120ό: Η ανέμη και η τουλούμπα: Τα ιδιαίτερα στοιχεία στο αγροτικό κομπελιώτικο ντάμι
(4ο μέρος)
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το αφιέρωμα στο προάστιο του Φαναρίου Καρδίτσας, στον Κόμπελο. Σήμερα θα αναφερθώ στις πηγές άντλησης νερού, τόσο για την ύδρευση ανθρώπων και ζώων, όσο και για την άρδευση των μπαχτσέδων στα χρόνια πριν από το 1980. Η τουλούμπα και η ανέμη ήταν όχι μόνο τα αναγκαία κι απαραίτητα στοιχεία του κομπελιώτικου νταμιού κι αγροκτήματος αλλά και τα ιδιαίτερα και ξεχωριστά χαρακτηριστικά του.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά.
1. Οι Φαναριώτες κατέβαιναν στον οικισμό του Κομπέλου για τις εργασίες τους στα χωράφια και ιδιαίτερα στους μπαχτσέδες και για τα ζώα που εκτρέφαν. Τους μήνες από τον Μάιο έως τον Οκτώβριο ή τον Νοέμβριο έμειναν μέρα νύχτα στα ντάμια που είχαν φτιάξει από τα ύστερα χρόνια της τουρκοκρατίας και δώθε. Οι ανάγκες για νερό ήταν μεγάλες. Οι Κομπελιώτες χρειάζονταν νερό για τις προσωπικές τους ανάγκες αλλά ανάγκη για ύδρευση είχαν και τα ζώα, ενώ τα φυτά που καλλιεργούσαν στους μπαχτσέδες είχαν και αυτά τεράστιες ανάγκες σε νερό για πότισμα. Έπρεπε να βρεθεί λύση. Η λύση βρέθηκε με τις τουλούμπες και τις ανέμες.
Όπως μου είπε ο Αθανάσιος Γεωργούσης, νερό για να πιουν, να μαγειρέψουν και για να λουστούν έπαιρναν από την τουλούμπα για πολλές δεκαετίες καθώς το νερό ήρθε στον Κόμπελο από το χωριό μας, το Φανάρι, πολύ αργότερα, το 1982 με 1986, όταν πρόεδρος ήταν ο Σωτήρης Ζάχος. Το ηλεκτρικό ρεύμα είχε πάει ένα χρόνο μετά από το Φανάρι, δηλαδή πριν από το 1970.
Ας δούμε όμως τι είναι η τουλούμπα και τι ήταν η περίφημη ανέμη του Κομπέλου. Να σημειώσω πως η ανέμη αποτελεί ιδιαίτερο στοιχείο του αγροτικού νταμιού του Κομπέλου, κάτι που δεν το συναντάμε αλλού. Έτσι, για παράδειγμα, ο οικισμός της Λάσδας των Καναλίων δεν έχει τουλούμπες και ανέμες. Το ίδιο και το χωριό Γελάνθη- δεν ξέρει τι είναι η ανέμη.
2. Η περίφημη κομπελιώτικη τουλούμπα.
Η τουλούμπα είναι ένας σύνθετος μεταλλικός μηχανισμός. Με τον μηχανισμό αυτό, την τουλούμπα, οι κάτοικοι του αγροκτήματος αντλούσαν υπόγειο νερό από βάθος 5- 7 μέτρων. Το υπόγειο νερό αντλούνταν από σωλήνα βάθους μερικών μέτρων είτε από πηγάδι. Στην τελευταία φωτογραφία βλέπουμε μια τουλούμπα με την κοπάνα της, με την οποία η οικογένεια του Λάκη και του Βαγγέλη Κωτίνα αντλούν νερό από πηγάδι σκεπασμένο. Η τουλούμπα λειτουργεί με μια απλή χειροκίνητη κίνηση της λαβής πάνω κάτω. Ένα εσωτερικό έμβολο μέσα στον κύλινδρο αντλεί υπόγειο νερό προς τα πάνω και το σπρώχνει έξω από το στόμιο της βρύσης της τουλούμπας. Με την επαναλαμβανόμενη κίνηση της λαβής, έχουμε μια συνεχή ροή νερού από την τουλούμπα.
Όλα τα ντάμια του Κομπέλου είχαν τουλούμπα στην αυλή. Από εκεί πίνανε νερό οι άνθρωποι, τα ζώα και ποτίζονταν τα λουλούδια. Οι κήποι, οι μπαχτσέδες ποτίζονταν από την ανέμη.
Συνήθως το νερό της τουλούμπας ήταν πόσιμο. Υπήρχαν όμως και τουλούμπες που το νερό που έβγαζαν είχε άμμο ή μύριζε λούγκι, καθώς όπως είπαμε το νερό ουσιαστικά αντλούνταν από λίγα μέτρα βάθος από την επιφάνεια του εδάφους. Αυτό ανάγκαζε την οικογένεια να κάνει νέα γεώτρηση.
Όπως μου είπε ο Νίκος Κουλοσούσας, πριν από τον πόλεμο του 1940, την τρύπα την άνοιγαν δυνατοί και μπρατσομένοι άντρες με ξύλο μυτερό, στρίβοντάς το. Άνοιγαν την τρύπα κι έβαζαν μέσα έναν σωλήνα 5-7 μέτρων και στη συνέχεια φόραγαν και βίδωναν την τουλούμπα πάνω σ’ αυτόν.
Αυτή τη μέθοδο διάνοιξης της υπόγειας τρύπας δεν τη βρήκε ο ίδιος αλλά την άκουσε από τους γονείς του. Με αυτόν τον τρόπο μπήκε στο ντάμι του η δική τους τουλούμπα το 1930.
Σήμερα οι τουλούμπες, είτε αυτές που αντλούν νερό από σωλήνα μέσα στη γη είτε από πηγάδι, δεν χρησιμοποιούνται, παρά μονάχα σε περίπτωση έλλειψης νερού που έρχεται από το δίκτυο ύδρευσης του Φαναρίου, δύο χιλιόμετρα μακριά.
3. Η περίφημη κομπελιώτικη ανέμη.
Πέρα από την τουλούμπα οι δαιμόνιοι Φαναριώτες του Κομπέλου χρησιμοποιούσαν και τις ανέμες για να ποτίζουν τα ξακουστά
σ’ όλη την Καρδίτσα κηπευτικά τους. Ανέμες έχει το προάστιο του Φαναρίου, ο Κόμπελος, ακριβώς γιατί είναι ή ήταν από τα μετρημένα στα δάχτυλα του ενός χεριού χωριά ή οικισμοί, που ασχολούνταν με τα κηπευτικά προς πώληση στα παζάρια της Καρδίτσας, του Μουζακίου, του Παλαμά ή των Τρικάλων.
Η ανέμη ήταν ένας λάκκος, ένα πηγάδι, μια γούρνα με νερό συνδεδεμένη με το μαγγάνι. Αν τα πηγάδια που γνωρίζουμε είναι κτισμένα γύρω γύρω με πέτρες, οι ανέμες, αντίθετα, δεν είναι κτισμένες γύρω γύρω με πέτρες. Τα πηγάδια έχουν μικρή διάμετρο άνοιγμα και μεγάλο βάθος. Η ανέμη, αντίθετα, έχει μεγάλη διάμετρο άνοιγμα, από 5 έως 7 μέτρα. Γύρω γύρω υπάρχει το χώμα της μεγάλης και βαθιάς γούρνας. Οφείλουμε ωστόσο να είμαστε ακριβείς στην περιγραφή της ανέμης. Γιατί υπάρχουν ανέμες κι ανέμες. Υπάρχουν λίγες ανέμες οι οποίες εσωτερικά στα πετοιχώματα του μεγάλου λάκκου είναι κτισμένες με πέτρες γύρω γύρω. Υπάρχουν ανέμες που είναι κτισμένες με πέτρες από τις τρεις πλευρές τους. Υπάρχουν ανέμες που είναι κτισμένες με πέτρες μονάχα στο σημείο που το αλώνι, το οποίο ήταν υπερυψωμένο σε σχέση με το χωράφι για να έχει κλίση το νερό, όταν το άλογο γύριζε γύρω γύρω, όπου ήταν κι αυτό με πέτρες οι οποίες ακουμπούσαν με τις πέτρες που πατούσε ο άξονας του τυμπάνου με τους κουβάδες. Στο σημείο όπου ήταν οι κουβάδες η ανέμη ήταν πιο βαθιά, για να συγκεντρώνεται το νερό που θα βγάλουν οι κουβάδες του μαγγανιού.
Το μαγγάνι το γύριζε ένα άλογο. Ελλείψει αλόγου το έργο αυτό το έκαναν τα δυναμικά μέλη της οικογένειας.
Τον λάκκο αυτόν, διαμέτρου και βάθους 5 έως 7 μέτρων, τον άνοιγαν με γεωργικά εργαλεία όπως το λιζγάρι και το φτυάρι. Έπρεπε να σκάψουν τόσο βαθιά όσο να βρουν υπόγειο νερό που να αναβλύζει και να γεμίζει τον μεγάλο αυτόν λάκκο. Ουσιαστικά ο λάκκος ήταν ένα ανοιχτό πηγάδι και η ανέμη ένα μαγγανοπήγαδο. Επειδή η ανέμη βούλωνε από λάσπες και δέντρα, φρόντιζαν να την καθαρίζουν τακτικά.
Το νερό αντλούνταν από μέσα από τον ανέμη με έναν μεταλλικό μηχανισμό που λέγεται μαγγάνι. Το μαγγάνι είναι ένας σύνθετος μεταλλικός μηχανισμός αποτελούμενος από διάφορα μέρη, όπως το γκαρνάζι, τον άξονα και τον τύμπανο με τους πολλούς κουβάδες.
Το γκαρνάζι είναι συνδεδεμένο με άξονα που συνδέει και κινεί τον τύμπανο. Ο τύμπανος έχει τα κουβάδια που κουβαλούν νερό και γυρίζουν γύρω γύρω αλυσίδα, αδειάζουν το νερό στο αυλάκι του χωραφιού και κατεβαίνουν να γεμίσουν πάλι. Στη συνέχεια το νερό πάει για να ποτίσουν τα κηπευτικά. Υπήρχαν τύμπανοι, ή ρόδες με 20 κουβάδια αλλά και τύμπανοι με 40 κουβάδια.
Το μαγγάνι στηριζόταν είτε σε ντουβάρι βάθους 5 έως 7 μέτρων στην άκρη της ανέμης, στο στόμιό της, είτε σε μπηγμένα ξύλα στο ίδιο σημείο. Το χτίσιμο τού ντουβαριού δεν ήταν καθόλου εύκολη υπόθεση μέσα στην ανέμη με το νερό και τη λάσπη. Γκρεμιζόταν και το ντουβάρι. “Οι γονείς μας τράβηξαν πολλή δουλειά”, θα μου πει ο Νίκος Κουλοσούσας. Ένα άλογο γύριζε το μαγγάνι γύρω γύρω. Δεν ήταν σπάνιες οι περιπτώσεις που άλογα έπεφταν μέσα στον βαθύ λάκκο με νερό. Τα άλογα τού Βαγενά και του Κουλοσούσα χάθηκαν μέσα στην ανέμη.
Οι ανέμες ανοίχτηκαν και φτιάχτηκαν προπολεμικά, όπως προπολεμικά είχαν γίνει και τα περισσότερα ντάμια του Κομπέλου, του υπέροχου και εύφορου οικισμού ή προαστίου του ιστορικού χωριού μας, του Φαναρίου Ιθώμης.
Τα τελευταία 40 χρόνια οι ανέμες έχουν αντικατασταθεί από πετρελαιοκίνητες ή ηλεκτρικές αντλίες νερού με σωλήνες αντί για κουβάδες. Οι περισσότεροι Φαναριώτες του Κομπέλου έχουν μπαζώσει τις ανέμες. Ελάχιστες ανέμες έχουν διασωθεί, όπως και ελάχιστα μαγγάνια. Κι αυτές που έχουν διασωθεί έχουν γεμίσει με δέντρα και με βάτα ή καλάμια γύρω γύρω, όπως βλέπουμε και στη φωτογραφία. Είναι φανερό πως πρέπει να φροντίσουμε να διατηρηθούν μία δύο ανέμες με τα μαγγάνια τους, προκειμένου να παίξουν έναν εκπαιδευτικό και ιστορικό ρόλο.
Το παραδοσιακό ντάμι, με την αυλή του, με την τουλούμπα του και με την ανέμη του πιο πέρα αποτελούν αρχιτεκτονικά και κινητά μνημεία του οικισμού του Κομπέλου. Η Υπηρεσία Νεωτέρων Ακινήτων και Κινητών Μνημείων πρέπει να περισώσει ο,τι μπορεί να διασωθεί για τις επόμενες γενιές.
Έτσι θα μπορούσε να αναπαλαιωθεί ένα κλασικό, παραδοσιακό ντάμι, με την τουλούμπα και την ανέμη του και να είναι επισκέψιμο σε μαθητές όλων των βαθμίδων εκπαίδευσης.
Στη φωτογραφία βλέπουμε ένα διώροφο ντάμι, με ξύλινο μπαλκόνι, κτισμένο με πλίνθους που έχουν επιχριστεί εξωτερικά.
Το ντάμι αυτό είναι του Γιώργου Γαλαζούλα, αδερφού της μάνας μου. Εδώ μεγάλωσε κι εργάστηκε η μάνα μου, η Γλυκερία Ντούσα, στον μπαχτσέ μέχρι που παντρεύτηκε το 1954, σε ηλικία 26 χρόνων. Εδώ κινδύνεψα να χάσω τη ζωή μου , μωρό δύο τριών ετών, όταν έπεσα από τη σούστα…
Αύριο η συνέχεια.
Υστερόγραφο: Κάνω μια έκκληση στους φίλους του διαδικτύου, αν γνωρίζουν άλλες περιοχές της Καρδίτσας ή της Ελλάδας που έχουν ανέμες, όπως στον οικισμό του Κομπέλου, να μας ενημερώσουν.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
