμπρος Σωτηρίου στο βιβλίο του “Φανάρι δήμου Ιθώμης από το χθες στο σήμερα”,
εκδόσεις Σαββάλας, 2010, “το επάγγελμα αυτό μόνο σε λίγους Φαναριώτες ήταν το βασικό τους. Στους υπόλοιπους ήταν βοηθητικό. Το βασικό τους επάγγελμα ήταν η καπνοκαλλιέργεια”. Ο τελευταίος τσουκαλάς του χωριού μας σταμάτησε να λειτουργεί το καμίνι του γύρω στο 2000.
* Οικοδομική. Με την τέχνη αυτή ασχολήθηκαν ιδιαίτερα οι δεκάδες οικογένειες των Φαναριωτών που ήρθαν από το χωριό Στράτσαινη της Κόνιτσας, του νομού Ιωαννίνων, αμέσως μετά την Απελευθέρωση του Φαναρίου το 1881. Πολλά και μεγάλα κτίρια κι έργα είναι έργα δικά τους. Συγκρότησαν μαχαλά που πήρε το όνομα της τέχνης τους: τα “Μαστόρικα” .
Σήμερα δεν υπάρχει ούτε ένας από αυτούς τους μαστόρους. Το επάγγελμα του εργολάβου και του οικοδόμου το ασκούν λίγοι Φαναριώτες, οι οποίοι συμπληρώνονται κι από τους λίγους Αλβανούς εργολάβους κι εργάτες.
* Οινοποιεία. Το Φανάρι Ιθώμης, που κάποτε όπως είδαμε είχε πλούσια παραγωγή κρασιού και τσίπουρου, σήμερα είναι ζήτημα αν έχει ένα δύο εργαστήρια παραγωγής τους.
* Μύλοι. Στο Φανάρι υπήρχαν διάφοροι τύποι μύλων στον 20ο αιώνα, όπως ατμοκίνητος, νεροκίνητος, πετρελαιοκίνητος και ηλεκτροκίνητος μύλος για το άλεσμα του σιταριού και του καλαμποκιού. Σήμερα δεν υπάρχει κανένας.
* Στο Φανάρι υπήρχαν και διάφορα άλλα βιοτεχνικά και χειροτεχνικά εργαστήρια, ή επαγγέλματα, όπως:
– δύο τυροκομεία. Σήμερα κανένα.
– δύο σιδηρουργεία. Σήμερα κανένα.
– ξυλουργεία. Σήμερα κανένα.
– ζαχαροπλαστεία. Σήμερα κανένα.
– κεραμοποιείο. Λειτούργησε από το 1958 έως το 1969 στον Κόμπελο. Βλέπε Λάμπρος Σωτηρίου, όπως παραπάνω.
– ξυλαποθήκη. Σήμερα δεν υπάρχει.
– σαμαράδες. Σήμερα κανένας.
– υφαντουργείο. Σήμερα κανένα.
– σφαγείο. Σήμερα δεν υπάρχει…
– γανωτζιδικα. Σήμερα κανένα.
Το 1978 μόνο το 3,5% του οικονομικά ενεργού πληθυσμού του Φαναρίου Ιθώμης απασχολούνταν στον δευτερογενή τομέα της οικονομίας, δηλαδή 23 άτομα. Σήμερα το ποσοστό αυτό έχει μειωθεί κι άλλο, καθώς έχουν κλείσει σχεδόν όλα τα εργαστήρια και οι βιοτεχνίες.
3. Στον τριτογενή τομέα της οικονομίας του χωριού μας, δηλαδή με το εμπόριο και τις υπηρεσίες, απασχολούνταν αρκετές οικογένειες κι άτομα Φαναριωτών. Πρόκειται για τις παρακάτω υπηρεσίες, κρατικές και ιδιωτικές και τα αντίστοιχα επαγγέλματα:
* Τοπική αυτοδιοίκηση, δήμο Ιθώμης ή κοινότητα Φαναρίου. Γραμματέας και υπάλληλος γενικών καθηκόντων.
* Εκπαίδευση. Δάσκαλοι, καθηγητές. Σήμερα δεν λειτουργεί κανένα σχολείο. Οι 5 μαθητές δημοτικού πηγαίνουν στο χωριό Μαγούλα με ταξί.
* Ειρηνοδικείο. Σήμερα δεν υπάρχει, έκλεισε.
* Ιατρείο και φαρμακεία. Σήμερα υπάρχει ένα φαρμακείο κι αγροτικός ιατρός καθώς και η Βοήθεια στο σπίτι.
* Λαϊκή βιβλιοθήκη. Έκλεισε.
* Εκκλησία. Ιερείς. Σήμερα υπάρχει 1 ιερέας.
* ΟΤΕ, ΕΛΤΑ. Έκλεισαν.
* Σταθμό χωροφυλακής. Έκλεισε.
* Υποθηκοφυλακειο. Έκλεισε στο Φανάρι και μεταφέρθηκε στην Καρδίτσα. Υπάρχει συμβολαιογράφος.
* Καφενεία. Σήμερα υπολειτουργούν τρία καφενεία. Η καφετέρια στην κορυφή του λόφου, έξω από τα τα τείχη του κάστρου, έχει κοσμοπολίτικη κίνηση.
* Ταβέρνες. Σήμερα υπάρχει μία ταβέρνα.
* Τσαγκαράδικα. Σήμερα κανένα.
* Καρεκλάδες. Σήμερα κανένας.
* Ραφτάδικα. Σήμερα κανένα.
* Κουρεία. Σήμερα ένα.
* Βιβλιοπωλεία. Σήμερα κανένα.
* Κρεοπωλεία. Σήμερα κανένα.
* Ζαχαροπλαστεία. Σήμερα κανένα.
* Φούρνοι. Υπάρχει ένας.
* Μαραγκοί. Σήμερα κανένας.
* Ηλεκτρολόγοι και υδραυλικοί. Υπάρχουν.
* Καπναποθήκες. Σήμερα καμία.
* Παντοπωλεία. Σήμερα ένα.
* Ξενώνες. Σήμερα υπάρχουν δύο.
* Κάστρο/Αρχαία Μνημεία. Σήμερα απασχολεί έναν υπάλληλο. Ξεναγός δεν υπάρχει.
* Λαογραφικό Μουσείο. Υπάρχει από το 2000.
* Πολιτιστικός Σύλλογος Φαναρίου το Κάστρο. Υπάρχει από το 1984.
* Ανοικτό Φιλοσοφικό Σχολείο Φαναρίου. Υπάρχει από το 1995 και παραδίδει δωρεάν μαθήματα φιλοσοφίας κάθε βδομάδα.
Σύμφωνα με έρευνα που πραγματοποίησαν πέντε φοιτητές του ΕΜΠ το 1978, προκύπτει πως το 9% του οικονομικά ενεργού πληθυσμού του Φαναρίου Ιθώμης απασχολούνταν στον τριτογενή τομέα της οικονομίας του, δηλαδή 61 άτομα.[Βλέπε την έρευνα των Αντ. Δαγκλίδη, Φωτ. Μαργαρίτη, Κωνσταντίνου Σκλιά, Μ. Σταύρου και Ε. Χλέπα, με τίτλο: “Φανάρι Θεσσαλίας, ανάπλαση παραδοσιακού οικισμού”, εκδόσεις ΕΜΠ, Αθήνα 1979]. Από την έρευνα αυτή προκύπτουν και άλλα ενδιαφέροντα στοιχεία. Έτσι πληροφορούμαστε πως από το 1964 έως το 1978 είχαν κλείσει:
* 4 καφενεία
* 4 παντοπωλεία
* 2 κρεοπωλεία
* 1 φούρνος
* 3 αποθήκες (παραγωγού, παντοπωλείου και βιοτεχνιας)
* 1 ζαχαροπλαστείο
* 1 μύλος
* 1 παλαιοπωλείο
Διαπιστώνουμε πως η φθίνουσα πορεία της οικονομικής ζωής των κατοίκων του χωριού μας προκάλεσε και το κλείσιμο πολλών καταστημάτων κι επιχειρήσεων. Έτσι εξηγείται η εικόνα της δραματικής μείωσης και του κλεισίματός τους στους αριθμούς των μαγαζιών και των επιχειρήσεων που εξετάσαμε πιο πάνω.
Κι ενώ μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1960 οι κάτοικοι του Φαναρίου ικανοποιούσαν τις άμεσες ανάγκες τους με τα καταστήματα και τις υπηρεσίες που υπήρχαν στο χωριό μας, αργότερα και σήμερα ιδιαίτερα τις ικανοποιούν πηγαίνοντας οι ίδιοι στις αγορές και τις υπηρεσίες κυρίως της Καρδίτσας και λιγότερο του Μουζακίου- στο οποίο παρόλα αυτά υπάγεται το ιστορικό χωριό μας, το Φανάρι.
4. Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε την καφετέρια που λειτουργεί κάτω από τα τείχη του βυζαντινού κάστρου, το οποίο βρίσκεται στον λόφο του Φαναρίου Ιθώμης με θέα τον θεσσαλικό κάμπο και τα βουνά των Αγράφων και του Ολύμπου. Στη δεύτερη φωτογραφία βλέπουμε βαμβακοσυλλεκτική μηχανή που μαζεύει το κύριο προϊόν που παράγει σήμερα το χωριό μας. Στην τρίτη φωτογραφία βλέπουμε τη συλλογή του καπνού από το χωράφι, όταν το Φανάρι σχεδόν στα 3/4 του 20ου αιώνα ασχολούνταν με την καπνοκαλλιέργεια. Στην τέταρτη φωτογραφία βλέπουμε ένα κοπάδι από πρόβατα. Παλιότερα η κτηνοτροφία απασχολούσε πολλές οικογένειες. Τώρα ελάχιστες. Στην τελευταία φωτογραφία βλέπουμε ένα εργαστήριο λαϊκής αγγειοπλαστικής, από τα 80 που υπήρχαν μέχρι το 1970 στο χωριό μας το Φανάρι Ιθώμης. Οι τελευταίες φωτογραφίες είναι από το διαδίκτυο.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625.
