122ο: Τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά ενός νεότερου νταμιού στον Κόμπελο Φαναρίου.
(6ο μέρος)
Αγαπητοί φίλοι
Το Ανοικτό Φιλοσοφικό Σχολείο Φαναρίου συνεχίζει την καταγραφή και την παρουσίαση της ιστορίας και της εξέλιξης των αρχιτεκτονικών μνημείων του οικισμού του Φαναρίου Καρδίτσας: του Κομπέλου.
Σήμερα θα αναφερθώ σε ένα ντάμι των νεοτέρων χρόνων, καθώς είναι αντιπροσωπευτικό δείγμα της εξέλιξης της αρχιτεκτονικής και της λειτουργικότητας του κομπελιώτικου νταμιού. Πιο συγκεκριμένα θα αναφερθώ στο ντάμι της οικογένειας του Γιώργου Κουλοσούσα, δηλαδή του Γιώργου Χατζή, γιου του Μανώλη Χατζή όπως τον ξέρει ο κόσμος- αφού ένα μέλος της οικογένειας αυτής είχε επισκεφθεί τους Αγίους τόπους.
Ας πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά.
1. Το ντάμι, το οποίο βλέπετε στις φωτογραφίες, κτίστηκε το 1962, είναι δηλαδή νεότερο σε σχέση με άλλα ντάμια του 19ου ή των αρχών του 20ού αιώνα του Κομπέλου. Η οικογένεια του Μανώλη Χατζή πριν φτιάξει το ντάμι αυτό έμεινε σε ένα άλλο ντάμι, στο πατρικό του Νίκου Χατζή. Εκεί έμειναν όλοι μαζί. Το 1960 ο Μανώλης Χατζής παντρεύτηκε τη Γενοβέφα κι έκτισε το ντάμι αυτό σ’ένα οικόπεδο που ήταν αγορασμένο από πιο παλιά.
2.Το ντάμι, 60 τετραγωνικών μέτρων, είναι ισόγειο, αλλά το δάπεδο είναι σηκωμένο από το έδαφος περίπου 70 εκατοστά, προκειμένου να αποφύγουν τα νερά και την υγρασία. Τα θεμέλια είναι κτισμένα με πέτρα σε ύψος 50 εκατοστά και από εκεί και πάνω οι τοίχοι του είναι κτισμένοι με πλιθιά. Το πάχος του τοίχου είναι 60 εκατοστά.
Μπαίνοντας από την κεντρική είσοδο με τη ξύλινη δίφυλλη πόρτα, με τα δύο μικρά παράθυρα, βρίσκεσαι στο χωλ. Η πόρτα δεν έχει πια μάνταλα από μέσα για να ασφαλίζει, όπως γνωρίσαμε σε παλαιότερα ντάμια, ούτε σύρτη. Κλειδώνει. Το δάπεδο του χωλ είναι με τσιμέντο, όπως με τσιμέντο είναι και το δωμάτιο, δεξιά, όπου έμειναν οι γονείς. Το δωμάτιο έχει παράθυρο προς την αυλή με παντζούρια, χωρίς όμως κάγκελα. Το ταβάνι φτιάχτηκε από σοβατζή, τον Γιώργο Μπασδέκη, με τον σοφά πάνω στα πυκνά πηχάκια για να κολλάει η λάσπη και για να “δέσει”. Ο Μπασδέκης σοβάτισε και το δωμάτιο αυτό. Σήμερα στο εγκαταλελειμμένο αυτό δωμάτιο η οικογένεια του Γιώργου Κουλοσούσα βάζει καλαμπόκι χύμα.
Το άλλο δωμάτιο, αριστερά καθώς μπαίνουμε στο χωλ, ήταν το δωμάτιο των παιδιών και της γιαγιάς. Το δάπεδο του δωματίου αυτού είναι ξύλινο πάτωμα, ενώ το ταβάνι είναι με πεπιεσμένο χαρτόνι, καρφωμένο πάνω σε καδρονάκια. Το δωμάτιο των παιδιών και της γιαγιάς είχε τζάκι, ενώ των γονιών όχι. Το δωμάτιο αυτό χρησιμοποιούνταν ως καθιστικό και εκεί έτρωγε η οικογένεια. Κάτω από το ξύλινο πάτωμα του δωματίου υπάρχει ένα υπόγειο δωμάτιο, χωρίς φως, μέσα στο χώμα. Στην άκρη έχει μια γκλαβανή, ένα άνοιγμα με μια ξύλινη σκάλα μερικών σκαλοπατιών, που κατεβαίνει στο υπόγειο όπου η οικογένεια συντηρούσε σε σταθερή και δροσερή θερμοκρασία τα τυριά της.
Η στέγη του νταμιού ήταν ξύλινη με κεραμίδια από την αρχή της κατασκευής του.
Το ντάμι ήταν σοβατισμένο. Το σοβάτισε ο παππούς του Γιώργου Κουλοσούσα, ο Γιώργος Καστάνης, ο οποίος ήταν πετράς, κτίστης.
Ο φωτισμός του νταμιού γινόταν με λάμπες πετρελαίου και καντήλια, μέχρι να έρθει το ηλεκτρικό ρεύμα, γύρω στα 1970.
Η τουαλέτα ήταν υπαίθρια, εξωτερική.
Το μπαλκόνι, σχετικά μεγάλο, στην είσοδο του νταμιού, είναι πέτρινο με 3 σκαλοπάτια και είχε για στέγη τσίγκο. Το μπαλκόνι το έκτισε ο παππούς, ο Γιώργος Καστάνης.
3. Βγαίνοντας πάλι στο χωλ, υπάρχει μπροστά μια ξύλινη πόρτα η οποία οδηγεί στο πίσω μέρος του νταμιού. Στο πίσω μέρος του νταμιού υπάρχουν υπόστεγα όπου έβαζαν τα ζώα: αρχικά και μέχρι το 1965 βουβάλια και μετά αγελάδες. Η οικογένεια είχε 2 βουβάλια, 2- 3 αγελάδες, 50 πρόβατα, άλογα, γαϊδούρια, κότες και πάπιες. Σήμερα διατηρεί ως οικόσιτα: κότες, 8 πρόβατα και 1 γουρουνάκι.
Νερό για τους ανθρώπους, τα ζώα και για πλύσιμο η οικογένεια έπαιρνε από την τουλούμπα. Σε καρδάρια κουβαλούσε το νερό για να ποτίσουν τα ζώα. Το κάθε μοσχάρι έπινε τρία καρδάρια νερό.
Η κουζίνα, το μαγειρείο, ήταν έξω από το ντάμι, δίπλα. Εκεί υπήρχε ένα τζάκι με μπουχαρή και μια γκαζιερα για μαγείρεμα. Η οικογένεια έτρωγε κάτω από τη σκαμνιά.
4. Η οικογένεια, δηλαδή οι γονείς του Γιώργου Κουλοσούσα, εκείνα τα χρόνια καλλιεργούσαν σουσάμι και σιτάρι στα χωράφια. Πριν από τον αναδασμό, πριν από το 1965, έβαζε σιτάρι, γιατί δεν υπήρχε νερό για άλλη καλλιέργεια. Πριν από τον αναδασμό έσπερναν καλαμπόκι σε χωράφια του κάμπου μόνο αν έριχνε βροχή των Αγίων Αποστόλων, για να φυτρώσει.
Η οικογένεια καλλιεργούσε επαγγελματικά μπαχτσέ. Έβαζε ντομάτες, πιπεριές, μπάμιες, μελιτζάνες, πράσα, λάχανα, μαϊντανό…
Τα κηπευτικά ποτίζονταν από ανέμη, την οποία είχαν τρεις οικογένειες: Ο Μανώλης, ο Νίκος και ο Αποστόλης Κουλοσούσας. Η ανέμη κλείστηκε, μπαζώθηκε, το 1990.
Με τη σούστα πήγαιναν τα ζαρζαβατικά στα παζάρια. Η μετακίνηση και η μεταφορά γινόταν με άλογα, γαϊδούρια και τη σούστα. Όσο όμως περνούσαν τα χρόνια κι εξελισσόταν η κατάσταση, μετά το 1970, νοίκιαζαν τον αγωγιάτη προκειμένου να μεταφέρει τα κηπευτικά. Αγωγιάτες με μικρό φορτηγό ήταν ο Θανάσης Γεωργούσης από τον Κόμπελο και οι Γιώργος Μούντζιας και Βασίλης Κουρκούνας από τη Λοξάδα. Μετά από το 1975 η οικογένεια πήρε τρακτέρ, το οποίο ήταν πια για όλες τις δουλειές. Η οικογένεια σταμάτησε να καλλιεργεί μπαχτσέ το 2006. Από τότε καλλιεργεί βαμβάκι, καλαμπόκι, σιτάρι, κριθάρι και τριφύλλι. Είναι εξοπλισμένη με τρακτέρ, βαμβακοσυλλεκτική μηχανή, καρούλια για πότισμα, σωλήνες και με όλα τα απαραίτητα παρελκόμενα.
5. Η οικογένεια του Μανώλη Κουλοσούσα ή Χατζή έμεινε στο Φανάρι τον χειμώνα και το καλοκαίρι στον Κόμπελο. Αυτό γινότανε μέχρι το 2005. Από το 2005 έμεινε μόνιμα στον Κόμπελο. Είχαν τα κηπευτικά και τον στάβλο με τα ζώα. Δεν προλάβαιναν να πηγαινοέρχονται στο Φανάρι και κουράζονταν Από ανάγκη έμειναν πια στον Κόμπελο. Ο γιος, ο Γιώργος Κουλοσούσας έμεινε για τρία χρόνια παντρεμένος στο Φανάρι και από το 2008 μένει κι αυτός μόνιμα στον Κόμπελο.
Το καινούριο σπίτι, ένα σύγχρονο διώροφο, κτίστηκε το 1991. Έτσι η οικογένεια έφυγε από το ντάμι κι εγκαταστάθηκε στο νέο σπίτι, το οποίο βρίσκεται στο ίδιο οικόπεδο. Το ντάμι χρησιμοποιείται πια ως αποθηκευτικός χώρος της οικογένειας.
6. Στις φωτογραφίες βλέπουμε αποκλειστικά εικόνες από το ντάμι του Γιώργου Κουλοσούσα ή Χατζή, το οποίο από κατοικία έχει μετατραπεί σε αποθήκη.
Ευχαριστώ πολύ από τα βάθη της καρδιάς μου τον Γιώργο Κουλοσούσα ή Χατζή, ο οποίος μου άνοιξε την ψυχή του και το ντάμι και μου είπε όλα τα παραπάνω ενδιαφέροντα και διαφωτιστικά στοιχεία. Ευχαριστώ επίσης και τη μητέρα του κυρία Γενοβέφα, η οποία πρόθυμα συμπλήρωνε τον Γιώργο. Η Ιστορία του Κομπέλου και του Φαναρίου Ιθώμης γράφεται μέσα από την ιστορία των επιμέρους οικογενειών τους.
7. Το ντάμι αυτό έχει κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, όπως είναι το πέτρινο μπαλκόνι και το υπόγειο δωμάτιο, το δωμάτιο μέσα στο χώμα κάτω από το πάτωμα του δωματίου των παιδιών.
Θα πω λοιπόν κι εδώ πως είναι ανάγκη να προστατευθούν, να αναστηλωθούν, να συντηρηθούν και να υποστηριχτούν μερικά ντάμια του Κομπέλου Φαναρίου Καρδίτσας, γιατί έχουν τη δική τους τοπική αρχιτεκτονική και αποτελούν μνημεία.
Κάποια ντάμια με την ανέμη τους, την τουλούμπα και τα κηπευτικά πρέπει να γίνουν χώροι εκπαιδευτικών επισκέψεων. Η Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων και Τεχνικών Έργων Θεσσαλίας πρέπει να τα αξιοποιήσει σε συμφωνία και σε συνεργασία με τις οικογένειες.
Η οργάνωση μιας εκπαιδευτικής επίσκεψης στο προάστιο του Φαναρίου, τον Κόμπελο, θα μπορούσε να περιλαμβάνει:
* Επίσκεψη στο νεωτερικό κτίριο – μνημείο του Σιδηροδρομικού Σταθμού Φαναρίου.
* Επίσκεψη στο μνημείο με την πλάκα με τα ονόματα των νεκρών ηρώων της επίθεσης των δυνάμεων της Εθνικής Αντίστασης κατά των Γερμανών κατακτητών στο φυλάκιό τους στον Σιδηροδρομικό Σταθμό στις 25 και 26 Αυγούστου 1944, η οποία οδήγησε στην Απελευθέρωση του Φαναρίου και της γύρω περιοχής στις 27 Αυγούστου του ίδιου έτους . Την αναθηματική πλάκα θα στήσει μέσα στο 2026 η Ένωση Αγραφιώτικων Χωριών.
* Επίσκεψη σε δύο- τρεις τύπους νταμιών του Κομπέλου. Ξενάγηση. Επίσκεψη σε ανέμη και σε κηπευτικό χωράφι για να δουν πώς καλλιεργούνται όλα αυτά τα τρόφιμα που έχουν στο τραπέζι τους.
Ο Κόμπελος μπορεί να γίνει πόλος έλξης επισκεπτών.
Αύριο η συνέχεια!
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
