160ό: Το ψυχογράφημα των Φαναριωτών τού Κομπέλου
(43ο μέρος 3)
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω με το τρίτο και το τελευταίο μέρος την έρευνα και την έκθεση για την κοινωνική ψυχολογία των Φαναριωτών του Κομπέλου. Όπως είδαμε μέχρι τώρα η ψυχοσύνθεση των Φαναριωτών τού Κομπέλου έχει διαφοροποιηθεί μέσα στον χρόνο και στον χώρο, εξελίχτηκε. Για την ακρίβεια άλλαξαν σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό τα στοιχεία των ψυχικών φαινομένων τους όπως τα αισθήματα, οι αντιλήψεις, οι παραστάσεις, οι ιδέες, τα συναισθήματα, οι επιθυμίες, οι ανάγκες, τα κίνητρα, τα ενδιαφέροντα, οι δεξιότητες, τα γνωρίσματα του χαρακτήρα, η νοοτροπία… Για τις αιτίες αυτής της διαφοροποίησης και της εξέλιξης στην κοινωνική ψυχολογία των Φαναριωτών του Κομπέλου έγραψα στην προηγούμενη ανάρτηση. Εδώ να τονίσω πως η γεωγραφική μεταγκατάσταση στον Κόμπελο, οι ιδιαίτερες καλλιέργειες, όπως των κηπευτικών, τα συχνά παζάρια στις πόλεις της Καρδίτσας, του Μουζακίου και των Τρικάλων, οι επαφές με εκατοντάδες και χιλιάδες ανθρώπους έπαιξαν καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη μεταμόρφωση της νοοτροπίας, του χαρακτήρα και της ψυχοσύνθεσης των Φαναριωτών του Κομπέλου.
Στο σημερινό μάθημα προχωρώ παραπέρα και πιο βαθιά στην περιγραφή τού εσωτερικού κόσμου, του χαρακτήρα και της προσωπικότητας του Φαναριώτη του Κομπέλου.
Ας τα δούμε όμως τα πράγματα από πιο κοντά:
1. Η γεωγραφική μετοίκηση δεκάδων οικογενειών από το Φανάρι Καρδίτσας στον οικισμό του, τον Κόμπελο, προκάλεσε αλλαγή στην ψυχοσύνθεσή τους. Ο οικισμός βρίσκεται δύο χιλιόμετρα μακριά από το Φανάρι. Οι Φαναριώτες του Κομπέλου οργάνωσαν εκεί πια τη ζωή τους. Έτσι έχουν αποκτήσει μια σχετική αυτονομία από το χωριό μας και τις επιρροές του. Χωρίς αυτό να σημαίνει πως δεν είναι εξαρτημένοι και συνδεδεμένοι με το χωριό με πολλούς τρόπους. Ζουν όμως σχετικά μακριά από τις έγνοιες του χωριού, όπως σχετικά μακριά ζούμε και όσοι Φαναριώτες έχουμε εγκατασταθεί στην Αθήνα, τον Βόλο ή τη Θεσσαλονίκη… Προφανώς όχι στον ίδιο βαθμό.
Οι Φαναριώτες που πήγαν στον Κόμπελο αναζήτησαν, αναπόφευκτα, έναν επαναπροσδιορισμό των όρων ζωής τους και της ταυτότητάς τους. Επέλεξαν να ζήσουν με τους δικούς τους όρους, δίνοντας προτεραιότητα στην παραγωγή, στην οικονομία, στην ανάπτυξη, σε μια καλύτερη ποιότητα ζωής, στην επένδυση στη γη, σε μηχανήματα, σε ζώα, σε μπαχτσέδες, στο παζάρι…
2. Η εγκατάσταση των Φαναριωτών στον οικισμό του Κομπέλου εξασθένησε τον κοινωνικό έλεγχο, και ιδιαίτερα το κουτσομπολιό. Η φυσική απόσταση των δύο χιλιομέτρων λειτουργεί ως ασπίδα. Οι κοινωνικές σχέσεις γίνονται τώρα λιγότερο επεμβατικές. Έτσι, για παράδειγμα, οι Φαναριώτες δεν ξέρουν τι ώρα γύρισες στο σπίτι σου ή ποιος σε επισκέφτηκε… Αυτό εξασφαλίζει μεγαλύτερη ηρεμία στους κατοίκους τού οικισμού.
Μεταξύ των Φαναριωτών του Κομπέλου το κουτσομπολιό είναι σχεδόν ανύπαρκτο. Ο ένας δεν κουτσομπολεύει τον άλλον. Οι Φαναριώτες που εγκαταστάθηκαν στον Κόμπελο έφυγαν από το χωριό και για να γλιτώσουν από τον κοινωνικό έλεγχο, από το κουτσομπολιό. Βίωσαν μια ψυχική και κοινωνική απελευθέρωση από αυτό. Δεν είναι διατεθειμένοι να το συνεχίσουν οι ίδιοι στον οικισμό. Άλλωστε δεν έχουν χρόνο. Έχουν ριχτεί στις ποικίλες δραστηριότητές τους από το πρωί ως το βράδυ. Όταν θα βρεθούν στο καφενείο του Κομπέλου θα συζητήσουν για τα επαγγελματικά προβλήματα και για να πληροφορηθούν τα νέα. Δεν έχουν ούτε διάθεση ούτε χρόνο για να σχολιάσουν τι έκανε ο ένας και τι ο άλλος ή η άλλη.
“Το κουτσομπολιό έχει να κάνει με τον απεριόριστο ελεύθερο χρόνο και με την αεργία. Στα καφενεία οι Κομπελιώτες δεν προλαβαίνουν για να κουτσομπολέψουν. Οι δουλειές τρέχουν. Σε ένα μικρό βαθμό γίνεται, αλλά δεν καθόμαστε γιατί δεν έχουμε χρόνο”, θα μου πει ο Γιώργος Κουλοσούσας, ο γιος του Μανώλη. Ενώ ο Θανάσης Γεωργούσης θα μου πει: “Εμείς επειδή ήμασταν λίγοι, ήμασταν και λιγότερο κουτσομπόληδες. Γενικά δεν κουτσομπολεύαμε στο καφενείο. Δεν κατάλαβα να κουτσομπολεύουν. ‘Ο,τι είχαν να πουν, θα στο έλεγαν μπροστά σου”.
Ο Γιώργος Κουλοσούσας θα μου πει και κάτι ακόμα:”Τα τελευταία χρόνια δεν κάνουμε ούτε πολιτικές συζητήσεις. Μόνο φέτος, εξαιτίας των μπλόκων. Δεν έχουμε χρόνο. Στη γενιά τη δικιά μου (ο Γιώργος Κουλοσούσας είναι 60 ετών) δεν έχουμε χρόνο για κουτσομπολιό και για πολιτική συζήτηση ούτε και στο χωράφι. Ίσως η γενιά των συνταξιούχων… Εμείς κοιτάμε τη δουλειά μας”.
Οι Φαναριώτες του Κομπέλου δεν είναι κουτσομπόληδες ούτε τοξικοί, ακριβώς γιατί δεν έχουν χρόνο για κουτσομπολιό και γιατί τον λίγο χρόνο που ανταμώνουν αναμεταξύ τους κουβεντιάζουν θέματα της δουλειάς τους. Ακόμα και η πολιτική έχει μπει σε δεύτερη ή τρίτη μοίρα. Η ανυπαρξία κουτσομπολιού ίσως έχει να κάνει και με το γεγονός πως στον Κόμπελο δεν υπήρχε αγορά- γιατί το κουτσομπολιό γίνεται κυρίως στην αγορά…
Την ίδια στιγμή μεταξύ των Φαναριωτών του Κομπέλου αναπτύσσονται σχέσεις αλληλεγγύης. ” Είμαστε ενωμένοι σαν μια γροθιά “, θα τονίσει ο Γιώργος Κουλοσούσας, συμπληρώνοντας πως “υπάρχουν πάντα και εξαιρέσεις”.
3. Ο χαρακτήρας των Φαναριωτών του Κομπέλου.
Οι Φαναριώτες του Κομπέλου έχουν αλλάξει οικονομικά , κοινωνικά και ψυχολογικά μέσα στον χρόνο. Έχει αλλάξει κι ο χαρακτήρας τους. Στον Κόμπελο έχουν κατέβει τα πιο παραγωγικά άτομα του χωριού μας, οι πιο τολμηροί, οι πιο δυναμικοί. Αυτοί οι μακρινοί πρόγονοι των σημερινών οικογενειών του Κομπέλου αποτελούν τα κοινωνικά πρότυπά τους, τους πρώτους δασκάλους. Οι επόμενες γενιές Φαναριωτών του Κομπέλου ακολουθούσαν τους τρόπους και τις μορφές συμπεριφοράς των μεγαλύτερων αλλά και των άλλων δημιουργικών ανθρώπων. Μεταξύ των Φαναριωτών του Κομπέλου υπάρχει ανταγωνισμός, επαγγελματικός ανταγωνισμός, μια άμιλλα. Αιτία είναι η οικονομική κατάσταση, γιατί για να πληρωθούν οι υποχρεώσεις πρέπει να αναπτυχθούν, να εξελιχθούν οικονομικά. Με 50 στρέμματα δεν καλύπτονται οι ανάγκες και οι υποχρεώσεις. Η σημερινή γενιά των Φαναριωτών του Κομπέλου έχει μπει δυναμικά στη δουλειά, στην παραγωγή, στην επιχείρηση. Ψάχνει, πειραματίζεται, τολμά… Βλέπει την εξέλιξη σε όλους τους τομείς, όπως και στα μηχανήματα ή στους τρόπους ποτίσματος. Δεν θα διστάσει να τα αγοράσει, ή να τους δοκιμάσει, αν είναι να συμβάλουν στην ανάπτυξη και την πρόοδο.
“Στον Κόμπελο δεν υπήρχαν πριν θερμοκήπια. Ήρθαν σιγά σιγά. Ο πατέρας μου είχε έναν φίλο στο Προάστιο, που είχε θερμοκήπιο. Έτσι έφτιαξε κι αυτός θερμοκήπιο. Σιγά σιγά ακολούθησαν και άλλοι. Κάτι ανάλογο έγινε και με το πότισμα των κηπευτικών με τη “μέθοδο της σταγόνας” το 1990-1991. Η σταγόνα χορταίνει τα φυτά. Ήταν πιο αποδοτικά τα κηπευτικά μας. Ο ένας παραδειγματιζόταν από τον άλλον”, θα μου πει ο Γιώργος Κουλοσούσας.
Η σημερινή γενιά των Φαναριωτών τού Κομπέλου είναι βαθιά προοδευτική στον οικονομικό και κοινωνικό τομέα. Είναι άτομα κυρίως παραγωγικής ηλικίας, από 20 έως 65 ετών. Έχουν όρεξη για δουλειά, για τη ζωή. Στους τομείς αυτούς οι Φαναριώτες του Κομπέλου είναι προοδευτικοί, ανοιχτόμυαλοι, δραστήριοι, παραγωγικοί, τολμηροί, ευφυείς, καινοτόμοι, αποφασιστικοί, κινητικοί, εργατικοί, μεθοδικοί, οργανωτικοί, θαρραλέοι, ψύχραιμοι , περισσότερο πρακτικοί και λιγότερο θεωρητικοί… Εργάζονται σε καθημερινή βάση.
“Οι Φαναριώτες του Κομπέλου είναι ψύχραιμοι και θαρραλέοι. Τα παιδιά τού Κομπέλου είναι προοδευτικοί άνθρωποι. Όλα αυτά τα παιδιά ανοίγουν δουλειές, δεν βάζουν μόνο βαμβάκι και τίποτα άλλο. Δεν είναι τεμπέληδες. Έχουν πολλές εργασίες. Παράλληλα βάζουν κηπευτικά, τρέχουν στα παζάρια, έχουν πρόβατα και αγελάδες. Από παλιά γινόταν αυτό. Δεν κάθονταν. Πήγαιναν σε μεροκάματα. Τον χειμώνα είχαμε τα γελάδια και τα κηπευτικά με λαχανικά. Πηγαίναμε στα παζάρια, ακόμα και στα Τρίκαλα, πράσο, κάθε Δευτέρα πρωί. 12 τόνους πρασοφτιό. Ήμασταν 20 Κομπελιώτες. Το τραίνο είχε κι εμπορικά βαγόνια. Τα πηγαίναμε στον παλαιό Σιδηροδρομικό Σταθμό Φαναρίου και φορτώναμε τα πράσα για τα Τρίκαλα. Εκεί υπήρχαν καροτσέρηδες και τα πηγαίναμε στο παζάρι. Αν οι Φαναριώτες τού Κομπέλου παρέμειναν στο χωριό, θα ζούσαν κι αυτοί όπως και οι υπόλοιποι”, θα μου πει ο Θανάσης Γεωργούσης, γεννημένος το 1944.
Μπορεί κάποιοι Φαναριώτες τού χωριού να νιώθουν ή να σκέφτονται πως οι Φαναριώτες που έφυγαν κι εγκαταστάθηκαν στον Κόμπελο αποξενώθηκαν και ίσως έως έναν βαθμό να έχουν δίκιο, ωστόσο οι Φαναριώτες που τελικά μετοίκησαν στον Κόμπελο αισθάνονται πως κέρδισαν χρόνο και χρήμα από το σταμάτημα των μετακινήσεων κάθε μέρα πάνω κάτω, καθώς και από τις άσκοπες συζητήσεις και κουτσομπολιά στα καφενεία.
Ένα από τα όνειρα των Φαναριωτών τού Κομπέλου είναι και η επαγγελματική τους επέκταση στη γη, καθώς σήμερα με λίγα στρέμματα γεωργικής γης δεν μπορείς να επιβιώσεις.
Οι Φαναριώτες του Κομπέλου δεν είναι τσιγκούνηδες. Καθώς είναι κυρίως άτομα παραγωγικής ηλικίας και έχουν εισοδήματα, έχουν και το περιθώριο να ξοδέψουν κάτι παραπάνω. Είναι πιο άνετοι.
4. Τα τελευταία 20 με 30 χρόνια οι νέοι Φαναριώτες του Κομπέλου εκδηλώνουν ένα πιο έντονο ενδιαφέρον για το Φανάρι, συμμετέχοντας ενεργά στον πολιτιστικό σύλλογο Φαναρίου το Κάστρο και στις εκδηλώσεις του. Είναι μάλιστα και μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου του. Συμμετέχουν όχι μόνο με ενίσχυση αλλά και με σωματική εργασία. Το ίδιο είδαμε να γίνεται και στους δύο ναούς του Φαναρίου, όπου δραστηριοποιούνται ως επίτροποι.
5. Η ταυτότητα των Φαναριωτών του Κομπέλου.
Το ζήτημα της ταυτότητας απασχολεί όλους τους Φαναριώτες που έχουν φύγει από το χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, και έχουμε μετεγκατασταθεί σε άλλες πόλεις και σε άλλες χώρες. Τί είναι ο Φαναριώτης που ζει 20 και 30 χρόνια στην Αθήνα ή στη Θεσσαλονίκη; Είναι Αθηναίος και θεσσαλονικιός ή είναι Φαναριώτης;
Το ίδιο ερώτημα έρχεται και για τους Φαναριώτες του Κομπέλου:
* Είναι προφανές πως για τους Φαναριώτες του Κομπέλου που ζουν τον μισό ή και τον παραπάνω χρόνο στο Φανάρι και τους άλλους μήνες για τις δουλειές στον Κόμπελο, η απάντηση είναι πως νιώθουν κυρίως Φαναριώτες. “Αισθάνομαι κυρίως Φαναριώτης και λιγότερο Κομπελιώτης. Το Φανάρι το θεωρώ ως πρωτεύουσα, ενώ τον Κόμπελο ως τόπο δουλειάς. Το καλοκαίρι όμως προτιμώ να μένω στον Κόμπελο και όχι στο Φανάρι. Δεν θα διάλεγα με τίποτα την Καρδίτσα ως τόπο μόνιμης κατοικίας”, θα μου πει ο Βασίλης Φασιανός, 65 ετών σήμερα.
* Είναι προφανές πως για τους Φαναριώτες του Κομπέλου που ζουν μόνιμα στον Κόμπελο τις τελευταίες δεκαετίες ή ακόμα και τα τελευταία χρόνια, η απάντηση είναι πως νιώθουν περισσότερο Κομπελιώτες και λιγότερο Φαναριώτες. “Τα τελευταία χρόνια αισθάνομαι 65% Κομπελιώτης και 35% Φαναριώτης. Εδώ ζω, στον Κόμπελο. Πριν από 20 χρόνια ήμουν μισός μισός. Πριν από 30 χρόνια ήμουν Φαναριώτης. Έχει αλλάξει το συναίσθημα τού τι αισθάνομαι. Σήμερα το χωριό μας, το Φανάρι, δεν έχει να μου δώσει κάτι. Δεν με τραβάει. Δεν το ξεχνώ. Θα υποστηρίξω το Φανάρι. Δεν ξεχνιέται ό,τι έζησα. Αλλά σήμερα ο Κόμπελος έχει καλύτερη μοίρα. Μας δικαίωσαν οι επιλογές μας να κατέβουμε ως οικογένεια στον Κόμπελο. Είμαστε και πιο κοντά στην Καρδίτσα”, θα μου πει ο Γιώργος Κουλοσούσας.
* Είναι προφανές πως και η τρίτη κατηγορία Φαναριωτών του Κομπέλου που ζουν μόνιμα πια στην πόλη της Καρδίτσας και έρχονται καθημερινά για τις εργασίες τους στον Κόμπελο θα δώσει μια ανάλογη απάντηση. Πως δηλαδή αισθάνονται περισσότερο Καρδιτσιώτες και λιγότερο Φαναριώτες ή Κομπελιώτες.
* Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με τις γυναίκες που έχουν παντρευτεί άνδρες του Κομπέλου. Για την ιστορία να πω πως παλιότερα η συντριπτική πλειοψηφία των γυναικών των Κομπελιωτών ήταν από το Φανάρι και τον οικισμό του, τον Κόμπελο. Τότε, πριν από το 1970, το κορίτσι έπρεπε να παντρευτεί. Αυτό ήταν κανόνας και στο πρόγραμμα τής κάθε οικογένειας.
Μετά όμως από το 1970 και 1980, που τα κορίτσια του χωριού μας έφευγαν από το Φανάρι κι από τον Κόμπελο για σπουδές και εργασίες στις μεγάλες πόλεις, δεν υπήρχαν γηγενείς γυναίκες. Έτσι οι Φαναριώτες του Κομπέλου στράφηκαν σε γυναίκες άλλων χωριών, γειτονικών ή ορεινών για να παντρευτούν. Για αυτό και οι περισσότεροι Κομπελιώτες έχουν παντρευτεί γυναίκες από αυτά τα μέρη και όχι από το Φανάρι. Επίσης σπάνια θα βρεις νέο Φαναριώτη τού Κομπέλου να είναι ανύπαντρος.
6. Τελικά η ψυχολογία, η ψυχοσύνθεση, η ψυχική λειτουργία τού κάθε συγκεκριμένου ανθρώπου είναι κατά το περιεχόμενο αντανάκλαση, μεταφορά τής αντικειμενικής κοινωνικής πραγματικότητας στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Η ψυχολογία τού κάθε συγκεκριμένου ανθρώπου καθορίζεται από τα βιώματα και τα περιστατικά της οικονομικής και κοινωνικής ζωής και πριν από όλα από τα περιστατικά της ζωής της κοινωνίας στην οποία ζει- αν ζει στο Φανάρι, στον Κόμπελο ή στην Καρδίτσα ή στην Αθήνα ή όπου αλλού.
Συνεπώς το ερώτημα της ταυτότητας τίθεται και για τις γυναίκες που έχουν παντρευτεί άνδρες του Κομπέλου. Προφανώς η απάντηση στην ερώτηση τού “τι αισθάνονται πως είναι;” είναι ανάλογη της απάντησης που δίνουμε και οι Φαναριώτες που έχουμε μετεγκατασταθεί σε άλλες πόλεις και χωριά.
Αγαπητοί φίλοι
Εδώ τελειώνει το αφιέρωμα στην κοινωνική ψυχολογία των Φαναριωτών του Κομπέλου. Ελπίζω η ερευνητική και η θεωρητική επεξεργασία που έχω εκθέσει σε τρεις εκτενείς αναρτήσεις μου να απεικονίζει πιστά την πραγματικότητα τού Κομπέλου και της ψυχοσύνθεσης των ανθρώπων του. Για τυχόν λάθη ή ανακρίβειες είμαι εδώ για να τα διορθώσω.
Ευχαριστώ θερμά όλους τους Φαναριώτες του Κομπέλου που μου άνοιξαν τη ψυχή τους και μου έδωσαν όλες αυτές τις πληροφορίες, για να μπορέσω να τις δώσω κι εγώ σε σας!
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
