136ο: Τα περίφημα κωτινέικα ντάμια του Κομπέλου Φαναρίου και η ιστορία τους
(20ό μέρος)
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το πρωτοφανές αφιέρωμα στην ιστορία του προαστίου του Φαναρίου Ιθώμης, του Κομπέλου. Σήμερα θα αναφερθώ σε ένα ενιαίο, μοναδικό, ξεχωριστό, εντυπωσιακό κι επιβλητικό συγκρότημα νταμιών τού Κομπέλου, στα ντάμια της μεγάλης οικογένειας των Κωτιναίων και στην ιστορία τους. Μέσα από τα καθημερινά ιστορικά διηγήματα, που είναι τα βιώματα και οι αφηγήσεις των πρωταγωνιστών τους, γράφεται η πραγματική Ιστορία, το ιστορικό, κοινωνικό και οικονομικό μυθιστόρημα τού Φαναρίου και του οικισμού τού Κομπέλου. Εγώ απλώς καταγράφω τις αφηγήσεις των ηρώων τους.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Πότε κατασκευάστηκαν τα κωτινέικα ντάμια;
Στο πάνω μέρος ενός από τα τρία ντάμια υπάρχει μια πινακίδα σε πέτρα, όπου αναγράφεται η ημερομηνία 1886. Κατασκευάστηκαν τότε όμως ή είναι ακόμα πιο παλιά, δηλαδή κατασκευάστηκαν στα χρόνια της ύστερης τουρκοκρατίας; Πολλά στοιχεία, όπως θα δούμε, δείχνουν πως κτίστηκαν στα χρόνια της τουρκοκρατίας και αγοράστηκαν από την οικογένεια των Κωτιναίων ή τους παραχωρήθηκαν με την αποχώρηση των Τούρκων το 1881 από το Φανάρι Καρδίτσας και τη Θεσσαλία γενικότερα. Αυτό συζητιέται μέσα στην ευρεία οικογένεια αλλά και το μαρτυρεί όχι μόνο ο πανύψηλος πέτρινος και παχύς μαντρότοιχος, που υπάρχει ακόμα και σήμερα από τη μεριά του δρόμου και όπου είναι η είσοδος στην πλατιά αυλή τους, αλλά και το εσωτερικό παράθυρο των μεσοτοιχιών των τριών νταμιών.
Άρα λοιπόν είναι πολύ πιθανόν το συγκρότημα των νταμιών να ήταν ένα, ενιαίο και μονοκόμματο κτίριο, πάνω και κάτω, δηλαδή τόσο στο ανώι όσο και στο κατώι. Σ’ ένα τέτοιο μακρόστενο και μεγάλο ντάμι προφανώς θα μπορούσε να μένει κάποια πλούσια και μεγάλη οικογένεια Τούρκων, ίσως κάποιου αγά.
“Αρχικά το ντάμι ήταν τούρκικο. Ίσως το άφησαν οι Τούρκοι το 1881 και το πήρε ο προπάππους μου”, θα μου πει ο Σεραφείμ Κωτίνας, γεννημένος το 1969, ενώ το ίδιο θα μου πει και η Ζωή Κωτίνα, προσθέτοντας πως αυτό το έκανε ο προπάππους της, ο Κωνσταντίνος Κωτίνας ή Γκουντής.
2. Το ενιαίο συγκρότημα νταμιών ήταν από την αρχή και εξακολουθεί να είναι διώροφο. Τα θεμέλια και μέχρι τη μέση είναι κτισμένα με πέτρα. Από τη μέση και πάνω οι τοίχοι είναι κτισμένοι με πλιθιά. Το πάχος του τοίχου είναι γύρω στο ένα μέτρο.
Το συγκρότημα νταμιών το αποτελούν τρία επιμέρους, σχετικά ξεχωριστά, αλλά συνεχόμενα ντάμια. Τα τρία ντάμια έχουν τρεις εισόδους από τα τρία ισόγεια κι από το ίδιο νοτιοανατολικό μέρος, από την αυλή τους. Το δάπεδο των ισογείων των τριών νταμιών αρχικά ήταν με πέτρες μέσα στο χώμα. Αργότερα έριξαν τσιμέντο. Τα κατώγια δεν είχαν παράθυρα. Οι τοίχοι δεν ήταν σοβατισμένοι. Στο κατώι υπήρχαν παχνιά και από τις δύο απέναντι πλευρές του. Στο ντάμι του Κώστα Κωτίνα, το οποίο είναι αυτό προς τον δρόμο, υπάρχουν ακόμα και σήμερα τα παχνιά. Στα άλλα δύο ντάμια τα παχνιά τα γκρέμισαν. Στο κατώι είχαν τα ζώα, όπως βάλια αρχικά και αγελάδες αργότερα. Τα πρόβατα δεν τα στάβλιζαν στο κατώι.
Τρεις εσωτερικές ξύλινες σκάλες οδηγούσαν και οδηγούν από το κατώι στον ανώι. Στο κατώι του νταμιού του Κώστα Κωτίνα η σκάλα είναι προς τον μεσότοιχο του νταμιού του Βαγγέλη Κωτίνα, είναι δηλαδή στο αριστερό μέρος. Στο αριστερό μέρος του ισογείου έχει την ξύλινη σκάλα και το ντάμι του Βαγγέλη Κωτίνα που είναι το μεσαίο, ενώ το ντάμι του Λάκη Κωτίνα, που είναι στην άλλη άκρη του συγκροτήματος, έχει τη σκάλα στο δεξιό μέρος του.
Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1960 τα ζώα φιλοξενούνταν στο κατώι του νταμιού. Αργότερα φτιάξανε δίπλα εξωτερικούς στάβλους.
Έτσι το κατώι μετατράπηκε σε καθιστικό και σε κουζίνα για την κάθε οικογένεια, αλλά σε διαφορετικό χρόνο, γιατί η μετεγκατάσταση των ζώων έγινε σε διαφορετικούς χρόνους.
Το ανώι του κάθε νταμιού είχε ένα μεγάλο χωλ κι ένα δωμάτιο. Οι τοίχοι τού πάνω ορόφου ήταν κτισμένοι με πλιθιά, εκτός από το ντάμι του Κώστα Κωτίνα, το οποίο προς τον δρόμο είναι κτισμένο με πέτρες, ενώ είναι σοβατισμένοι με επίστρωμα χώματος και από πάνω με ασβέστη. Το πάτωμα ήταν ξύλινο. Εδώ έμεινε και κοιμόταν η κάθε οικογένεια. Υπήρχαν παράθυρα και προς τα μπροστά και προς τα πίσω. Υπήρχαν τρία τζάκια, ένα για κάθε ντάμι, όλα στον πάνω όροφο. Το νταβάνι ήταν με κόντρα πλακέ, ενώ η σκεπή με κεραμίδια.
Ο πάνω όροφος του συγκροτήματος των κωτινέικων νταμιών, αν και ήταν χωρισμένος με μεσοτοιχίες, ωστόσο οι τρεις οικογένειες επικοινωνούσαν, με το διπλανό τους διαμέρισμα, με εσωτερικά ξύλινα παράθυρα! Πρόκειται για εσωτερικά παράθυρα με παντζούρια και όχι για πόρτες. Οι δύο οικογένειες των άκρων του συγκροτήματος των νταμιών δεν μπορούσαν να επικοινωνήσουν άμεσα αλλά μόνο έμμεσα. Μπορούσαν όμως να επικοινωνήσουν με την οικογένεια του μεσαίου νταμιού. Αυτό το γεγονός παραπέμπει σε μεγάλη, ευρεία, εκτεταμένη τούρκικη οικογένεια. Τώρα τα παράθυρα αυτά τα έχουν κλείσει, σώζονται όμως ενδείξεις.
3. Τα μπαλκόνια των κωτινέικων νταμιών.
Αρχικά το συγκρότημα των νταμιών δεν είχε μπαλκόνια. Πριν από το 1950 μόνο το ντάμι του Λάκη Κωτίνα, αυτό που είναι αριστερά στις φωτογραφίες, είχε μπαλκόνι. Τα άλλα δύο ντάμια δεν είχαν μπαλκόνια. “Το μεγάλο μπαλκόνι του σπιτιού μου το βρήκα”, θα μου πει η Ζωή Κωτίνα. “Το γκρεμισαμε και το ξαναφτιάξαμε το 2009. Ο Βαγγέλης Κωτίνας έφτιαξε το μπαλκόνι το 2010, ενώ το ντάμι του Κώστα Κωτίνα δεν έχει”.
4. Η ιστορία ανακατασκευής των κωτινέικων νταμιών.
Η κάθε οικογένεια ακολούθησε διαφορετική πορεία παρεμβάσεων στα κτίρια του συγκροτήματος των νταμιών. Όπως θα δούμε, τα δύο ντάμια έγιναν τώρα σπίτια.
* Η οικογένεια του Λάκη Κωτίνα γκρέμισε το ντάμι της το 2009, αφήνοντας όρθιους μόνο τους 4 τοίχους από πέτρα και πλιθιά. Έκανε και προέκταση προς τα πίσω. Έφτιαξε καινούρια σκεπή, καινούριο πάτωμα και νέα ξύλινη σκάλα. Έτσι το πάνω σπίτι έχει τώρα 4 δωμάτια, ενώ το κατώι έχει κουζίνα, μπάνιο, σαλόνι.
“Γεννήθηκα στο Φανάρι αλλά το καλοκαίρι ζούσαμε στον Κόμπελο. Η οικογένεια κατέβηκε στον Κόμπελο το 2002. Εγώ το 2001 παντρεύτηκα και ζούσα στην Καρδίτσα, ενώ από τον Μάιο έως τον Νοέμβριο μέναμε στον Κόμπελο. Από το 2009 έως το 2015 εγκαταστάθηκα μόνιμα στον Κόμπελο. Από το 2015 μένω στον Κόμπελο μόνο το καλοκαίρι για τις αγροτικές εργασίες”, θα μου εκμυστηρευτεί η Ζωή Κωτίνα.
* Η οικογένεια του Βαγγέλη, την ίδια χρονιά, έκανε αντίστοιχες οικοδομικές εργασίες, αλλάζοντας πάτωμα, σκάλα και σκεπή, χωρίς να προχωρήσει σε επέκταση. Έτσι το ανώι έχει δύο δωμάτια, ενώ το κατώι έχει κουζίνα, μπάνιο και καθιστικό.
Τα δύο σπίτια έχουν μεγάλα μπαλκόνια με στέγαστρα.
* Η τρίτη οικογένεια, του Κώστα Κωτίνα, δεν πείραξε το παλιό ντάμι. Μόνο σκεπή άλλαξε κι αυτό για να μην πέσει. Προχώρησε σε άλλες επιλογές σπιτιού, σε άλλο μέρος.Ο Σεραφείμ, ο γιος του Κώστα, αρχικά έφτιαξε μια αποθήκη σε σπίτι λίγο πιο κάτω και αργότερα έκτισε ένα ωραίο σπίτι στον δρόμο προς το Φανάρι, πάντα στον Κόμπελο. Ο πατέρας του, μεγάλος πια, ανέβαινε στο Φανάρι.
Η τουλούμπα, που βλέπουμε στις φωτογραφίες, η αυλή και η ανέμη ήταν κοινά αγαθά όλων των αδερφών, σε όλη τη μακριά ιστορία των κωτινέικων νταμιών.
5. Η γενεαλογία της οικογένειας των Κωτιναίων του Κομπέλου.
Για να κατανοήσει κανείς τη δομή και τη λειτουργία του συγκροτήματος των κωτινέικων νταμιών, θα πρέπει να γνωρίσει κάπως και την οικογενειακή δομή αυτής της οικογένειας μέσα στον χρόνο και τον χώρο.
Υπήρχαν, λοιπόν, τρία αδέρφια:
* Ο Δημήτρης Κωτίνας, ο οποίος γεννήθηκε το 1895 και πέθανε το 1991. Ήταν ο μεγαλύτερος. Ο Δημήτρης Κωτίνας έκανε 4 παιδιά. Ένα από τα 4 παιδιά ήταν ο Κώστας Κωτίνας, ο οποίος γεννήθηκε το 1931, έχει πεθάνει και είναι ο πατέρας του Σεραφείμ και του Δημήτρη Κωτίνα.
* Ο Βασίλης Κωτίνας, ο οποίος γεννήθηκε το 1901. Γιος του Βασίλη Κωτίνα είναι ο Βαγγέλης Κωτίνας, ο οποίος έχει τρία παιδιά, ένα αγόρι τον Βασίλη και δύο κορίτσια. Ο παππούς Βασίλης Κωτίνας είχε αγοράσει το σπίτι από τον αδερφό τού πατέρα του, τον Θανάση Κωτίνα, όταν ο τελευταίος, δηλαδή ο Θανάσης, έφυγε τη δεκαετία του 1940 για τον Βόλο. Αγόρασε το μεσαίο ντάμι.
[Όλες αυτές τις πληροφορίες καθώς και τις επόμενες που θα παραθέσω για το γενεαλογικό δέντρο και την ιστορία των κωτινέικων νταμιών, μου τις έδωσαν η Περσεφόνη, ο Σεραφείμ και η Ζωή Κωτίνα, τους οποίους κι ευχαριστώ από τα βάθη της καρδιάς μου]
* Ο Σωκράτης Κωτίνας, ο οποίος γεννήθηκε το 1905. Ο Σωκράτης Κωτίνας ήταν υιοθετημένος του Ματθαίου Κωτίνα, καθώς ήταν άκληρος. Ο παππούς Σωκράτης Κωτίνας ήρθε στο σπίτι που μένουμε εμείς σήμερα, θα μου πει η Ζωή Κωτίνα. Ο Λάκης Κωτίνας, ο πατέρας της Ζωής, ήταν γιος του Σωκράτη Κωτίνα.
Ο πατέρας των τριών αυτών αδερφών (του Δημήτρη, του Βασίλη και του Σωκράτη) ήταν ο Κωνσταντίνος Κωτίνας ή Γκουντής και η μάνα τους η Βασιλική. Αυτοί που αγόρασαν το συγκρότημα των νταμιών από τους Τούρκους ήταν ο Κωνσταντίνος Κωτίνας ή Γκουντής, ο Θανάσης και ο Ματθαίος Κωτίνας. Τα ντάμια αυτά τα τρία αδέρφια, που γεννήθηκαν στα τέλη του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, τα βρήκαν από τον πατέρα τους, τον Κωνσταντίνο Γκουντή, ενώ όπως έγραψα, ο Βασίλης Κωτίνας το αγόρασε από τον Θανάση Κωτίνα.
6. Ας αφήσουμε τον Σεραφείμ Κωτίνα, να μας αφηγηθεί:
“Θυμάμαι την παιδική ζωή. Εδώ, στα ντάμια αυτά, γινόταν χαμός. Οι μανάδες μας να ζεσταίνουν το νερό στο καζάνι για να πλύνουν τα ρούχα στην σκάφη και εμείς να παίζουμε. Έρχονταν τα ξαδέρφια μας, ιδιαίτερα τον Αύγουστο και δεν χωρούσαμε. Όλα τα παιδιά στρωματσαδα. Όσο ζούσαν οι παππούδες έρχονταν το καλοκαίρι τα αδέρφια, τα παιδιά και τα εγγόνια. Ένα χωριό είχαμε εδώ τον Αύγουστο.
Κουβαλούσαμε το νερό με τους κουβάδες για να ποτίσουμε τα ζώα, που ήταν πιο πέρα, στους στάβλους. Δεν τελείωναν οι κουβάδες! Κουβαλιούνται εύκολα, όταν ο κάθε κουβάς ήταν 10 με 15 κιλά;”
7. Στις φωτογραφίες τα περίφημα κωτινέικα ντάμια. Ο πατέρας μου, Βασίλης Ντούσας, ήταν φίλος με τον Λάκη και με τον Βαγγέλη Κωτίνα. Έτσι συχνά περνούσαμε από τα κωτινέικα ντάμια, τα οποία πάντα με εντυπωσίαζαν και τώρα μου ξυπνούν ευχάριστες μνήμες μιας εποχής και μιας ζωής που έχει πια περάσει…
Αύριο η συνέχεια…
Καλή χρονιά και χρόνια πολλά, σε όλους!
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
