133ο: Τα φαναριώτικα μισίρια (=γαλοπούλες) του Κομπέλου και του “Νιζηρού”
(17ο μέρος)
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τα μαθήματα οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας του χωριού μας, του Φαναρίου Καρδίτσας. Στο σημερινό μάθημα θα συνεχίσω την καταγραφή και παρουσίαση της ιστορίας εκτροφής γαλοπούλας στο Φανάρι και στις περιοχές του Κομπέλου και του “Νιζηρού” .
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Στο χθεσινό μάθημα γνωρίσαμε πότε, πού και πώς ξεκίνησε η εκτροφή της γαλοπούλας στο Φανάρι Ιθώμης και πιο συγκεκριμένα στον οικισμό του Κομπέλου. Είδαμε πως ο πρώτος που ξεκίνησε το 1961την εκτροφή γαλοπούλας ήταν ο Αποστόλης Ζορμπάς, τον οποίο ακολούθησε ο αδερφός του Λάμπρος και στη συνέχεια τα ξαδέρφια τους. Παράλληλα κι άλλες οικογένειες Φαναριωτών άρχισαν από τα μέσα της δεκαετίας του 1960 να εκτρέφουν κι αυτές κοπάδια ή σμήνη γαλοπούλας. Περίπου 15 οικογένειες του Φαναρίου ασχολήθηκαν με την εκτροφή και εμπορία της γαλοπούλας, λιγότερο ή περισσότερο επαγγελματικά, σε ένα διάστημα 25 περίπου χρόνων, από το 1960 έως το 1985.
2. Γνωρίσαμε επίσης πως η πώληση χιλιάδων γαλοπούλων γινόταν στον ίδιο τον Κόμπελο, στο υπόστεγο του κεραμοποιείου, κατά τον μήνα Δεκέμβριο και πιο συγκεκριμένα από τις 15 έως τις 23 Δεκέμβρη. Αθηναίοι έμποροι, σε συνεργασία με μεσίτες από Καρδίτσα, έρχονταν κι αγόραζαν μαζικά ζωντανές τις γαλοπούλες, συνήθως πλήρωναν τοις μετρητοίς, τις φόρτωναν σε φορτηγά και τις πήγαιναν σε σφαγεία στην Αθήνα και τις διένειμαν στα κρεοπωλεία που τις είχαν παραγγείλει. Αυτό έκαναν οι Φαναριώτες εκτροφείς γαλοπούλας, όπως ήταν ο Αποστόλης Ζορμπάς, ο Λάμπρος Ζορμπάς και τα ξαδέρφια τους Κυριάκης, Γιάννης, Βαγγέλης και Κώστας, που τις βοσκούσαν στα “Παλιουριώτικα δέντρα” και στον Κόμπελο.
3. Οι Φαναριώτες εκτροφείς του Κομπέλου κρατούσαν όμως μερικές επιλεγμένες και ελεγμένες από πτηνίατρο γαλοπούλες ως “μάνες”, προκειμένου να γεννήσουν γόνιμα αυγά για την ανανέωση του κοπαδιού ή του σμήνους.
Οι εκτροφείς έφερναν τις γαλοπούλες αυτές στο χωριό, στο Φανάρι, και τις έβαζαν στον στάβλο και στον κήπο του σπιτιού τους. Μετά από την πώληση του κοπαδιού πριν από τα Χριστούγεννα, τίποτα δεν έμεινε από γαλοπούλες κάτω στον Κόμπελο ή στον “Σκατιάρη”.
Η αυγοπαραγωγή γινόταν από τον Φλεβάρη έως τον Απρίλη. Οι Φαναριώτες παραγωγοί δεν πήγαιναν να αγοράσουν μικρά γαλόπουλα, αλλά τα κλωσσούσαν οι ίδιοι. Κι όπως μέσα σε ένα κοτέτσι με κότες υπάρχει έστω και ένας κόκορας, για τη γονιμοποίηση των αυγών που θα γεννήσουν οι κότες, έτσι και μέσα στον πτηνοθάλαμο με τις “μάνες” γαλοπούλες υπήρχαν και μερικές αρσενικές γαλοπούλες. Η κάθε “μάνα” γεννούσε από 20 έως 30 γόνιμα αυγά.
Η εκκόλαψη γινόταν με δύο τρόπους:
α) κάποιες γαλοπούλες κλωσσούσαν μόνες τους τα αυγά, αλλά β) επειδή αργούσε το φυσικό κλώσσισμα κάποιοι αγόρασαν εκκολαπτική μηχανή για μεγαλύτερη ταχύτητα εκκόλαψης των αυγών. Μετά από την εκκόλαψη έβγαιναν οι νεοσσοί, τα μικρά γαλόπουλα. Τότε ξεκινούσε η τροφή με φύραμα για το μικρό πουλί.
Η εκτροφή των νεοσσών απαιτούσε εξειδικευμένες γνώσεις, καθώς μια σειρά από ασθένειες προσβάλλουν τις γαλοπούλες και τα μικρά τους.
Υπήρχαν συνεπώς απώλειες, ιδιαίτερα στην αρχή, καθώς κοντά στο 10% των νεοσσών ψοφούσε.
Για αυτό όλα αυτά παρακολουθούνταν από πτηνίατρο. Μάλιστα ο Αποστόλης Ζορμπάς έπαιρνε δείγματα από μικρά πουλιά, τα έβαζε σε κιβώτια με τρύπες και τα πήγαινε με λεωφορείο στα Μέγαρα για έλεγχο, τουλάχιστον δύο φορές τον χρόνο, γιατί άμα αρρώσταινε ένα, κινδύνευε όλο το σμήνος ή το κοπάδι.
Οι “μάνες” γαλοπούλες μαζί με τα μικρά γαλόπουλα έμειναν στο χωριό από τον Γενάρη μέχρι τέλους Απρίλη.
4. Επειδή στη δεκαετία του 1960 στον κάμπο δεν καλλιεργούνταν καλαμπόκι λόγω έλλειψης νερού ή καλλιεργούνταν πολύ λίγο, ο Αποστόλης Ζορμπάς πήγαινε στα Γιαννιτσά και αγόραζε τόνους καλαμποκιού για όλους.
Οι γαλοπούλες τρώγανε πολύ πράσινο χορτάρι. Όμως οι εκτροφείς γαλοπούλας βάζανε φάρμακο στο νερό στις ποτίστρες και στις τα’ι’στρες, υπό την εποπτεία πτηνιάτρου.
Η εκτροφή των γαλοπούλων διαρκούσε έως τον Δεκέμβρη, όπου γινόταν η πώλησή τους στον Αθηναίο χονδρέμπορα των ινδορνιθίων ή των μισιριών, όπως αποκαλούσαμε οι Φαναριώτες τις γαλοπούλες.
5. Το εισόδημα από την εκτροφή τόσο μεγάλου αριθμού από γαλοπούλες ήταν ικανοποιητικό. Ήταν εφάπαξ, δηλαδή μια φορά τον χρόνο, κάθε Δεκέμβρη. Οι ντόπιοι χασάπηδες δεν αγόραζαν γαλοπούλες από τους Φαναριώτες που τις βοσκούσαν στον Κόμπελο. Ωστόσο, όπως θα δούμε παρακάτω, αγόραζαν από άλλες οικογένειες του χωριού. Οι Φαναριώτες ως γνωστόν, τις ημέρες των Χριστουγέννων τρώμε κοτόπουλο και χοιρινό. Η γαλοπούλα δεν είναι μέσα στο διαιτολόγιό μας! Πάντα όμως υπάρχουν και οι εξαιρέσεις!
6. Το τέλος της εκτροφής γαλοπούλας στον Κόμπελο ήρθε στα τέλη της δεκαετίας του 1960, γύρω στα 1968- 1969. Η εκτροφή γαλοπούλας τελείωσε γιατί τότε έγινε ο δεύτερος αναδασμός, δηλαδή ο αναδασμός στην αριστερή πλευρά του ποταμού Μέγα, όπως ρέουν τα νερά του προς τη Ριζάβα. Τα κοπάδια από γαλοπούλες που ήταν στην περιοχή “Παλιουριώτικα δέντρα” δεν μπορούσαν πια να βόσκουν ελεύθερα σε μεγάλη έκταση. Έτσι αυξήθηκε κατακόρυφα το κόστος εκτροφής, το κόστος παραγωγής και έπεσε η ποιότητα του κρέατος. Άλλη περιφέρεια για ελεύθερη βοσκή δεν υπήρχε στον Κόμπελο.
Έτσι όλες οι οικογένειες των Φαναριωτών εκτροφέων γαλοπούλας του Κομπέλου σταμάτησαν την εκτροφή της. Μόλις σταμάτησε ο Αποστόλης Ζορμπάς, λόγω αναδασμού, σταμάτησαν και οι υπόλοιποι…
Άλλωστε οι εργασίες εκτροφής γαλοπούλας ήταν πολύ σκληρές. Οι οικογένειες ήταν ουσιαστικά διαλυμένες. Αλλού ο πατέρας και σύζυγος, αλλού η μητέρα, η οποία ήταν συνέχεια στον δρόμο και έπρεπε να φροντίζει τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας στο χωριό και αλλού τα παιδιά με τις γιαγιάδες. Το δε κρύο ή η ζέστη, τα κουνούπια και τα φίδια, η βροχή και ο άνεμος και η έλλειψη νερού επιδείνωναν τις συνθήκες εργασίας και ζωής των εκτροφέων Φαναριωτών. Με αυτά και με αυτά οι οικογένειες των παραγωγών μισιριών, οι άνθρωποι του μόχθου, μεγάλωσαν και σπούδασαν παιδιά…
7. Η οικογένεια του Σωτήρη Ζορμπά σχηματίστηκε το 1964. Η Αγαθή Ζορμπά, η γυναίκα του, ήταν από τη Λοξάδα. Έφερε μαζί της δύο γαλοπούλες και από τα αυγά τους δημιούργησαν ένα κοπάδι ή σμήνος από 200 πτηνά. Αυτό έγινε το 1967 και 1968. Η οικογένεια τα διατηρούσε στο χωριό μας, στο Φανάρι, κοντά στα “Πηλιορίκια”, στον στάβλο και στον κήπο της. Δεν τα πήγαινε στον Κόμπελο, αλλά τα βοσκούσε στον “Αϊ Λια” και στην “Καμένη στρατώνα” για χορτάρι και για ακρίδες. Το σμήνος των πουλιών σκορπούσε ολόγυρα, ακόμα και μέσα στο χωριό. Δεν ήταν λίγες οι φορές που τα βλέπαμε να πετούν από τον λόφο του κάστρου και να προσγειώνονται στα “Πηλιορίκια”.
Τις γαλοπούλες τις φύλαγαν στα πλάγια του χωριού τα μικρά παιδιά, πρωί απόγευμα. “Ήμουν μόλις 10 χρονών και πήγαινα και τις βόσκαγα”, θα μου πει η Ειρήνη Ζορμπά, η οποία γεννήθηκε το 1965. Αυτό γινότανε από τον Μάη έως τον Σεπτέμβρη. Από τον Οκτώβρη μέχρι τα Χριστούγεννα τα είχαν στον στάβλο και τα τάιζαν καλαμπόκι.
Ο Σωτήρης Ζορμπάς, όπως μου είπε η κυρία Αγαθή, 85 ετών σήμερα, τα πωλούσε σε έμπορα, ο οποίος ερχόταν στο χωριό, στον στάβλο και τα αγόραζε ζωντανά. Όλα τα αγόραζε ο έμπορας, καθώς λιανικά δεν πουλούσαν στο χωριό μας.
Επειδή η εργασία εκτροφής ήταν σκέτη τιμωρία, ενώ τα μικρά γαλόπουλα αρρώσταιναν και ψοφούσαν, σταμάτησαν την εκτροφή γαλοπούλας και ασχολήθηκαν με τον καπνό. Κράτησαν όμως καμιά δεκαριά για το σπίτι, όχι για πούλημα.
Όπως μου είπε η κυρία Αγαθή, στο Φανάρι διατηρούσε κοπάδι με γαλοπούλες κι ο Γιάννης Κουλοσούσας. Αυτός είχε γύρω στις 300 γαλοπούλες, τις οποίες έβοσκε στις πλαγιές της “Παναγιάς”, στα “Τσαϊρια”.
8. Μπορεί το τέλος της εκτροφής γαλοπούλας στον Κόμπελο Φαναρίου να ήρθε με το τέλος της δεκαετίας του 1960, λόγω του δεύτερου αναδασμού, τη σκυτάλη όμως την πήρε μια άλλη περιοχή του Φαναρίου, ο “Νιζηρός”. Εκεί μεταφέρθηκε τώρα το κέντρο βάρους της εκτροφής γαλοπούλας. Το μεγαλύτερο κοπάδι ή σμήνος πουλιών είχε ο Χριστόφορος Σουλιώτης. Ο Χριστόφορος είχε 700 γαλοπούλες από το 1963 μέχρι το 1984. Αρχικά είχε 100 πτηνά αλλά στη συνέχεια μεγάλωσε το κοπάδι, καθώς αγόρασε 4 εκκολαπτικές μηχανές, κρατούσε 40 “μάνες” και 5 αρσενικά γαλιά. Είχε άσπρες, μαύρες και παρδαλές γαλοπούλες. Αρσενικές γαλοπούλες αγόραζαν κάθε χρόνο από άλλους.
Από τα Χριστούγεννα και μετά οι “μάνες” γαλοπούλες γεννούσαν αυγά και κοντά στο Πάσχα τα κλωσσούσαν. Μέχρι τότε τα είχαν στο υπόγειο. Τα γαλόπουλα γεννιούνταν τον Μάη μήνα και αργούσαν να μεγαλώσουν.
Τις γαλοπούλες τις διατηρούσε σε τσαρδάκι στην περιοχή του “Νιζηρού”, ενώ τις βοσκούσε από το “Μπαλτσιάκι” μέχρι τον Κόμπελο και το Παλιούρι. Τις τάιζαν σπασμένο καλαμπόκι και σιτάρι. Φρόντιζαν να μην τους πάρει η νύχτα, γιατί κινδύνευαν από αλεπούδες, νυφίτσες και αγριόσκυλα.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο η οικογένεια πουλούσε τις γαλοπούλες.
Όπως θα μου πει ο Γιάννης Σουλιώτης, γιος του Χριστόφορου, γεννημένος το 1969:
“Τις γαλοπούλες τις πουλούσαμε ζωντανές, στη λιανική, εμείς οι ίδιοι.
α. Τις πηγαίναμε στα παζάρια του Μουζακίου και της Καρδίτσας, δύο τρεις βδομάδες πριν από τα Χριστούγεννα. Πληρώναμε ένα αγροτικό αυτοκίνητο για αγώγι. Φορτώναμε 60 με 70 γαλοπούλες κάθε φορά και τις πουλούσαμε λιανικά στη λαϊκή αγορά. Τις γαλοπούλες τις είχαμε πεδικλωμένες, δηλαδή δεμένες στα πόδια τους. Δεν είχαμε θέση στη λαϊκή αγορά, αλλά μας έδινε λίγο χώρο κάποιος Φαναριώτης, όπως ο Γιώργος Μπαλντάς και εκεί ξεφορτώναμε κάποιες. Τις άλλες τις είχαμε στην καρότσα. Τις ζυγίζαμε ζωντανές μέσα στην παλάντζα. Όταν πουλούσαμε αυτές, πηγαίναμε και φέρναμε άλλες. Όσες μας έμειναν τις φέρναμε πίσω για το επόμενο παζάρι.
Τις ημέρες του Δεκέμβρη, που πηγαίναμε στα παζάρια για να πουλήσουμε τις γαλοπούλες, δεν πηγαίναμε σχολείο.
β. Πάνω από 100 με 150 γαλοπούλες δίναμε και στο Φανάρι καθώς τις έπαιρναν μαγαζιά και οικογένειες. Δεν τις δίναμε σφαγμένες, αλλά αν ήταν να εξυπηρετήσουμε μια οικογένεια τις σφάζαμε εμείς. Έρχονταν και από άλλα γειτονικά χωριά και αγόραζαν ζωντανές γαλοπούλες, όπως από τη Μαγούλα, τη Μαγουλίτσα, το Χάρμα”.
Όπως θα μου πει ακόμα ο Γιάννης Σουλιώτης, η εκτροφή γαλοπούλας τούς άφηνε καλό εισόδημα, πιο πολλά λεφτά από τα πρόβατα, αλλά τα πτηνά ήταν πιο ευαίσθητα σε αρρώστιες και σε κινδύνους.
Στις φωτογραφίες βλέπουμε τρεις περιοχές της περιφέρειας Φαναρίου Ιθώμης, όπου οι έβοσκαν τα σμήνη ή τα κοπάδια από γαλοπούλες οι οικογένειες των Φαναριωτών.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
