97ο: Η πρώτη διανομή οθωμανικών γαιών στο τουρκοκρατούμενο Φανάρι Ιθώμης
Αγαπητοί φίλοι
Το Ανοικτό Φιλοσοφικό Σχολείο Φαναρίου Καρδίτσας συνεχίζει ασταμάτητα τα μαθήματα οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας του χωριού μας. Το σημερινό μάθημα αναφέρεται στην πρώτη διανομή οθωμανικών γαιών στους Φαναριώτες κολιγάδες και στην προσπάθεια των τελευταίων να εξαγοράσουν την οικονομική ανεξαρτησία τους από την οθωμανική επικυριαρχία. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως οι Οθωμανοί Τούρκοι έφυγαν από το Φανάρι της Θεσσαλίας στις 18 Αυγούστου του 1881, μετά τη Συνθήκη του Βερολίνου και με την είσοδο 7.000 στρατιωτών του ελληνικού στρατού με επικεφαλής τον Σπυρίδωνα Καραϊσκάκη, γιο του Γεωργίου Καραϊσκάκη…
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Γνωρίζουμε ήδη πως το Φανάρι Ιθώμης είχε στα μέσα του 19ου αιώνα τις εξής μορφές γαιοκτησίας:α) Χάσι, δηλαδή κρατική ιδιοκτησία, του σουλτάνου. β) Τιμάρια, που άνηκαν σε σπαχήδες.γ) Τσιφλίκια, τα οποία άνηκαν σε Τούρκους τσιφλικάδες. Ανάμεσα σε αυτούς ήταν και το τσιφλίκι του Αλή Πασά στο Φανάρι Ιθώμης.δ) Βακούφια, τα οποία άνηκαν σε τουρκικό κοινωφελές ίδρυμα.ε) Μικρές ιδιοκτησίες Φαναριωτών, χριστιανών ραγιάδων και Τούρκων, κυρίως αμπέλια, κήπους και μπαχτσέδες.
Το ερώτημα είναι: Τι απέγιναν αυτές οι γαιοκτησίες στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης στα ύστερα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας στη Θεσσαλία;
2. Βρισκόμαστε στα μέσα του 19ου αιώνα. Η Θεσσαλία και το χωριό μας εξακολουθούν να είναι κάτω από την οθωμανική κυριαρχία. Ένα μέρος του ελλαδικού χώρου είχε απελευθερωθεί από το 1829. Στο μεταξύ στην Ευρώπη είχε ξεσπάσει η μεγάλη Γαλλική επανάσταση του 1789, με την οποία καταργήθηκε η φεουδαρχία και διακηρυχθηκαν οι αρχές της ελευθερίας, της ισότητας και της αδελφοσύνης μεταξύ όλων των ανθρώπων. Οι αρχές αυτές εξαπλώνονταν σ’ όλη την Ευρώπη. Ήταν φανερό πως κάποια στιγμή θα έφταναν και στην οθωμανική αυτοκρατορία και ειδικά μετά την ελληνική Επανάσταση του 1821.
3. Έτσι, το 1839, ο σουλτάνος Αβδούλ Μετζήτ εξέδωσε, παρουσία ξένων πρεσβευτών, αυτοκρατορικό διάταγμα υποσχόμενος την επεξεργασία νόμων πάνω στη βάση της ισοπολιτείας και ισονομίας, χωρίς διάκριση θρησκείας, καταγωγής και φυλής. Το διάταγμα αυτό ονομάστηκε διάταγμα του Τανζιματίου. Με το διάταγμα αυτό, κάθε άνθρωπος και κάθε χριστιανός, μπορεί να κατέχει γεωργική ή άλλη ιδιοκτησία και ελεύθερα να τη διαχειρίζεται όπως θέλει, να κάνει όποιο επάγγελμα θέλει και να διαμένει όπου θέλει… Πρόκειται για τις αρχές του αστικής τάξης.
Παράλληλα το οθωμανικό κράτος άρχισε να εκποιεί, να πουλά δημόσια κτήματα, τα οποία μπορούσαν να τα αγοράζουν και οι χριστιανοί. Το οθωμανικό κράτος το έκανε αυτό γιατί είχε ανάγκη χρημάτων λόγω των πολέμων…
Μετά από το σουλτανικό διάταγμα του Τανζιματίου του 1839, ακολούθησαν κι άλλα διατάγματα, όπως αυτό του 1856 και του 1861. Με το τελευταίο διάταγμα καταργήθηκε οριστικά η δουλοπαροικία στη Θεσσαλία και στο Φανάρι Ιθώμης στα χρόνια της τουρκοκρατίας. Έτσι καταργήθηκε και ο θεσμός του σούμπαση, δηλαδή του Τούρκου επιστάτη του τσιφλικιού, ενώ επιβλήθηκε το μέτρο του ακατάσχετου των βοδιών που χρησιμοποιούνται για το όργωμα της γης, των 25 προβάτων, των αλόγων και του αναγκαίου, για τη φτωχή οικογένεια χωρικών, σιταριού, λόγω καλλιεργητικών χρεών.
[Βλέπε: Δημήτρης Τσοποτός, Γη και γεωργοί της Θεσσαλίας κατά την τουρκοκρατία, εκδόσεις Επικαιρότητα, 1912]
4. Οι Φαναριώτες, προκειμένου να εξαγοράσουν από το οθωμανικό δημόσιο τη μερική ανεξαρτησία τους, με την αγορά κτημάτων από τους Τούρκους ή το τουρκικό κράτος, μετέβησαν στην Κωνσταντινούπολη. Τρεις Φαναριώτες ήταν αυτοί που πήγαν στην Κωνσταντινούπολη, ως μέλη Επιτροπής από το χωριό μας, για να διεκδικήσουν τα δικαιώματά του. Είχαν προηγηθεί οι Καναλιώτες…
Ο Δημήτρης Χαντζιάρας, στο βιβλίο του: Σκόρπια φύλλα, 1997, σελίδες 173 έως 180, γράφει πως οι Φαναριώτες αυτοί ήταν:
* Ο παππούς του Αριστείδη Σαββάλα
* Ο παππούς του Νικολάκη Τσαντάκου
*Ο παππούς του Θύμιου Σανίδα
Τις πληροφορίες αυτές του τις έδωσε ο Γ. Β. Σαββάλας.
Όμως στον γυρισμό το καράβι πνίγηκε. Ωστόσο το συμβόλαιο της αγοράς δημόσιας τουρκικής γης από τους Φαναριώτες βρέθηκε αργότερα στα Αρχεία της Τουρκικής Περιφερειακής Διοίκησης. Σύμφωνα με μια μαρτυρία το έγγραφο αυτό ίσως βρισκόταν στα χέρια του δασκάλου Χρήστου Σανίδα…
Το συμβόλαιο αυτό πρέπει να υπογράφτηκε γύρω στα 1850, ίσως και λίγο νωρίτερα.
5. Ποια ήταν η δημόσια τουρκική γεωργική γη που εξαγοράστηκε από τους Φαναριώτες, αφού πρώτα ξόφλησαν τα παλιά χρέη τους προς τους Τούρκους;
Ήταν η ακόλουθη:
Πρώτα πρώτα η γη του βυζαντινού άρχοντα Μιχαήλ Γαβριηλοπουλου, την οποία πήρε ο σαντζάκ μπέης των Τρικάλων, ο Χατζή Μπέης αμέσως μετά την κατάκτηση της Θεσσαλίας από τους Οθωμανούς Τούρκους. Η γη αυτή είχε παραχωρηθεί στη συνέχεια στις δύο μουσουλμανικές νομαδικές κοινότητες του Φαναρίου Ιθώμης, αμέσως μετά την οθωμανική κατάκτηση του 1453.
Ύστερα ήταν η γη των κοσμικών αρχόντων του Φαναρίου, οι οποίοι δεν αλλαξοπίστησαν, καθώς και των κληρικών αρχόντων. Η γη αυτή παραχωρήθηκε στις δύο εδραίες τουρκικές κοινότητες, που το 1454 αριθμούσαν 151 οικογένειες Τούρκων στο Φανάρι Ιθώμης.
Ήταν ακόμα το τσιφλίκι του Αλή Πασά στο Φανάρι, του 1814- 1819, το οποίο δημεύτηκε από το τουρκικό κράτος μετά την αποστασία του και τον θάνατό του το 1822.
6. Σε ποια μέρη ήταν αυτή η δημόσια τουρκική γεωργική γη που εκποιήθηκε κι αγοράστηκε από τους Φαναριώτες, χωρίς ποτέ να αποπληρωθεί στο σύνολό της;
Ο Δημήτρης Χαντζιάρας, στο παραπάνω βιβλίο του, γράφει πως η γη που εξαγοράστηκε από τους Φαναριώτες ήταν στις παρακάτω τοποθεσίες του κάμπου του χωριού μας:
* Κουλτούκια. Βλέπε φωτογραφία με τον σιδηροδρομικό σταθμό Φαναρίου. Τα κουλτούκια είναι πιο κάτω, είναι η περιοχή κάτω από τον ποταμό Μέγα.
* Πατημασιές . Βλέπε την άλλη φωτογραφία. Όλες οι παρακάτω περιοχές είναι μεταξύ σιδηροδρομικής γραμμής και ποταμού Μέγα.
* Καϊμάρη
* Γύφτισσα
* Μεριά
7.Τι απέγιναν αυτά τα δημόσια τουρκικά κτήματα ύστερα από την εκποίηση;
Σύμφωνα με τον Δημήτρη Χαντζιάρα, ο οποίος στηρίχτηκε σε μαρτυρία του Αθανασίου Ντόβα, η γη αυτή είναι η πρώτη γεωργική γη του Φαναρίου Ιθώμης η οποία διανεμήθηκε σε κατοίκους του χωριού μας στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας. Δηλαδή ενόσω το Φανάρι Ιθώμης ήταν κάτω από την οθωμανική κατάκτηση, στα πλαίσια των μεταρρυθμίσεων του οθωμανικού κράτους, η δημόσια τουρκική γεωργική γη διανεμήθηκε σε 118 κληρούχους. Δηλαδή μπήκαν σε κλήρωση τα ονόματα των οικογενειών του χωριού μας και από αυτά κληρώθηκαν 118 οικογένειες. Δεν γνωρίζουμε πόσο κλήρο πήρε η κάθε οικογένεια Φαναριωτών. Ξέρουμε μόνο πως ο κάθε γεωργικός κλήρος της , δηλαδή το μερίδιο γης που πήρε η κάθε οικογένεια, ονομαζόταν “μπάσταινα”.
[Βλέπε: Δημήτρης Χαντζιάρας, εφημερίδα το Φανάρι, αριθμός φύλλου 20, 1994]
8. Με ποιους όρους έγινε αυτή η εξαγορά της δημόσιας τουρκικής γης από τους Φαναριώτες;
Όπως σημειώνει ο Δημήτρης Τσοποτός, το τουρκικό κράτος, για να διευκολύνει την αγορά των δημοσίων, των δεσμευμένων, όπως του Αλή Πασά και των αδέσποτων γαιών λόγω ακληρίας από τους Φαναριώτες, δέχτηκε την εφάπαξ πληρωμή μέρους μόνον της αξίας του κάθε κτήματος, ενώ για το υπόλοιπο της αξίας του οι αγοραστές θα πληρώνουν ένα ετήσιο τέλεσμα, με έναν επιεική τόκο… Να πω εδώ, πως 60 χρόνια αργότερα, το 1912, το τουρκικό κράτος ζητούσε τα ανεξόφλητα χρέη των χριστιανών ραγιάδων που είχαν αγοράσει με αυτόν τον τρόπο δημόσια τουρκική γεωργική γη και ίσως και των κατοίκων του Φαναρίου Ιθώμης…
9. Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε το χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, με το βυζαντινό κάστρο του, του 13ου αιώνα στην κορυφή του λόφου. Ο λόφος του Φαναρίου έχει χαρακτηριστεί από το Αρχαιολογικό Συμβούλιο Ελλάδας, το 1964 και την Ελληνική Κυβέρνηση του Γεωργίου Παπανδρέου ως “Αρχαιολογικός Χώρος Ιθώμης”, καθώς εδώ ήταν η αρχαία, ομηρική πόλη της αρχαίας Ιθώμης.
Στην άλλη φωτογραφία βλέπουμε τον Φώτη Βαμπούλα, από το χωριό Λοξάδα, στο οποίο διατηρεί Ιππικό όμιλο με άλογα της φυλής του Βουκεφάλα.
Στις άλλες δύο φωτογραφίες βλέπουμε τις περιοχές οι οποίες αναφέρονται από τον Δημήτρη Χαντζιάρα ως οι περιοχές όπου ήταν τα τουρκικά δημόσια κτήματα τα οποία εξαγοράστηκαν από τους Φαναριώτες γύρω στα 1850 και μοιράστηκαν με κλήρο σε 118 οικογένειες.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625 την
