103ο: Οι περιπέτειες των κοινοτικών γαιών κι ακινήτων του Φαναρίου Ιθώμης
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το μεγάλο αφιέρωμα στο καθεστώς της γαιοκτησίας στο χωριό μας, το Φανάρι Καρδίτσας. Σήμερα θα αναφερθώ στην ιστορία της κοινοτικής γαιοκτησίας από τα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας έως τις μέρες μας.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Γνωρίζουμε ήδη πως με βάση το οθωμανικό δίκαιο στο χωριό μας, στο Φανάρι Ιθώμης, υπήρχαν οι παρακάτω μορφές ή είδη γαιοκτησίας:
* Του οθωμανικού δημοσίου και της αυλής του σουλτάνου.
* Τα τιμάρια και τα τσιφλίκια.
* Τα βακουφικά (μουσουλμανικά και χριστιανικά) κτήματα και ακίνητα.
* Οι μικρές ιδιοκτησίες γης.
* Τα κοινοτικά κτήματα και ακίνητα.
Ας δούμε όμως από πιο κοντά τα κοινοτικά κτήματα και ακίνητα του Φαναρίου Ιθώμης και την ιστορία τους, μιας και τις παραπάνω μορφές γαιοκτησίας τις έχω παρουσιάσει σε προηγούμενα μαθήματα.
2. Στα 500 περίπου χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας ο οθωμανικός νόμος περί γαιών ονόμαζε τις κοινοτικές γαίες τού χωριού μας ως “μετρουκέ”, δηλαδή γαίες κοινής χρήσης. Κοινοτικές γαίες ήταν τα βοσκοτόπια, τα ποτάμια, τα δάση ή οι λόγγοι, οι βρύσες, οι κοινοτικοί δρόμοι. Οι κοινοτικές γαίες ανήκαν σε όλους τους κατοίκους του χωριού μας, οι οποίοι και μπορούσαν να κάνουν ελεύθερη και κοινή χρήση τους. Οι κοινοτικές γαίες χρησιμοποιούνταν για κοινό όφελος όπως είναι η βοσκή ζώων, η κοπή δέντρων, το πότισμα, η ελεύθερη κυκλοφορία ανθρώπων και ζώων.
Οι Φαναριώτες είχαν το δικαίωμα να χρησιμοποιούν τις κοινοτικές γαίες αλλά δεν είχαν το δικαίωμα να τις πουλήσουν ή να τις μεταβιβάσουν χωρίς την άδεια του οθωμανικού κράτους. Σε περίπτωση πώλησης κοινοτικής γης το οθωμανικό δημόσιο διατηρούσε το δικαίωμα να εκδίδει τίτλους ιδιοκτησίας και να εισπράττει το τέλος έκδοσης ταπίου. Στη περίπτωση πώλησης κοινοτικής γης, το αντίτιμο, δηλαδή τα χρήματα από την πώληση ανήκαν στην κοινότητα του Φαναρίου, στους κατοίκους του κι όχι στο οθωμανικό κράτος.
Ο νόμος αυτός για τις γαίες αναγνώριζε και προστάτευε τα δικαιώματα των κατοίκων του χωριού μας στο να μπορούν να τις χρησιμοποιούν.
Κάτοικοι του χωριού μας μπορούσαν να αποκτήσουν δικαίωμα διηνεκούς εξουσίασης (τεσσαρούφ) επί των κοινοτικών γαιών με την καλλιέργεια και την κατοχή τους για 10 χρόνια, χωρίς δικαστική αμφισβήτηση. Οι ιδιώτες Φαναριώτες μπορούσαν να αποκτήσουν δικαίωμα διηνεκούς εξουσίασης με την έκδοση έγγραφου τίτλου ταπίου. Δεν ήταν όμως δυνατή η απόκτηση κυριότητας σε κοινοτική γαία με χρησικτησία. Μιλάμε για αγρούς, λειμώνες, χειμερινές και θερινές βοσκές, δάση ή λόγγους και άλλους σχετικούς τόπους.
Η διαχείριση των κοινοτικών γαιών και ακινήτων γινόταν από την κοινότητα Φαναρίου, από τους Φαναριώτες δημογέροντες και κοτζαμπάσηδες.
3. Μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλίας και του χωριού μας, στις 18 Αυγούστου 1881, οι κοινοτικές γαίες των οθωμανικών χρόνων πέρασαν στην κοινότητα Φαναρίου και τον πρώτο δήμο Ιθώμης με έδρα το Φανάρι. Η διαχείριση γινόταν από τον δήμο Ιθώμης και την κοινότητα Φαναρίου. Τότε ο δήμος Φαναρίου αποτελούνταν από 15 χωριά. Το 1914 καταργήθηκε ο δήμος Ιθώμης και τα κάθε χωριό έγινε αυτόνομη κοινότητα. Το Φανάρι Ιθώμης ήταν αυτόνομη κοινότητα από το 1914 έως το 1998.
Μέσα σε αυτά τα χρόνια, δηλαδή από το 1914 έως το 1998, έγιναν κάποιες αλλαγές στις κοινοτικές γαίες του χωριού μας. Πιο συγκεκριμένα:
* Το 1963 έγινε η απαλλοτρίωση κοινοτικής γης 432 στρεμμάτων στην τοποθεσία “Νησιά” και η διανομή της σε 79 οικογένειες Φαναριωτών, δηλαδή 5 στρεμμάτων στον κάθε δικαιούχο. Η τιμή εξαγοράς καθορίστηκε το 1977 στις 12.000 δραχμές το στρέμμα.
* Πουλήθηκε κοινοτική γη στις άκρες του οικισμού του Φαναρίου, σε άτομα που θέλησαν να φτιάξουν κατοικίες.
Το 1976, οι κοινοτικές γαίες ήταν οι παρακάτω:
* Βοσκότοποι. Οι βοσκότοποι του Φαναρίου ήταν συνολικής έκτασης 6.181 στρεμμάτων. Το νερό καλύπτει 100 στρέμματα.
Οι περιοχές των κοινοτικών βοσκοτόπων παρουσιάζουν ανομοιογένεια ή μάλλον ανομοιομορφία. Έτσι, άλλοι βοσκότοποι είναι πεδινοί, άλλοι ημιορεινοί, άλλοι ορεινοί κι απόκρημνοι. Οι βοσκότοποι σε ορεινή περιοχή κι απόκρημνη είναι 1.343 στρέμματα.
Σ’ όλες αυτές τις περιοχές βοσκοτόπων βοσκούσαν 1.500 πρόβατα, 150 γίδια, 220 αγελάδες, 150 άλογα και 200 γαϊδούρια. Στο μεταξύ υπήρχαν 1.600 αρνιά και κατσίκια και 250 μοσχάρια. Υπήρχε γιδοβοσκός που έβοσκε τα γίδια των οικογενειών κι αγελαδοβοσκός, γελαδάρης. Ο γιδοβοσκός Τηλέμαχος έβοσκε τα γίδια στον μεγάλο Αϊ Λια και στις ράχες της “Πηγής” και ο γελαδάρης έβοσκε τις αγελάδες στις ράχες του Νιζερού.
[Σήμερα, 2025, υπάρχουν 12 οικογένειες του χωριού μας που διατηρούν πρόβατα, αγελάδες και γίδια και τα βόσκουν στις κοινοτικές εκτάσεις.
Όλοι βλέπουμε τη δραματική μείωση της κτηνοτροφίας και ξέρουμε τις τεράστιες δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι κτηνοτρόφοι. Ωστόσο η εκτροφή των κοπαδιών βοηθείται από την ύπαρξη και χρήση των βοσκοτόπων, καθώς μειώνεται στο μισό η κατανάλωση ζωοτροφών, αφού τα ζώα παίρνουν την υπόλοιπη τροφή τους στους βοσκότοπους].
* Περιφέρεια 80 στρεμμάτων. Αυτή η κοινοτική γαία είναι έξω από τον οικισμό του Κομπέλου. Ήταν περιφέρεια, δηλαδή εκεί έβοσκαν τα πρόβατα και υπήρχαν αρκετά τσαρδάκια. Λόγω λειψυδρίας, στις αρχές του 1980 έγινε γεώτρηση, αλλά το νερό είχε πολλή άμμο. Η κοινότητα Φαναρίου παραχώρησε την έκταση αυτή, δηλαδή τη νοίκιασε σε αγροτική οικογένεια του χωριού μας, το 1985. Συνεχίζεται η καλλιέργεια. Μέχρι το 1998 τα έσοδα από την ενοικίαση πήγαιναν στην κοινότητα Φαναρίου.
* Κοινοτική καλλιεργήσιμη γη 70 στρεμμάτων στην τοποθεσία ” Μέγα Λάκκα”. Η κοινοτική γαία ενοικιάζεται σε οικογένεια Φαναριωτών.
* Κοινοτική καλλιεργήσιμη γη 15 στρεμμάτων στην τοποθεσία “Μπεηλίκι”. Το κοινοτικό κτήμα νοικιάζεται σε αγροτική οικογένεια.
Βλέπουμε πως η κοινότητα Φαναρίου έχει συνολικά υπό την κυριότητά της 165 στρέμματα καλλιεργήσιμης γης, την οποία κι ενοικίαζε και εισέπραττε ενοίκιο η ίδια έως το 1998.
4. Με την ένταξη όμως της κοινότητας Φαναρίου στον δήμο Ιθώμης το 1998, με τον νόμο του “Καποδίστρια” και στον δήμο Μουζακίου το 2010, με τον νόμο του “Καλλικράτη”, η διαχείριση των κοινοτικών γαιών και ακινήτων ανήκει πια στον δήμο Μουζακίου. Ο δήμος Μουζακίου είναι ο υπεύθυνος για τη διαχείριση των κοινοτικών γαιών και ακινήτων, που για αιώνες άνηκαν στην κοινότητα του Φαναρίου και η διαχείρισή τους και τα έσοδά τους γινόταν από αυτήν. Με την ενοποίηση των κοινοτήτων- στον δήμο Μουζακίου υπάρχουν 27 τοπικές κοινότητες- και με την ενοποίηση των διοικητικών μονάδων, έγινε και η μεταφορά της διαχείρισης και της είσπραξης των κοινοτικών πόρων του Φαναρίου σ’αυτούς τους νέους φορείς. Ενώ η διαχείριση των κοινοτικών γαιών και ακινήτων και η είσπραξη των προσόδων γίνεται πια από τον δήμο Μουζακίου, η τοπική Κοινότητα Φαναρίου μπορεί να έχει έναν μικρό ρόλο στη λήψη των αποφάσεων.
Ο δήμος λοιπόν Μουζακίου εισπράττει τα ενοίκια απ’ τα 165 στρέμματα καλλιεργήσιμης κοινοτικής γης που ανήκουν στο Φανάρι Ιθώμης. Τι γίνονται αυτά τα χρήματα; Είναι ανταποδοτικά; Κι αν δεν είναι ανταποδοτικά, δεν πρέπει να είναι, ώστε να υποστηριχτούν οι υποδομές του χωριού μας, το οποίο βιώνει την εγκατάλειψη;
5. Στον δήμο Μουζακίου έχει περάσει και η διαχείριση των κοινοτικών ακινήτων, όπως είναι:
* Το κτίριο του πρώην δημαρχείου Ιθώμης.
* Το κτίριο των παλιών γραφείων της κοινότητας Φαναρίου.
* Το παραδοσιακό πέτρινο και διατηρητέο δημοτικό σχολείο και γυμνάσιο.
* Το σύγχρονο γυμνάσιο – λύκειο στο κέντρο του χωριού.
* Το κτίριο του λαογραφικού μουσείου.
* Το κτίριο των σφαγείων.
Ο δήμος Μουζακίου έχει κι άλλες πηγές εσόδων από την κοινότητα Φαναρίου και τους κατοίκους του. Έτσι έχει έσοδα από:
* Το κτίριο της καφετέριας στον λόφο του Φαναρίου Ιθώμης, στο κάστρο. Από την ενοικίαση του ακινήτου ο δήμος Μουζακίου εισπράττει έσοδα.
* Από το νερό άρδευσης που πληρώνουν οι αγρότες τα χρήματα τα εισπράττει ο δήμος Μουζακίου.
* Από τα έσοδα από την ύδρευση του Φαναρίου τα χρήματα τα εισπράττει η Δ.Ε.Υ.Α.Μ, δηλαδή η Δημοτική Επιχείρηση Ύδρευσης και Αποχέτευσης Μουζακίου.
* Από τα έσοδα από τη ΔΕΗ, δηλαδή τα Δημοτικά Τέλη και το ΤΑΠ, τα χρήματα τα εισπράττει ο δήμος Μουζακίου. Αυτό σημαίνει πως σε έναν οικογενειακό λογαριασμό της ΔΕΗ των 40 ευρώ, τα 6,5 ευρώ τα εισπράττει ο δήμος…
Τι απέγιναν λοιπόν τα κοινοτικά κτήματα και ακίνητα της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης;
Η απάντηση είναι: Όλες οι κοινοτικές γαίες και τα ακίνητα του Φαναρίου Ιθώμης πέρασαν στη διαχείριση του δήμου Μουζακίου. Η κοινότητα Φαναρίου, οι κάτοικοί του, η κοινοτική αρχή δεν είναι αυτοί που έχουν πια τη διαχείριση των κοινοτικών γαιών και ακινήτων ούτε των εσόδων τους. Τα διαχειρίζεται όλα ο δήμος Μουζακίου και αυτός είναι που πραγματοποιεί όλες τις εισπράξεις, χωρίς καμία δέσμευση ανταπόδοσης.
Το τι πρέπει να γίνει θα το πούμε σε επόμενο μάθημα.
6. Στις φωτογραφίες βλέπουμε το χωριό μας, τους βοσκοτόπους και περιοχές στις οποίες έχει κοινοτικές γαίες κι ακίνητα.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
