86ο: Άλυτα ζητήματα που αφορούν το κάστρο του Φαναρίου Ιθώμης και που αναζητούν απαντήσεις.
Αγαπητοί φίλοι
Η έρευνά μου μπορεί να προχώρησε πολύ βαθιά και πλατιά για το κάστρο, τη λειτουργία των χώρων του και την ιστορία του, ωστόσο μια σειρά από ζητήματα που ανακύπτουν παραμένουν ακόμα έωλα κι άλυτα.
Ας τα δούμε όλα αυτά από πιο κοντά.
1. Πότε κτίστηκε το κάστρο του Φαναρίου Ιθώμης και ποιος το έκτισε;
Στα ερωτήματα αυτά δεν μπορούμε να δώσουμε ακριβή απάντηση, γιατί δεν γνωρίζουμε ούτε ποιος επώνυμος το έκτισε ούτε πότε ακριβώς, ποια χρόνια κτίστηκε.
Για τα ζητήματα αυτά έχουν δοθεί κατά καιρούς διάφορες απαντήσεις, συχνά αντιφατικές. Ο Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή, ο οποίος επισκέφτηκε το χωριό μας το 1668, στο περίφημο οδοιπορικό του γράφει πως “δεν ξέρει ποιος το έκτισε”. Αυτό που ξέρει είναι ο Τούρκος που το κατέκτησε. Κι ο Τούρκος που το κατέκτησε ήταν ο Τουρχάν Μπέης, όταν ο σουλτάνος Μωάμεθ Β’, ο πορθητής της Κωνσταντινούπολης, πήγαινε να καταλάβει την Πελοπόννησο. Αλλά ούτε κι αυτό είναι ακριβές, γιατί το κάστρο του Φαναρίου Ιθώμης άρχισε, κατά περιόδους, μικρές ή μεγάλες, να καταλαμβάνεται από τους Οθωμανούς Τούρκους από το 1397 μέχρι το 1897! Δεν ήταν δηλαδή μια συνεχής κατάκτηση, καθώς τόσο στην αρχή όσο και στο τέλος αυτής της μακράς περιόδου των 500 χρόνων ανακαταλαμβάνονταν και από άλλους στρατούς, όπως τον βυζαντινό ή τον ελληνικό.
Εκείνο που ξέρουμε με σχετική βεβαιότητα είναι πως κτίστηκε στο δεύτερο μισό του 13ου αιώνα από τους βυζαντινούς.
2. Ποιο ήταν το αρχικό σχήμα και μέγεθος του βυζαντινού κάστρου; Ήταν ίδιο με αυτό που έχει σήμερα;
Ο Εβλιγιά Τσελεμπή γράφει πως το κάστρο επισκευάστηκε από τον Χαμζά Μπέη “τελευταία”, δηλαδή τον 17ο αιώνα, πριν από το 1668. Περιγράφοντας το σχήμα και το μέγεθος του κάστρου ο Εβλιγιά Τσελεμπή γράφει πως ήταν “τετράγωνο” κι ο γύρος του ήταν 1.000 βήματα, δηλαδή πάνω από 500 μέτρα- αν το κάθε βήμα το λογαριάσουμε ως μισό μέτρο.
Το 1810, ένας Άγγλος περιηγητής και συνταγματάρχης, ο Γουίλιαμ Λέικ, ο οποίος επισκέφθηκε το κάστρο, γράφει πως είναι
“ένα μικρό τετράγωνο φρούριο, που περιέχει ένα τζαμί και δύο ή τρία σπίτια”. Βλέπε Ντόβας Ιωάννης, Επίσκεψη του Άγγλου συνταγματάρχη στην Καρδίτσα, το Παλαιόκαστρο και το Φανάρι το 1810, εφημερίδα το Φανάρι, Σεπτέμβριος του 2000.
Εμείς σήμερα ξέρουμε πως η περίμετρος του κάστρου του Φαναρίου Ιθώμης είναι 255 μέτρα και το σχήμα του είναι ένα ακανόνιστο πολύγωνο, τουλάχιστον, εξάγωνο.
Τι σημαίνουν αυτές οι αποκλίσεις ανάμεσα στην περιγραφή του Εβλιγιά Τσελεμπή το 1668 και του Γουίλιαμ Λέικ το 1810 και της σύγχρονης πραγματικότητας του κάστρου; Σημαίνουν μήπως μερική ανακατασκευή του κάστρου, στα χρόνια μετά την επίσκεψη του Εβλιγιά Τσελεμπή και του Γουίλιαμ Λέικ σ’αυτό; Πολύ πιθανόν! Η απάντηση συνδέεται με την παρακάτω παράγραφο 3.
3. Ένα σημαντικό ζήτημα είναι το πού ήταν οι στρατώνες του κάστρου: Ήταν εσωτερικά του κάστρου ή εξωτερικά, δηλαδή έξω από τα τείχη του, όπως φαίνεται στις φωτογραφίες που είναι τραβηγμένες μετά από την απελευθέρωση του χωριού μας από τους Τούρκους το 1881;
Ο Εβλιγιά Τσελεμπή γράφει πως “μέσα στο κάστρο βρίσκονται δέκα σπίτια στρατιωτών”, ενώ ο Γουίλιαμ Λέικ γράφει πως μέσα “υπάρχουν δύο ή τρία σπίτια”. Τι έγινε μέσα
σε 140 χρόνια και από 10 σπίτια πέσαμε σε 3;
Η 19η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Λάρισας δεν αναφέρει την ύπαρξη τέτοιων 10 σπιτιών στρατιωτών μέσα στο κάστρο ούτε την ύπαρξη τέτοιων θεμελίων. Αν οι στρατώνες, δηλαδή οι εγκαταστάσεις για τη στέγαση των στρατιωτικών μονάδων, όπως των 40 καστροφυλάκων, των γενιτσάρων και του ιππικού των σπαχήδων ήταν εντός του κάστρου, όπως γράφει ο Εβλιγιά Τσελεμπή, τότε αυτές θα πρέπει να ήταν στον χώρο του κάστρου που δεν φαίνεται να υπάρχουν σήμερα ερείπια ή κτίσματα. Είναι το βόρειο κι ανατολικό μέρος του κάστρου. Εκεί που σήμερα γίνονται οι ανοιχτές πολιτιστικές εκδηλώσεις.
Και οι τεράστιοι στρατώνες που υπήρχαν έξω από τα τείχη του κάστρου του Φαναρίου Ιθώμης, πότε κτίστηκαν;
Να τονίσω εδώ πως ο Εβλιγιά Τσελεμπή δεν γράφει λέξη για την ύπαρξη των τεράστιων εξωτερικών στρατώνων του κάστρου.
Μπορούμε να υποθέσουμε πως κτίστηκαν αργότερα, με νέα ανακατασκευή του κάστρου. Έτσι ενδέχεται το μεγάλο κάστρο των χιλίων βημάτων να γκρεμίστηκε στο βόρειο και ανατολικό τμήμα του, να συρρικνώθηκε στα 255 μέτρα και με τις πέτρες που περίσσεψαν να κτίστηκαν οι εξωτερικοί στρατώνες του. Είναι πιθανόν δηλαδή οι εσωτερικοί στρατώνες, για τις οποίες γράφει ο Εβλιγιά Τσελεμπή, να γκρεμίστηκαν και να μεταφέρθηκαν εκτός των νέων και πιο μικρότερων τειχών του κάστρου, και στον χώρο που άφησαν ακάλυπτο. Με άλλα λόγια, με τις πέτρες των εσωτερικών στρατώνων και του τμήματος του τείχους που γκρέμισαν κατά την ανακατασκευή του να χτίστηκαν οι τεράστιοι εξωτερικοί στρατώνες του που βλέπουμε στις ασπρόμαυρες φωτογραφίες.
Δεν μπορώ να εξηγήσω αλλιώς την περιγραφή που κάνει ο Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή. Δεν μπορεί να μην είδε πως οι στρατώνες του κάστρου είναι έξω από τα τείχη του κι αυτός να γράφει για 10 σπίτια στρατιωτών που είναι εντός του κάστρου. Δύο λοιπόν πράγματα έχουν συμβεί: Ή ο Εβλιγιά Τσελεμπή μας δίνει λάθος περιγραφή του κάστρου και του εξωτερικού χώρου του, μπερδεύοντας τα κτίρια των εξωτερικών στρατώνων ως σπίτια των στρατιωτών στο εσωτερικό του κάστρου, ή οι αλλαγές με τις ανακατασκευές των τειχών του κάστρου και των εσωτερικών στρατώνων του έγιναν μετά το 1668. Ενδέχεται δηλαδή οι εξωτερικοί στρατώνες του κάστρου να κτίστηκαν κατά τον 18ο, ίσως και κατά τον 19ο αιώνα. Μέχρι τότε ένα μέρος του στρατού έμεινε στο εσωτερικό του κάστρου, στα “10 σπίτια των στρατιωτών” και στο εσωτερικό των έξι πύργων του κι ένα μεγάλο μέρος του να έμεινε εκτός των τειχών του κάστρου σε στρατιωτικά αντίσκηνα. Να θυμηθούμε πως ο στρατώνας στον μεγάλο Αϊ Λια, στα σύνορα με το χωριό Κανάλια, κτίστηκε το 1863…
Προφανώς οι αλλεπάλληλες επεμβάσεις κι ανακατασκευές στα τείχη και στους στρατώνες του κάστρου είχαν να κάνουν με την ανάπτυξη των νέων οπλικών συστημάτων και των νέων τρόπων οργάνωσης της άμυνας. Έτσι, για παράδειγμα, οι εξωτερικοί στρατώνες, που έζωναν το κάστρο από τις δύο ευάλωτες πλευρές του, την ανατολική πλευρά και τη βορειοδυτική πλευρά του, μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν κι ως κάστρα ή ως προμαχώνες του…
4. Ο Εβλιγιά Τσελεμπή γράφει για την ύπαρξη τζαμιού μέσα στο κάστρο, το οποίο λέει πως ήταν το τζαμί του Μεχμέτ Χαν. Δεν μας λέει όμως τίποτα για τον τεράστιο μιναρέ που υπήρχε μέσα στο κάστρο και που μπορούσε να τον δει κανείς κι έξω από το κάστρο. Είναι πολύ πιθανό να μην είχε κατασκευαστεί ο μιναρές στα χρόνια που ο Εβλιγιά Τσελεμπή επισκέφτηκε το Φανάρι Ιθώμης, αλλά να είχε κτιστεί μόνο το τζαμί στη θέση που ήταν το βυζαντινό μάλλον λουτρό. Είναι δηλαδή πιθανόν ο τεράστιος μιναρές να κτίστηκε μετά το 1668. Στη φωτογραφία μπορείτε να δείτε το σωζόμενο τμήμα του τεράστιου μιναρέ, που υπήρχε στο εσωτερικό του κάστρου μέχρι το 1970 και στο οποίο εμείς μικροί τότε σκαρφαλώναμε. Η φωτογραφία είναι από τη συλλογή του Λαογραφικού Μουσείου Φαναρίου.
5. Όπως θα έχετε διαπιστώσει, από τα έως τώρα μαθήματα, έως τώρα υπάρχουν μια σειρά από διαφορές μεταξύ των όσων κατέγραψε πως είδε ο Εβλιγιά Τσελεμπή το 1668 και των όσων κατέγραψε η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων καθώς και της πραγματικότητας.
Ας τις συνοψίσουμε:
* Το κάστρο δεν είναι τετράγωνο αλλά ακανόνιστο πολύγωνο, τουλάχιστον εξάγωνο. Δεν έχει τέσσερις πύργους, όπως αφήνει να εννοηθεί ο Εβλιγιά Τσελεμπή, αλλά έξι. Δεν είναι χιλίων βημάτων αλλά 255 μέτρων.
* Οι στρατώνες του κάστρου δεν είναι μέσα στο κάστρο αλλά εκτός των τειχών του. Η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Λάρισας δεν αναφέρει ερείπια εσωτερικών στρατώνων του, των “δέκα σπιτιών”, όπως γράφει ο Εβλιγιά Τσελεμπή.
* Το κάστρο έχει μία πύλη κι όχι δύο όπως γράφει η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων κι όπως θυμόμαστε όσοι μεγαλώσαμε εκεί.
* Ο επιβλητικός μιναρές του κάστρου δεν καταγράφηκε από τον Εβλιγιά Τσελεμπή.
6. Όλοι οι χωριανοί αναρωτιόμαστε για το αν το κάστρο είχε δίοδο διαφυγής σε περίπτωση πολιορκίας. Είναι βαθιά η πεποίθηση πως υπήρχε όχι μόνο μία αλλά ίσως και δύο δίοδοι διαφυγής. Είναι προφανές πως η ανασκαφική έρευνα της Αρχαιολογικής υπηρεσίας πρέπει να προχωρήσει. Όπως πρέπει να προχωρήσει και η έρευνα για τα μυκηναϊκά τείχη της αρχαίας Ιθώμης- γιατί όπως τονίζει ο Γάλλος αρχαιολόγος Μπρούνο Ελι, τα τείχη του κάστρου του Φαναρίου Καρδίτσας είναι σύμμεικτα κτισμένα με ογκόλιθους του ομηρικού κάστρου της αρχαίας Ιθώμης. Στο ίδιο συμπέρασμα είχε καταλήξει κι ο Άγγλος περιηγητής και συνταγματάρχης Γουίλιαμ Λέικ, το 1810, γράφοντας πως “γύρω το έδαφος είναι σκεπασμένο από λείψανα άλλων οχυρωματων διαφόρων εποχών… Εκτός από αυτά, κοντά στην νοτιοδυτική πλευρά του σύγχρονου φρουρίου, υπάρχουν υπολείμματα τείχους αρχαιοτατης ελληνικής εποχής. Μερικοί μεγάλοι κακοπελεκημενοι εξωτερικώς ογκόλιθοι, αλλά προσεκτικά συναρμολογημένοι με αμμοκονία μεταξύ τους, παραμένουν ασάλευτοι στις θέσεις τους. Άλλοι είναι σκορπισμένοι στο έδαφος πλησίον τους”. Βλέπε όπως παραπάνω.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
