138ο: Η αρχιτεκτονική, η λειτουργία και η μοναδικότητα του κομπελιώτικου νταμιού
(22ο μέρος)
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το μεγάλο αφιέρωμα στην ιστορία του χωριού μας, του Φαναρίου Καρδίτσας και ιδιαίτερα του προαστίου του, του Κομπέλου.
Σήμερα θα ανακεφαλαιώσω και θα συνοψίσω την αναφορά μου στους όρους δόμησης της κατοικίας, στην τυπολογία του νταμιού, στα στοιχεία σύνθεσης, στη λειτουργία και την εξέλιξη των μορφών των κομπελιώτικων νταμιών. Δεν θα αναφερθώ σε ξεχωριστές περιπτώσεις νταμιών, αλλά θα διατυπώσω το συμπέρασμα των ερευνών μου για το κομπελιώτικο ντάμι γενικά.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Τι είναι το κομπελιώτικο ντάμι;
Όπως θα δούμε, το κομπελιώτικο ντάμι δεν είναι ένα πράγμα αλλά πολλά πράγματα μαζί, ταυτόχρονα. Την ίδια στιγμή το ντάμι έχει την ιστορία του, την αντικειμενική και την υποκειμενική λογική του, την εξέλιξή του μέσα στον χρόνο. Τίποτα δεν είναι τυχαίο στο κομπελιώτικο ντάμι. Από το αρχικό, το παραδοσιακό ντάμι περάσαμε στο σπίτι και από την ανέμη και την τουλούμπα περάσαμε στη γεώτρηση, στο ηλεκτρικό μοτέρ και στη μεταφορά του νερού από την πηγή του Φαναρίου με δίκτυο ύδρευσης στον οικισμό του Κομπέλου…
* Ο Φαναριώτης ερευνητής και γλωσσολόγος Δημήτρης Χαντζιάρας, στο βιβλίο του: “Το θεσσαλικό γλωσσικό ιδίωμα”, εκδόσεις Χαρίσης, 1995, στο λήμμα “νταμ”, γράφει:
“Το νταμ’ = αγροτική καλύβα, αποθήκη, σταύλος, σπίτι που δεν είναι χωρισμένο σε δωμάτια (τούρκικη λέξη dam)”. Ο συγγραφέας Δημήτρης Χαντζιάρας δεν γράφει τίποτα άλλο για το ντάμι, ούτε κάνει κάποια αναφορά στο κομπελιώτικο ντάμι.
[Πράγματι η λέξη “ντάμ” είναι τουρκική λέξη που σημαίνει “στέγη” ή “καλύβι” ή “στάβλος” και αναφέρεται σ’ ένα μικρό σπίτι ή σ’ ένα απλό καταφύγιο].
* Μερικά χρόνια πιο πριν, ένας Καναλιώτης ερευνητής, γλωσσολόγος και συγγραφέας, ο Κώστας Δ. Μαυρομμάτης, στο βιβλίο του:
“Λεξικό τοπικών όρων και ιδιωματισμών Καναλίων Καρδίτσας”, έκδοση του Συλλόγου Καναλιωτών Βόλου, 1987, στο λήμμα “ντάμι”, γράφει:
“Το ντάμ(ι) είναι αποθήκη ζωοτροφών, κυρίως, αλλά και κατοικία καλοκαιρινή μερικές φορές, κοντά στα αγροκτήματα.
Στον πληθυντικό: τα ντάμια.
“Μι σώθ’κι του χουρτάρ’. Πάου να πάρου ένα φόρτουμα απ’ του νταμ”.
Εγκυκλοπαιδικά: Στα ντάμια αποθηκεύουν οι Καναλιώτες τον καπνό, τις ζωοτροφές, τα γεωργικά εργαλεία τους και διάφορα άλλα είδη που τους είναι απαραίτητα για τη διευκόλυνση της αγροτικής ζωής τους. Μερικοί μάλιστα κατά το καλοκαίρι κοιμούνται κιόλας τις καθημερινές εκεί, προκειμένου να προλάβουν τις πολλές δουλειές τους, ιδιαίτερα με τον καπνό, επειδή το χωριό, τα Κανάλια, βρίσκεται έως και δύο ώρες δρόμο μακριά.
Τελευταία μερικά από τα ντάμια πωλήθηκαν σε “σιαπανήσιους”(=ανθρώπους που μένουν ή κατάγονται από ψηλά, από τα Άγραφα), οι οποίοι τα χρησιμοποιούν πλέον για κατοικίες”.
Σε επικοινωνία που είχα με τον Κώστα Δ. Μαυρομμάτη, μου είπε πως τα καναλιώτικα ντάμια είναι συνήθως ισόγεια κι ελάχιστα είναι διώροφα. Να ενημερώσω πως τα Κανάλια είναι διπλανό χωριό του Φαναρίου και τα κομπελιώτικα ντάμια απέχουν περίπου ένα με δύο χιλιόμετρα από τα καναλιώτικα ντάμια. Κι όμως υπάρχουν μεγάλες διαφορές στην αρχιτεκτονική, την αισθητική, τη λειτουργία και τον περιβάλλοντα ανθρωπογενή χώρο…
2. Ας δούμε τώρα τι ακριβώς είναι το κομπελιώτικο ντάμι για τους ίδιους τους Φαναριώτες του Κομπέλου.
* Τα κομπελιώτικα ντάμια είναι συνήθως διώροφα κτίρια, με πέτρα ή όχι για θεμέλια, κτισμένα με πλίνθους, τουλάχιστον από τις τρεις πλευρές. Υπάρχουν και ισόγεια ντάμια, αλλά είναι συγκριτικά λίγα. Ισόγεια είναι τα ντάμια και σε άλλα χωριά της Καρδίτσας, όπως στη Γελάνθη, τα οποία όμως δεν αποτελούν τόπο κατοικίας- ούτε εποχιακής.
* Το κομπελιώτικο ντάμι είναι η δευτερεύουσα κατοικία, το αγροτικό σπίτι, το “εξοχικό”, όχι η βίλα, τού Φαναριώτη του Κομπέλου. Στη δευτερεύουσα αυτή κατοικία ζει από τον Μάιο μήνα έως τον Νοέμβριο, με την οικογένειά του, προκειμένου να εκτελέσει τις εποχιακές του εργασίες, κυρίως τα κηπευτικά, στους μπαχτσέδες του. Στο διώροφο ντάμι η οικογένεια μένει στο ανώι, ενώ στο ισόγειο έχει τα κερασφόρα ζώα (βουβάλια και αγελάδες). Στο ισόγειο ντάμι, στο μονοόροφο, η οικογένεια μένει εκεί τους ίδιους μήνες, αφού βγάλει πρώτα τα ζώα έξω, στον στάβλο ή στα λιβάδια, το καθαρίσει από τις κοπριές και το ασβεστώσει. Το ντάμι είναι δεύτερης τάξης ή ποιότητας σπίτι.
[Τον όρο “δευτερεύουσα κατοικία” για το ντάμι μού τον είπε ο Γιώργος Ντοϊλιάνης, για να τον διαφοροποιήσει από την κύρια κατοικία, που είναι το “σπίτι”- όπου μένουμε μόνιμα. Η “αποθήκη” είναι ο αποθηκευτικός χώρος για χορτάρι, καλαμπόκι, σιτάρι… Συμφωνώ μαζί του, γιατί, πράγματι, το ντάμι είναι η δευτερεύουσα- κι όχι η δεύτερη- κατοικία, την οποία την έχουν οι Φαναριώτες κατά τη διάρκεια των εργασιών τους στον Κόμπελο].
* Το ντάμι, πέρα από δευτερεύουσα κατοικία, είναι ο στάβλος για τα κερασφόρα ζώα της οικογένειας. Αυτά τα έχει στο κατώι τού νταμιού από τον Νοέμβριο έως τον Μάιο, ενώ από τον Μάιο έως τον Νοέμβριο τα έχει στα λιβάδια.
* Το ντάμι είναι και αποθήκη γεωργικών εργαλείων αλλά και καλαμποκιού, σιταριού, καπνού, κηπευτικών… Ωστόσο το κομπελιώτικο ντάμι δεν είναι αυτό που λέμε αποθήκη. Η αποθήκη είναι για την αποθήκευση τροφών. “Οι Κομπελιώτες όμως δεν είχαν αποθήκες για το άχυρο ή για το τριφύλλι. Δεν τα έδεναν σε μπάλες. Το τριφύλλι και το άχυρο τα είχαν σε θυμωνιές μπροστά στην αυλή του νταμιού. Βάζανε λοξά τα χορτάρια, για να φεύγει το νερό της βροχής, ενώ τραβούσαν από κάτω τα χορτάρια που ήθελαν να πάρουν κάθε φορά”, θα μου πει ο Θανάσης Γεωργούσης.
* Το κομπελιώτικο ντάμι έχει αυλή, τουλούμπα και ανέμη. Τουλούμπα για νερό πόσιμο για ανθρώπους και ζώα και ανέμη για την άρδευση των μπαχτσέδων. Μπορεί να έχει και πηγάδι. Η ανέμη με το μαγγάνι και η τουλούμπα ήταν όροι απαραίτητοι τού κομπελιώτικου νταμιού. Αλλιώς δεν υφίσταται ντάμι.
* Το κομπελιώτικο ντάμι έχει τα δικά του ιδιαίτερα, μοναδικά χαρακτηριστικά, γιατί το Φανάρι Ιθώμης είναι ημιορεινό χωριό και δεκάδες οικογένειές του ασχολήθηκαν με τα κηπευτικά. Οι μπαχτσέδες ήταν και είναι στον κάμπο, εκεί που καταλήγουν οι λόφοι του. Οι Φαναριώτες που ασχολούνταν με τα κηπευτικά χρειάζονταν μια αγροτική κατοικία, ένα δεύτερο σπίτι, μια δευτερεύουσα κατοικία, μια κατοικία έστω κατώτερης ποιότητας, για να μείνουν από τον Μάιο έως τον Νοέμβριο αλλά και κατά τη διάρκεια της ημέρας όλους τους επόμενους μήνες του έτους, προκειμένου να φροντίσουν τα κηπευτικά τους και τα σταβλισμένα τους ζώα, πρωί και απόγευμα. Το βράδυ ανεβαίνουν στο χωριό μας, στο Φανάρι.
* Το κομπελιώτικο ντάμι αποτελεί αρχιτεκτονική ιδιομορφία του χωριού μας στον καμπίσιο οικισμό του. Συνδυάζει: κατοικία, στάβλο, αποθήκη. Πρωτίστως όμως είναι κατοικία για την οικογένεια. Η οικογένεια έχει προτεραιότητα. Όμως είναι και στάβλος για τα κερασφόρα ζώα. Είναι τα κατοικίδιά της, απ’ τα οποία τρέφεται και ζει.
* Οι Φαναριώτες του Κομπέλου ήξεραν πως το ντάμι δεν είναι η κύρια, η πρωτεύουσα, η μόνιμη, η εδραία κατοικία τους, αλλά πως είναι ένα κατάλυμα για να μπορούν να στεγάζονται οι άνθρωποι και τα ζώα τους. Το “καλό” σπίτι τους ήταν στο Φανάρι, στο χωριό μας, και η διώροφη ή ισόγεια καλύβα τους, το ντάμι, είναι στον Κόμπελο.
* Δεκάδες οικογένειες Φαναριωτών, γύρω στις 60, ανεβοκατέβαιναν Φανάρι – Κόμπελο μέσα στον χρόνο, για έναν και πάνω αιώνα. Φτιάξαν ντάμια για να περιορίσουν αυτό το καθημερινό ανεβοκατέβασμα. Από το 1970, που πήγε ηλεκτρικό ρεύμα και από το 1982, που πήγε πόσιμο νερό από το Φανάρι, οι περισσότερες οικογένειες αποφάσισαν να μείνουν μόνιμα στον Κόμπελο, φτιάξαν καινούρια σπίτια, ή ανακατασκεύασαν τα ντάμια και τα μετέτρεψαν σε σύγχρονα σπίτια, διατηρώντας ωστόσο την παραδοσιακή αρχιτεκτονική και αισθητική.
Σήμερα 4- 5 οικογένειες είναι αυτές που ανεβαίνουν τον χειμώνα στο Φανάρι.
* Τα περισσότερα ντάμια που βρίσκονται προς τον παλαιό Σιδηροδρομικό Σταθμό Φαναρίου ήταν και είναι πέτρινα, κτισμένα με πέτρα. Κάποια είναι κτισμένα με πέτρα στα θεμέλια και έως τη μέση και από πάνω με πλίνθους. Τα πέτρινα ντάμια του Κομπέλου στην περιοχή του Σιδηροδρομικού Σταθμού Φαναρίου εξηγούνται από το γεγονός πως εκεί κοντά υπήρχε νταμάρι.
* Τα ντάμια του Κομπέλου που βρίσκονται στον δρόμο προς το Φανάρι, όπως του Αναστασίου Πάντου, είναι κτισμένα με πέτρες στα θεμέλια και ως τη μέση και από εκεί και πάνω είναι με πλίνθους. Το συγκεκριμένο ντάμι κτίστηκε το 1950, είναι διώροφο κι έχει εξωτερική πέτρινη σκάλα. Στο κατώι είχαν τις αγελάδες, τα γαϊδούρια και τα μουλάρια, ενώ τα πρόβατα σε μαντρί. Ο Αναστάσιος Πάντος μένει πια μόνιμα στον Κόμπελο, καθώς έχει ανακατασκευάσει το ντάμι κι έχει σήμερα όλες τις ανέσεις. “Πού να τρέχω πάνω κάτω”, μου είπε.
3. Είναι φανερό πως το κομπελιώτικο ντάμι έχει τη δική του, ξεχωριστή αρχιτεκτονική και πολιτιστική ταυτότητα. Είναι ιστορική ανάγκη, ανάγκη ιστορικής αυτογνωσίας και ιστορικής συνέχειας, η Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων και Τεχνικών Έργων Θεσσαλίας να προχωρήσει:
α. Στην προστασία του κομπελιώτικου νταμιού και της ανέμης ως μνημείων ακίνητης πολιτιστικής κληρονομιάς.
β. Σε έργα αναστήλωσης, αναπαλαίωσης και συντήρησης των νταμιών και ανεμών, έστω μερικών, ως αντιπροσωπευτικών. Ένα δύο ντάμια πρέπει να διασωθούν.
γ. Στη προστασία της κινητής πολιτιστικής κληρονομιάς, όπως είναι οι τουλούμπες και τα μαγγάνια των ανεμών.
Η κοινότητα Φαναρίου και οι πολιτιστικοί σύλλογοί του θα πρέπει να ενεργοποιηθούμε προς αυτή την κατεύθυνση για να σώσουμε ό,τι μπορεί να σωθεί, πριν χαθούν όλα κι εμείς μαζί τους…
4. Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε το ντάμι του Αρχοντή Κουλοσούσα, με την εξωτερική πέτρινη σκάλα. Στη δεύτερη φωτογραφία βλέπουμε το ντάμι του Γιώργου Γαλαζούλα με την εσωτερική ξύλινη σκάλα. Στην τρίτη φωτογραφία βλέπουμε το διώροφο ντάμι του Αναστάσιου Κουλοσούσα με την εσωτερική ξύλινη σκάλα και τον πέτρινο τοίχο του προς τον βορρά. Στην τέταρτη φωτογραφία βλέπουμε τα κωτινέικα ντάμια και στην πέμπτη φωτογραφία βλέπουμε το προάστιο του Φαναρίου, τον Κόμπελο και στο βάθος, στην κορυφή του λόφου με το βυζαντινό κάστρο, το ιστορικό και μυκηναϊκό χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
