102ο: Ποια ήταν και τι απέγιναν τα μουσουλμανικά βακούφια στο Φανάρι Ιθώμης;
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το αφιέρωμα στο πολύμορφο καθεστώς γαιοκτησίας που υπήρχε στο χωριό μας, το Φανάρι Καρδίτσας από τα ύστερα χρόνια της βυζαντινής αυτοκρατορίας, την περίοδο της τουρκοκρατίας αλλά και την εποχή της απελευθέρωσης της Θεσσαλίας από τους Τούρκους το 1881. Το σημερινό μάθημα αναφέρεται στα τουρκικά βακούφια. Ποια ήταν αυτά; Πώς λειτουργούσαν; Ποιες μορφές ή κατηγορίες γαιοκτησίας και περιουσιακών στοιχείων είχαν; Τι απέγιναν όλα αυτά μετά την απελευθέρωση του Φαναρίου Ιθώμης από τους Οθωμανούς Τούρκους;
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Όπως γνωρίσαμε έως τα τώρα στο οθωμανικό κράτος και στο Φανάρι Ιθώμης ειδικότερα υπήρχαν πέντε είδη γαιοκτησίας:
* Οι δημόσιες γαίες ή τα κτήματα του σουλτάνου. Αυτά λέγονταν χάσια.
* Οι ιδιωτικές γαίες, δηλαδή τα ακίνητα τα οποία ήταν τελείας και απολύτου κυριότητας. Πρόκειται για τις μικροϊδιοκτησίες και τα τσιφλίκια. Αυτές λέγονταν μούλκια.
* Οι υποδημόσιες γαίες, δηλαδή τα κτήματα που ήταν με παραχώρηση κι όχι με τίτλους κυριότητας. Αυτά λέγονταν τιμάρια.
* Οι αφιερωμένες γαίες και ακίνητα ή άλλα περιουσιακά στοιχεία σε τζαμιά και σε ευαγή ιδρύματα (οθωμανικό σχολείο, τεκέ, μεντρεσέ, νοσοκομείο, νεκροταφείο κ.α.). Αυτά λέγονταν βακούφια.
* Οι γαίες και άλλα ακίνητα κοινής χρήσης, όπως οι κοινοτικοί δρόμοι, τα βοσκοτόπια και οι βρύσες. Εδώ ανήκουν και οι νεκρές γαίες, δηλαδή οι ανεκμετάλλευτες γαίες σε μακρινές περιοχές.
2. Το Φανάρι Ιθώμης είχε όλες αυτές τις μορφές γαιοκτησίας. Ένα μέρος του ήταν χάσι, ένα μέρος του ήταν τσιφλίκια, ένα άλλο μέρος του ήταν μικροϊδιοκτησίες, ένα μέρος του ήταν βακούφια κι ένα μέρος του ήταν κοινή ιδιοκτησία, κοινοτική.
3. Τι ήταν λοιπόν οι βακουφικές γαίες αλλά και τα βακουφικά ακίνητα ή τα άλλα περιουσιακά στοιχεία του βακουφιού;
Τις βακουφικές σχέσεις οι Οθωμανοί Τούρκοι τις παρέλαβαν από τους βυζαντινούς. Είδαμε στο προηγούμενο μάθημα , το 101ο, για την εκκλησιαστική γαιοκτησία και περιουσία των ορθοδόξων εκκλησιών και μοναστηριών, από τα χρόνια της ύστερης βυζαντινής αυτοκρατορίας, στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας και των χρόνων από την απελευθέρωση της Θεσσαλίας και του χωριού μας μέχρι σήμερα. Οι Οθωμανοί Τούρκοι ουσιαστικά υιοθέτησαν το καθεστώς των βακουφικών σχέσεων της ορθόδοξης χριστιανικής εκκλησίας. Έτσι:
Στην κατηγορία των μουσουλμανικών βακουφικών γαιών κι ακινήτων ή άλλων περιουσιακών στοιχείων και σχέσεων ανήκαν οι γαίες και τα ακίνητα, δηλαδή τα κτήματα, τα σπίτια και τα ευαγή κτίρια, τα οποία:
α. Είχαν αφιερωθεί ή δωριστεί στα τρία τζαμιά και στα τρία τεμένη του Φαναρίου, από ευσεβείς μουσουλμάνους καθώς και στα ευαγή μουσουλμανικά ιδρύματά του, όπως ήταν:
– το οθωμανικό σχολείο, καθώς δεν πρέπει να ξεχνάμε πως στο Φανάρι υπήρχαν 150 οικογένειες Τούρκων, δηλαδή γύρω στα 900 άτομα.
– ο τεκές, δηλαδή το μουσουλμανικό μοναστήρι των ντερβήσιδων, των μουσουλμάνων καλόγερων.
– ο μεντρεσές, δηλαδή η μέση κι ανώτατη μουσουλμανική θεολογική σχολή, η οποία έβγαζε ιερείς, θεολόγους και δημοδιδασκάλους Τούρκους.
– το στρατιωτικό νοσοκομείο στην τοποθεσία “Παναγιά”
– το κάστρο και οι γενίτσαροί του, καθώς σε αυτό υπήρχε λόχος γενιτσάρων.
– το μουσουλμανικό νεκροταφείο, στην περιοχή κάτω από το τζαμί της Εβλιγιά Χατούν, κάτω από το Λαογραφικό Μουσείο, το οποίο χρειαζόταν συντήρηση και ανάπτυξη.
– ο χώρος του παζαριού στην άκρη του χωριού, στην είσοδο του, στην τοποθεσία του Αγίου Σεραφείμ σήμερα.
Δεν γνωρίζουμε αν οι Τούρκοι είχαν δημιουργήσει άλλο ευαγές ίδρυμα , όπως πχ. πτωχοκομείο και το αντίστοιχο βακούφι…
β. Οι γαίες των οποίων τα ευαγή ιδρύματα εισπράττουν μόνο τα ενοίκια ή τα έσοδα από την επίμορτη καλλιέργεια. Τα βακουφικά ιδρύματα μπορούσαν να εκμισθώνουν, να νοικιάζουν τα βακουφικά κτήματα σε μισθωτούς αγρότες του Φαναρίου ή να συνάπτουν σχέση επίμορτης καλλιέργειας μαζί τους, δηλαδή να εισπράττουν το 1/2 ή το 1/3 της αγροτικής παραγωγής των κολιγάδων.
γ. Οι γαίες και τα ακίνητα τα οποία είχαν αγοραστεί από τα ίδια τα ευαγή ιδρύματα.
δ. Οι γαίες ή άλλα περιουσιακά στοιχεία που είχαν κατά καιρούς αφιερωθεί από σουλτάνους, σαντζάκ μπέηδες και άλλους ισχυρούς της οθωμανικής κοινωνίας.
Τα τουρκικά βακούφια ως ιδρύματα είχαν συγκεντρώσει σημαντική γαιοκτησία και χρήματα , ώστε να έχουν υπό την προστασία τους και τη φροντίδα τους τα τρία τζαμιά και τα τρία τεμένη καθώς και τα υπόλοιπα κοινωφελή ιδρύματα που υπήρχαν στο χωριό μας.
Στα τουρκικά βακούφια επιτρεπόταν η αφιέρωση, η δωρεά μόνο ιδιωτικών γαιών ή άλλων περιουσιακών στοιχείων, όπως χρημάτων και όχι η δωρεά δημοσίων ή υποδημοσίων, δηλαδή τιμαριωτικών γαιών.
Οι αφιερώσεις ή οι δωρεές περιλάμβαναν χωράφια, αμπέλια, μύλους, πανδοχεία, σπίτια, οικόπεδα, λουτρά, βρύσες, εργαστήρια, τσαρδάκια, βυρσοδεψεία, βοσκότοπους, κήπους, γεωργικά εργαλεία, πρόβατα, βουβάλια, κρεοπωλεία κλπ. Οι αφιερώσεις ή δωρεές γινόταν με αφιερωτήρια γράμματα, δηλαδή με έγγραφα. Συχνά αυτοκρατορικά βεράτια του σουλτάνου επικύρωναν τα δωρητήρια. Τα έγγραφα αυτά βρίθουν από το πομπώδες και θρησκευτικό ύφος των δωρητών.
Τα βακουφικά κτήματα τίθονταν εκτός εμπορικής συναλλαγής και φορολογίας.
Δεν ήταν λίγες οι φορές που οι αφιερώσεις ή οι δωρεές προς τα βακούφια ήταν εικονικές, μόνο και μόνο για να μπορούν οι φερόμενοι ως δωρητές να διασφαλίσουν την ιδιοκτησία τους από την αρπαγή των ισχυρών αλλά και από τις αυθαίρετες δημεύσεις των οθωμανικών κυβερνήσεων.
[Βλέπε: Δημήτρης Τσοποτός, Γη και γεωργοί της Θεσσαλίας, 1912, εκδόσεις Επικαιρότητα, 1977].
4. Τα βακούφια, δηλαδή τα ιδρύματα που διαχειρίζονταν την κινητή και την ακίνητη περιουσία, δεν μπορούσαν να πουλήσουν τις δωρεές, τα αφιερώματα που δέχονταν από τους πιστούς Τούρκους. Το κάθε βακουφικό ίδρυμα ήταν νομικό πρόσωπο, το οποίο μπορούσε να συνάπτει συμβάσεις με τρίτους.
Η λειτουργία και ο ιδιαίτερος σκοπός του κάθε βακουφιού βασιζόταν και καθοριζόταν από τη βούληση του Τούρκου ιδρυτή, η οποία διατυπωνόταν σ’ ένα νομικό έγγραφο, δεσμευόταν οριστικά και δεν μπορούσε να αλλάξει, δηλαδή να ανακτηθεί η περιουσία του από τον ιδρυτή του ή από τους κληρονόμους του. Η βασική αρχή του βακουφιού ήταν η αφιέρωση/ δωρεά περιουσίας στο βακουφικό ίδρυμα για την εκπλήρωση του συγκεκριμένου διαρκούς ευαγούς σκοπού του.
Το κάθε βακούφι του Φαναρίου Ιθώμης το διοικούσε ο επίτροπος του βακουφιού. Όπως η κάθε εκκλησία του χωριού μας έχει το δικό της εκκλησιαστικό συμβούλιο, με επικεφαλής τον ιερέα της, έτσι και το κάθε τουρκικό βακούφι είχε τα όργανα διοίκησής του. Το βακούφι το διοικούσε ο ναζίρης, δηλαδή ο επίτροπος του βακουφιού και ο μουτεβελής, δηλαδή ο διαχειριστής και διευθυντής του βακουφιού. Τα βακούφια ήταν ιδρύματα κάτω από την επίβλεψη του οθωμανικού κράτους, ενώ βάσει καταστατικού ήταν αυτοδιαχειριζόμενα μέσω εντολοδόχου. Μετά τον θάνατο του ιδρυτή τους, ρόλο εντολοδόχου αναλάμβανε συνήθως ο απόγονος του ιδρυτή. Το κάθε βακούφι του χωριού μας ήταν αφιερωμένο σε κάποιον Τούρκο αξιωματικό που είχε σκοτωθεί, ή σε κάποιο ευσεβές και άγιο πρόσωπο ή στον ιδρυτή και δωρητή του. Το κάθε βακούφι έφερε το όνομά του. Έτσι γνωρίζουμε πως στο Φανάρι Ιθώμης υπήρχε το βακούφι του Χασάν Μπέη, του Χαμζά Μπέη, ή το βακούφι του Μπαράκ Μπέη, ο οποίος ήταν γιος του Εβρενός Μπέη, ή το βακούφι της Εβλιγιά Χατούν…
Στα κτήματα των βακουφιών οι καλλιεργητές Φαναριώτες( Έλληνες και Τούρκοι) υποχρεώνονταν να πληρώνουν το τίμημα είτε σε μορφή ενοικίου, όταν τα νοίκιαζαν με ένα αμετάβλητο αρχικό μίσθωμα, είτε σε μορφή προϊόντων, αν η οργάνωση της εργασίας γινόταν με τη μορφή της επίμορτης, δηλαδή της κολιγικής καλλιέργειας.
Τον 18ο αιώνα αυξήθηκε το τμήμα των βακουφικών γαιών. Τα έσοδα από τα κτήματα τα τουρκικά ευαγή ιδρύματα του Φαναρίου Ιθώμης τα αξιοποιούσαν το καθένα τους για τις συγκεκριμένες ανάγκες τους. Με τα χρήματα αυτά πραγματοποιούσαν τις αγαθοεργίες τους, πλήρωναν τους μισθούς των δασκάλων, των ιερέων, του μουεζίνη, του βοηθητικού προσωπικού, τη συντήρηση των τζαμιών, των τεμένων, του λουτρού, των γενιτσάρων, του σχολείου, της θεολογικής σχολής, του μουσουλμανικού μοναστηριού και του νεκροταφείου ή του νοσοκομείου…
Όμως συχνά γίνονταν κακή διαχείριση των βακουφικών γαιών και περιουσιών, καταχρήσεις και χρηματισμός των διαχειριστών των βακουφιών, γεγονός που οδηγούσε σε αδυναμία ανταπόκρισης των βακουφικών ιδρυμάτων του Φαναρίου στην ικανοποίηση των αναγκών, για αυτό και το οθωμανικό κράτος αναγκαζόταν να τα στηρίξει οικονομικά. Για παράδειγμα, μια τέτοια κατάχρηση έγινε το 1572, όταν διατάχτηκε από την υψηλή Πύλη ο ιεροδικαστής του Φαναρίου να διερευνήσει την καταγγελία του Μουσταφά Μπέη των Ιωαννίνων ότι ο διαχειριστής του βακουφιού Ζαϊμης Χιζιρ καταχράστηκε την περιουσία τού βακουφιού κι άφησε να χρεοκοπήσουν τα ευαγή ιδρύματα του Φαναρίου.
5. Τα τουρκικά βακούφια ήταν λοιπόν ιδρύματα στα οποία γίνονταν δωρεά ακίνητης και χρηματικής περιουσίας από Τούρκους ιδιώτες για θρησκευτικούς, κοινωφελείς, στρατιωτικούς ή φιλανθρωπικούς σκοπούς. Έτσι, για παράδειγμα: α) Ο Χασάν Μπέης άφησε διαθήκη με την οποία αφιέρωσε το 1531, σε διάφορα ευαγή ιδρύματα του Φαναρίου, λιβάδια στην περιοχή του Φαναρίου. β) Ο Χαμζά Μπέης, προφανώς μπέης στο σαντζάκ των Τρικάλων, “προίκισε το βακούφι του με σαράντα φορτώματα άσπρα, δηλαδή με 4.000.000 άσπρα, γιατί το βακούφι του ήταν ταμένο στους γενίτσαρους του κάστρου του Φαναρίου, έτσι ώστε να πληρώνονται οι μισθοί τους “. Δηλαδή οι γενίτσαροι του κάστρου του Φαναρίου πληρώνονταν όχι από το οθωμανικό κράτος αλλά από τα έσοδα του βακουφιού του Χαμζά Μπέη. Ενώ στο βακούφι του Μπαράκ Μπέη άνηκε το λουτρό, δηλαδή το βακούφι λειτουργούσε το λουτρό με χρήματα που εισέπραττε από τον Μπαράκ Μπέη.
[Βλέπε: Θεόδωρος Παλιούγκας, Η Θεσσαλία στο οδοιπορικό του περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή το 1668, εκδόσεις Λαογραφικό Ιστορικό Μουσείο Λάρισας, 2001].
Το πιο πιθανό είναι πως και το παζάρι του Φαναρίου Ιθώμης, το οποίο γινόταν κάθε Κυριακή στην άκρη του χωριού μας, στην τοποθεσία του Αγίου Σεραφείμ σήμερα, ήταν βακούφι. Έτσι ο επίτροπος του βακουφιού, με γενίτσαρους, μάζευε όλα τα ενοίκια των υπαίθριων μαγαζιών καθώς και τους φόρους της αγοράς. Από αυτά τα χρήματα πληρώνονταν και οι μαθητές που φρόντιζαν το βακούφι. Κάτι ανάλογο συνέβαινε στο χωριό Μοσχολούρι, όπως το περιγράφει ο Εβλιγιά Τσελεμπή στο βιβλίο του.
6. Τι απέγιναν οι μουσουλμανικές βακουφικές γαίες και περιουσίες μετά την απελευθέρωση του Φαναρίου Καρδίτσας από τους Τούρκους, το 1881;
Με την ενσωμάτωση της Θεσσαλίας στο ελληνικό κράτος, τα βακούφια, με όλα τα ακίνητα που διέθεταν, όπως γαίες, σπίτια, λουτρό, εργαλεία, τζαμιά, τεκέ και μεντρεσέ πέρασαν στον έλεγχο του ελληνικού κράτους.
Δεν γνωρίζω αν τα βακούφια του Φαναρίου Ιθώμης μπόρεσαν να πουλήσουν γαίες και ακίνητα πριν φύγουν οι διαχειριστές των ιδρυμάτων τους από το Φανάρι. Το πιο πιθανό είναι πως δεν μπόρεσαν να πουλήσουν, γιατί τούς το απαγόρευε ο κανονισμός λειτουργίας τους. Τα ακίνητα ήταν κληροδοτήματα που είχαν παραχωρήσει κάποια άτομα για θρησκευτικούς ή φιλανθρωπικούς σκοπούς. Άρα δεσμεύονταν από το νομικό καθεστώς της ίδρυσής τους και λειτουργίας τους.
Τι απέγιναν λοιπόν τα 10 και παραπάνω βακούφια του Φαναρίου Ιθώμης;
* Το βακούφι του τζαμιού του Μεχμέτ Χαν, μέσα στο κάστρο του Φαναρίου Ιθώμης καταστράφηκε καθώς το γκρέμισαν και οι Φαναριώτες πήραν τις πέτρες του.
* Το βακούφι του τζαμιού του Χαμζά Μπέη έχει γκρεμιστεί και ένας τοίχος του σώζεται έτοιμος να πέσει και αυτός στην τοποθεσία “Τζαμί” .
* Το βακούφι του τζαμιού της Εβλιγιά Χατούν είναι εξαφανισμένο. Πρέπει να ήταν στη “Βρύση του Τσιούμα”, που λέγεται και “Βρύση Τζαμί”, κάτω από το Λαογραφικό Μουσείο Φαναρίου. Δεν υπάρχουν ερείπιά του.
* Από το βακούφι του τεμένους στα Μαστόρικα, στον Μετζίτι, υπάρχουν μόνο κάποια θεμέλιά του. Σήμερα εκεί είναι μια μικρή πλατεία.
* Από τα άλλα δύο βακούφια τα τεμένη δεν γνωρίζουμε πού βρίσκονταν.
* Το βακούφι του οθωμανικού νεκροταφείου έχει μετατραπεί σε κήπο, δηλαδή σε ατομική ιδιοκτησία και ρεματιά.
* Το βακούφι του μεντρεσέ, δηλαδή η θεολογική μουσουλμανική σχολή πρέπει να αγοράστηκε από ιδιώτη. Σήμερα είναι σπίτι.
* Το βακούφι του τεκέ, δηλαδή του μουσουλμανικού μοναστηριού των ντερβήσιδων, έχει προφανώς αγοραστεί και σήμερα είναι κατοικία.
* Το βακούφι του οθωμανικού σχολείου πρέπει να είναι σήμερα κατοικία, πολύ πιθανόν εκεί που λειτούργησε το πρώτο ελληνικό δημοτικό σχολείο το 1881, δηλαδή το σπίτι του Γκαγκανάρου στην τοποθεσία “Παναγιά”.
* Το βακούφι του οθωμανικού νοσοκομείου έχει γκρεμιστεί, πήραν τις πέτρες και τα τελευταία 30 χρόνια φτιάχτηκε η εκκλησία της Παναγίας στο ομώνυμο ύψωμα.
* Το τουρκικό λουτρό, το οποίο ήταν βακούφι του Μπαράκ Μπέη, γιου του Εβρενός Μπέη, που βρίσκεται στη θέση Λουτρό του Φαναρίου Ιθώμης, εδώ και πάνω από έναν αιώνα έχει ενσωματωθεί σε ατομική ιδιοκτησία. Δεν γνωρίζουμε αν αγοράστηκε και από ποιον.
Αυτά σε ό,τι αφορά τα κτίρια που ήταν ιδιοκτησία αυτών των βακουφιών. Σ’ ό,τι αφορά γαίες, κτήματα που τους είχαν αφιερωθεί, δωριθεί, δεν γνωρίζουμε τι απέγιναν, αν δηλαδή τα πήρε η κοινότητα Φαναρίου και τα έδωσε σε αγροτικές οικογένειες του χωριού μας, αν δηλαδή ήταν μέσα στα κτήματα που μοίρασε η κοινότητα Φαναρίου, ή που κατέχει ακόμη και σήμερα, ή αν τα αγόρασαν οι ίδιες οι οικογένειες από τα βακούφια- πράγμα σχεδόν απίθανο…
Διαπιστώνουμε λοιπόν πως το κάθε βακούφι ήταν ειδικού σκοπού, ο οποίος καθοριζόταν από τον ιδρυτή του και τον χρηματοδότη του.
[Στη Θράκη σήμερα συνεχίζουν να λειτουργούν βακούφια υπό την εποπτεία ειδικών επιτροπών. Βλέπε ν. 3647/08 : Διοίκηση και Διαχείριση Βακουφιών της Μουσουλμανικής Μειονότητας στη Δυτική Θράκη και των Περιουσιών τους].
7. Στις φωτογραφίες βλέπουμε το χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
