95ο: Υπήρξε το Φανάρι Ιθώμης τσιφλίκι του Αλή Πασά;
Αγαπητοί φίλοι
Το Ανοικτό Φιλοσοφικό Σχολείο Φαναρίου Καρδίτσας συνεχίζει ασταμάτητα τα μαθήματα οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας. Σήμερα θα αναφερθώ στο ζήτημα εάν το Φανάρι Ιθώμης και η Λοξάδα ήταν τσιφλίκια του πασά των Ιωαννίνων, του Τουρκαλβανού Αλή Πασά.
Ας τα πάρουμε τα πράγματα με μια σειρά.
1. Σε σημείωμά ο δάσκαλος του Γένους Φιλητάς(1787- 1867), γεννημένος σε ένα χωριό των Ιωαννίνων, αναφέρει πως το Φανάρι Ιθώμης και η Λοξάδα υπήρξαν τσιφλίκια του Αλή Πασά των Ιωαννίνων. Αναφέρει δηλαδή πως ο Αλή Πασάς, με τους γιους του, την περίοδο από το 1814 έως το 1819 άρπαξε το Φανάρι Ιθώμης ως κεφαλοχώρι και τη Λοξάδα και τα μετέτρεψε σε τσιφλίκια. Αναφέρει επίσης πως κι άλλα χωριά, όπως η Γελάνθη, η Καππά, το Μαυρομμάτι, η Μαγουλίτσα, η Μαγούλα, η Κρανιά και τα Χάρμαινα έγιναν κι αυτά τσιφλίκια του Αλή Πασά των Ιωαννίνων.
Ο Φιλητάς αναφέρει ακόμη πως ο Αλή Πασάς με αυτόν τον τρόπο απέκτησε 184 τσιφλίκια στη Θεσσαλία.
Είναι όμως έτσι τα πράγματα;
2. Ο Δημήτρης Τσοποτός, στο βιβλίο του: “Γη και γεωργοί της Θεσσαλίας κατά την τουρκοκρατία”, γραμμένο το 1912, εκδόσεις Επικαιρότητα, 1977, γράφει πως αυτή η γνώμη του Φιλητά, πως δηλαδή το κεφαλοχώρι Φανάρι Ιθώμης είναι τσιφλικοχώρι του Αλή Πασά, είναι λανθασμένη. Και είναι λανθασμένη για τους παρακάτω λόγους:
Πρώτον: Το Φανάρι και το γειτονικό χωριό η Λοξάδα ήταν “τσιφλίκια” ακόμα κι από τη βυζαντινή φεουδαρχία. Από το Ορκωμοτικον γράμμα που απέστειλε ο βυζαντινός φεουδάρχης της Θεσσαλίας και του Φαναρίου Ιθώμης Μιχαήλ Γαβριηλοπουλος, το 1295, προς τους άρχοντες του Φαναρίου, προκύπτει πως στην κωμόπολη του Φαναρίου υπήρχε πολυμελής τάξη αρχόντων, τόσο κοσμικοί όσο και κληρικοί, με χρυσόβουλα και με εσκουσάτα, οι οποίοι ήταν κύριοι μεγάλων εκτάσεων γης και μάλιστα αφορολόγητων, ενώ αποτελούσαν και Συμβούλιο, το οποίο περιστοίχιζε τον αυθέντη της Θεσσαλίας.
Ο Δημήτρης Τσοποτός τονίζει πως το Φανάρι διασώζει το όνομά του από τη βυζαντινή ακόμη εποχή και πως δεν προκύπτει από τα σχετικά χρυσόβουλα των βυζαντινών αυτοκρατόρων με σαφήνεια εάν ήταν τότε, στα χρόνια της βυζαντινής αυτοκρατορίας, εν μέρει, ή καθολοκληρία, τσιφλικοχώρι ή κεφαλοχώρι. Κάτι ανάλογο συμβαίνει τώρα και με το “τσιφλίκι” του Φαναρίου Ιθώμης του Αλή Πασά των Ιωαννίνων.
Δεύτερον: Για τον Δημήτρη Τσοποτό, το σημείωμα του Φιλητά δεν σημαίνει πως το Φανάρι Ιθώμης ήταν τσιφλικοχώρι του Αλή Πασά αλλά πως ο Αλή Πασάς αγόρασε γεωργική κι όχι μόνο γη στην κτηματική περιφέρεια του κεφαλοχωρίου Φανάρι Ιθώμης. Με άλλα λόγια, για τον Τσοποτό, ο Αλή Πασάς δεν ήταν κάτοχος, κύριος των χωριών Φανάρι και Λοξάδα αλλά απλώς ήταν κάτοχος ενός τμήματος της γης στην περιφέρεια αυτών των χωριών. Όπως θα δούμε σε επόμενο μάθημα, η Λοξάδα ήταν αρβανιτοχώρι, το οποίο μάλιστα το έκαψαν οι Αγραφιώτες επαναστάτες το 1821, όταν μπήκαν στη Θεσσαλία για να την απελευθερώσουν.
Τρίτον: Για τον Δημήτρη Τσοποτό ο ιερός νόμος των Οθωμανών και οι τουρκικοί νόμοι απαγόρευαν τη μετατροπή των κεφαλοχωρίων σε τσιφλικοχώρια, ενόσω υπήρχαν κάτοικοι σε αυτά.
Με άλλα λόγια, για τον Δημήτρη Τσοποτό ο Αλή Πασάς δεν άρπαξε το Φανάρι για να το μετατρέψει σε τσιφλικοχώρι δικό του αλλά αγόρασε γη του Φαναρίου και δημιούργησε τσιφλίκι στην περιοχή του Φαναρίου Ιθώμης.
Ο Αλή Πασάς, όσο ζούσε, ένα μέρος από το τσιφλίκι του στο Φανάρι το νοίκιαζε, ενώ το υπόλοιπο το διηύθυνε ο σούμπασης, δηλαδή ο επιστάτης του, που έμεινε στο χωριό μας. Το κτήμα το καλλιεργούσαν Φαναριώτες κολίγοι, από τους οποίους ο Αλή Πασάς έπαιρνε το 1/2 ή το 1/3 των καρπών τους ανάλογα με το αν τους έδινε τον σπόρο ή τα ζώα ή τα εργαλεία για την καλλιέργεια της γης. Ο Δημήτρης Τσοποτός στο παραπάνω βιβλίο του γράφει πως “όπως μας πληροφορεί ο Λυκ, οι γεωργοί του τσιφλικιού του Αλή Πασά ήταν περισσότερο ευχαριστημένοι παρά οι γεωργοί των άλλων τσιφλικιών τα οποία ανήκαν σε άλλους μπέηδες, διότι ο Αλής τους παρείχε διάφορες ευκολίες προκειμένου να προσελκύσει στα κτήματά του γεωργούς κολιγάδες, οι οποίοι σπάνιζαν στη Θεσσαλία”.
Αργότερα, μετά από τον θάνατο του Αλή Πασά, το 1822, το οθωμανικό κράτος εκποίησε τα τσιφλίκια του Αλή Πασά καθώς και το τσιφλίκι στο Φανάρι Καρδίτσας και τη Λοξάδα, το οποίο μάλλον αγοράστηκε από χριστιανούς Φαναριώτες και της περιοχής.
3. Στη φωτογραφία βλέπουμε τον Αλή Πασά των Ιωαννίνων. Η φωτογραφία είναι από τη Βικιπαίδεια. Στις άλλες δύο αεροφωτογραφίες βλέπουμε το Φανάρι Ιθώμης και ολόκληρη τη λοφοσειρά των Αγράφων που καταλήγει στο χωριό μας μέσα στον θεσσαλικό κάμπο. Το όνομα του φωτογράφου είναι πάνω στη φωτογραφία.
Η τελευταία φωτογραφία είναι τραβηγμένη από τον Γιώργο Γιαννάκη και δείχνει μπροστά το χωριό Λοξάδα και στο βάθος το Φανάρι Ιθώμης με το κάστρο του στην κορυφή του λόφου.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
