93ο: Το καθεστώς γαιοκτησίας στο Φανάρι Ιθώμης την περίοδο των 500 χρόνων κυριαρχίας των Οθωμανών Τούρκων
Αγαπητοί φίλοι
Το Ανοικτό Φιλοσοφικό Σχολείο Φαναρίου Καρδίτσας συνεχίζει ασταμάτητα τα μαθήματα οικονομικής και κοινωνικής Ιστορίας του χωριού μας, προσπαθώντας να συμβάλει στην ιστορική αυτογνωσία μας. Το σημερινό μάθημα αναφέρεται στο πολύμορφο καθεστώς ιδιοκτησίας πάνω στη γη, το οποίο εμφανίστηκε κι εγκαθιδρύθηκε στο Φανάρι Ιθώμης τη μακραίωνη περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας. Το Φανάρι Ιθώμης, ως γνωστόν, ήταν έδρα καζά, δηλαδή σπουδαίο οικονομικό, στρατιωτικό, δικαστικό και διοικητικό κέντρο της ευρύτερης περιοχής της δυτικής Θεσσαλίας. Οι μορφές γαιοκτησίας που υπήρξαν στην περιοχή μας, στο Φανάρι, από το 1453 έως το 1881 ήταν οι παρακάτω: α) ζεαμέτια, β) χάσια,
γ) βακούφια, δ) τιμάρια, ε) τσιφλίκια και στ) μικροϊδιοκτησίες. Το τι ήταν η κάθε μία από αυτές τις μορφές γαιοκτησίας και φορολογικής προσόδου ή εκμετάλλευσης , θα το δούμε στο σημερινό μάθημα αλλά και στα επόμενα μαθήματα.
1. Γνωρίζουμε πως με την κατάκτηση του ελλαδικού χώρου από τους μουσουλμάνους Οθωμανούς Τούρκους, το 1453, όλη η γη, καλλιεργήσιμη ή όχι, πέρασε κι έγινε ιδιοκτησία του σουλτάνου, ο οποίος θεωρούνταν εκπρόσωπος του Αλλάχ, δηλαδή του θεού στη Γη. Ουσιαστικά η γη έγινε ιδιοκτησία του οθωμανικού κράτους. Ο σουλτάνος καθιέρωσε το οθωμανικό, φεουδαρχικό, τιμαριωτικό σύστημα διανομής και διαχείρισης της γεωργικής γης. Πιο συγκεκριμένα, χώρισε τα κατακτημένα εδάφη τού μετέπειτα ελλαδικού χώρου σε 227 ζεαμέτια, δηλαδή περιοχές τις οποίες παραχωρούσε σε αξιωματικούς των σπαχήδων και σε 1.510 τιμάρια, δηλαδή σε μικρότερες εδαφικές εκτάσεις, τις οποίες παραχωρούσε κυρίως σε σπαχήδες του οθωμανικού ιππικού.
[Για να έχουμε ένα μέτρο σύγκρισης, ας σκεφτούμε πως η Ελλάδα σήμερα είναι χωρισμένη σε 332 δήμους. Το κάθε τουρκικό ζεαμέτι είχε έκταση 40% μεγαλύτερη, κατά μέσο όρο, από τον κάθε σημερινό δήμο]
Το σαντζάκι των Τρικάλων, δηλαδή η περιφέρεια της Θεσσαλίας, είχε χωριστεί σε 36 ζεαμέτια και σε 529 τιμάρια. Γνωρίζουμε από προηγούμενα μαθήματα πως το Φανάρι Ιθώμης ήταν ένας από τους εννιά καζάδες, δηλαδή μία από τις εννιά ιεροδικαστικές περιφέρειες του σαντζακίου των Τρικάλων.
Όπως όμως είπα και πιο πάνω, πέρα από τα ζεαμέτια και τα τιμάρια υπήρχαν και τα χάσια και αργότερα και τα τσιφλίκια ως μορφές γαιοκτησίας επί τουρκοκρατίας καθώς και οι μικρές ιδιοκτησίες.
2. Τι ήταν λοιπόν το Φανάρι Ιθώμης στα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας; Χάσι; Ζεαμέτι; Τιμάριο; Βακούφι; Τσιφλίκι; Μικρές ιδιοκτησίες γης;
Η απάντησή μου στο ερώτημα αυτό είναι πως το Φανάρι είχε παράλληλα- ή πέρασε διαδοχικά από- όλες αυτές τις μορφές γαιοκτησίας στη διάρκεια των 500 χρόνων οθωμανικής κυριαρχίας. Τουλάχιστον αυτό συνάγεται από τις ιστορικές πηγές που διαθέτω.
Πρέπει να έχουμε κατά νου πως όλες οι παραπάνω μορφές ή κατηγορίες ιδιοκτησίας ή χρήσης της γης είναι μορφές φεουδαρχικής γαιοκτησίας, που μπορεί να διέφεραν σε σχέση με τη δυτική ή τη βυζαντινή φεουδαρχία αλλά που δεν έπαυαν να είναι μορφές ασιατικής φεουδαρχίας.
3. Το Φανάρι Ιθώμης ως χάσι. Δεν ήταν όμως όλο το Φανάρι Ιθώμης χάσι. Ένα μέρος του, το καλύτερο, ήταν χάσι. Το χάσι ήταν έκταση γεωργικής γης το οποίο ανήκε απ’ευθείας στον σουλτάνο. Το χάσι άνηκε στην κυριότητα του σουλτάνου. Ο σουλτάνος παραχωρούσε αυτή τη συγκεκριμένη έκταση γης σε Οθωμανούς αξιωματούχους και γαιοκτήμονες , δηλαδή σε πρόσωπα της Αυλής του, ή σε ανώτατους αξιωματούχους, όπως ήταν ο σαντζάκ μπέης των Τρικάλων.
Από πού προκύπτει πως μια σημαντική έκταση γης του Φαναρίου Ιθώμης ήταν χάσι; Προκύπτει από το γεγονός πως το Φανάρι είχε βοεβόδα. Ο βοεβόδας ήταν ο Τούρκος αντιπρόσωπος των τιμαριούχων στο Φανάρι. Γράφει ο Εβλιγιά Τσελεμπή στο οδοιπορικό του: “Το κάστρο του Φαναρίου είναι καθέδρα βοεβόδα κι ανήκει στο σαντζάκι των Τρικάλων”. Βλέπε: Θεόδωρος Παλιούγκας, Η Θεσσαλία στο οδοιπορικό του περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή το 1668, εκδόσεις Λαογραφικό Ιστορικό Μουσείο Λάρισας, 2001. Ο βοεβόδας ασκεί την εκτελεστική εξουσία στο Φανάρι ως αντιπρόσωπος των τιμαριούχων του σαντζακίου των Τρικάλων. Το πιο πιθανό είναι πως το χάσι του Φαναρίου ανήκε στον σαντζάκ μπέη των Τρικάλων. Το χάσι του Φαναρίου Ιθώμης έδινε στον Τούρκο αξιωματούχο των Τρικάλων φορολογικά έσοδα πάνω από 100.000 άσπρα τον χρόνο. Το άσπρο ήταν νόμισμα της οθωμανικής περιόδου. Πρόκειται για πολύ μεγάλο χρηματικό ποσό για τον σαντζάκ μπέη εκείνης της εποχής. Φυσικά δεν ερχόταν στο Φανάρι Ιθώμης ο σαντζάκ μπέης των Τρικάλων για να μαζέψει τα 100. 000 άσπρα φόρων από τους Φαναριώτες χωρικούς που καλλιεργούσαν το χάσι του, δηλαδή την παραχωρημενη από τον σουλτάνο γαιοκτησία. Η είσπραξη των φόρων που ανήκαν στο χάσι ήταν νοικιασμένη. Κάποιος άλλος Τούρκος της περιοχής του Φαναρίου Ιθώμης είχε ενοικιάσει, με πλειοδοσία, τα 100. 000 άσπρα του σαντζάκ μπέη, του τα έδινε προκαταβολικά κι αυτός αναλάμβανε να τα εισπράξει από τους Φαναριώτες που εργάζονταν στο χάσι, φροντίζοντας να μαζέψει πολύ περισσότερα άσπρα προκειμένου να κερδοσκοπήσει κι αυτός. Οι φόροι έπεφταν και βάραιναν τους πραγματικούς καλλιεργητές της γεωργικής γης του χασίου, δηλαδή τους ραγιάδες του Φαναρίου.
4. Το χάσι του Φαναρίου Ιθώμης δεν ήταν κληρονομικό. Ο σουλτάνος το παραχωρούσε στον σαντζάκ μπέη των Τρικάλων όσο αυτός εκπλήρωνε τις οικονομικές, στρατιωτικές και πολιτικές υποχρεώσεις προς τον σουλτάνο. Ο σουλτάνος μπορούσε να πάρει το χάσι, δηλαδή το μεγάλο κι εύφορο κτήμα μαζί με τους φόρους που εισέπραττε, από τον συγκεκριμένο σαντζάκ μπέη, να τον αντικαταστήσει με άλλον και να το δώσει σε αυτόν ή σε άλλο μέλος της βασιλικής οικογένειας ή σε επαρχιακό κυβερνήτη, όπως ήταν ο Βεζύρης ή ο μπέης των μπέηδων.
5. Ο γαιοκτήμονας του χασίου παραχωρούσε μια μικρή έκταση γης για κάθε οικογένεια του Φαναρίου, που βρισκόταν στο χάσι του. Γιατί οι Φαναριώτες χωρικοί και γεωργοί, ακόμα και μετά από την οθωμανική κατάκτηση, διατήρησαν το δικαίωμα χρήσης της γεωργικής γης που έως τα τότε κατείχαν. Το μέγεθος της γεωργικής γης που τους παραχωρούσε, με τους επιστάτες που είχε, καθοριζόταν από τη γη που η κάθε οικογένεια Φαναριωτών μπορούσε να οργώσει. Διαφορετική έκταση γης παραχωρούσε σε οικογένειες με δύο βόδια και άλλη σε οικογένειες με ένα βόδι ή με κανένα. Αρκετοί Φαναριώτες ήταν εργάτες γης. Ο Φαναριώτης χωρικός εξασφάλιζε ισόβια νομή- παραχώρηση στη γη που καλλιεργούσε. Όσο καιρό το χάσι ήταν χάσι, ο Φαναριώτης χωρικός δεν πληρωνε ενοίκιο στη γη που καλλιεργούσε αλλά μόνο βαριούς φόρους, όπως τη δεκάτη, δηλαδή το 1/10 από την παραγωγή το έδινε στον Τούρκο ηγεμόνα, στον σουλτάνο, γιατί όπως είπαμε, αυτός ήταν ο συλλογικός ιδιοκτήτης όλης της γης. Πλήρωνε επιπλέον και τον κεφαλικό φόρο, το χαράτσι καθώς και όλους τους εμπορικούς φόρους κατά τις συναλλαγές.
6. Το καθεστώς της παραχώρησης του χασίου από τον σουλτάνο σε πρόσωπα της Αυλής του ή της κυβέρνησής του με την πάροδο του χρόνου εξασθένησε, παράκμασε και τελικά μετατράπηκε σε τσιφλίκι. Αυτό έγινε, όπως θα δούμε σε επόμενο μάθημα, από τον 17ο αιώνα και δώθε. Το τσιφλίκι, το οποίο ανήκει τώρα σε Τούρκο γαιοκτήμονα, έγινε ιδιοκτησία του, και μπορεί να το κληρονομήσει στα παιδιά του ή μπορεί να το πουλήσει. Έτσι, και πριν από την Απελευθέρωση του Φαναρίου Ιθώμης από τους Τούρκους, τον Αύγουστο του 1881, το τσιφλίκι, το οποίο πριν ήταν χάσι, πουλήθηκε κι αγοράστηκε από Έλληνα τσιφλικά έναντι εξευτελιστικής τιμής.
7. Στις φωτογραφίες βλέπουμε έναν Τούρκο σπαχή, δηλαδή στρατιώτη του οθωμανικού ιππικού. Στις άλλες έγχρωμες φωτογραφίες βλέπουμε τον λόφο του Φαναρίου Ιθώμης και διάφορες πλευρές του θεσσαλικού κάμπου όπου διατηρεί τα κτήματά του. Στην τελευταία φωτογραφία βλέπουμε έναν Τούρκο αγά. Το Φανάρι Ιθώμης είχε αρκετούς αγάδες, οι οποίοι έγιναν και η αιτία θανάτωσης του αρχιεπισκόπου Φαναρίου και Νεοχωρίου Σεραφείμ, το 1601. Οι αγάδες ήταν Τούρκοι αξιωματούχοι και γαιοκτήμονες. Ο φρουραρχος του κάστρου Φαναρίου, ο διοικητής του λόχου των γενιτσάρων και ο διοικητής του λόχου ή της ίλης του ιππικού που υπήρχαν στο Φανάρι ήταν τέτοιοι αγάδες.
[ Αύριο η συνέχεια, όπου θα παρουσιάσω άλλες μορφές γαιοκτησίας που υπήρξαν στο ιστορικό χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης στη διάρκεια της οθωμανικής κυριαρχίας]
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
