18ο: Τα απλά αξιώματα των στωικών και η υλιστική διαλεκτική κριτική τους
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τα μαθήματα πάνω στη στωική Λογική και Φιλοσοφία. Σήμερα θα αναφερθώ στα απλά αξιώματα (στις απλές λογικές προτάσεις), όπως τα εννοούν οι στωικοί φιλόσοφοι.
Να σημειώσω εδώ πως παρόλη την υποτίμηση που υπέστη η Λογική των στωικών φιλοσόφων στη διάρκεια της μακραίωνης ιστορίας της Λογικής επιστήμης, και παρόλη την εξαφάνιση των περισσότερων έργων τους, η στωική Λογική επέζησε και σήμερα διδάσκεται στα λύκεια και τα πανεπιστήμια. Οι μισές σελίδες από το βιβλίο της Λογικής στην τρίτη τάξη του λυκείου στηρίζονται πάνω στην προτασιακή Λογική των στωικών. Ωστόσο οι συγγραφείς του βιβλίου αυτού είναι θιασώτες της τυπικής Λογικής και για αυτό δεν προχωρούν στην κριτική παρουσίαση των λογικών θέσεων όχι μόνο των στωικών φιλοσόφων αλλά και των σύγχρονων φιλοσόφων του λόγου και της τυπικής Λογικής.
Αυτό το καθήκον πέφτει στους δικούς μου ώμους. Για αυτό, όπως θα έχετε διαπιστώσει, μετά την έκθεση των απόψεων των στωικών λογικών προχωρώ σε μια μαρξιστική κριτική από τη σκοπιά των θέσεων της υλιστικής διαλεκτικής Λογικής.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο, οι στωικοί διαιρούν τα αξιώματα σε απλά και σε μη απλά, δηλαδή σε σύνθετα αξιώματα. Όπως έχω ξαναπεί, αξίωμα για τους στωικούς, είναι ο λόγος, η πρόταση, το λεκτόν, το οποίο έχει αυτοτελές νόημα και το οποίο λέγοντάς το προβαίνουμε σε μια κρίση, σε μια απόφανση για την αλήθεια του ή για το ψέμα του. Παραδείγματα: “Είναι μέρα”, ή “Ο Σωκράτης είναι στην Αθήνα και διαλέγεται με τους μαθητές του”. Για τους στωικούς αυτές οι δύο προτάσεις είναι αξιώματα, γιατί μπορούμε να αποφανθούμε για την αλήθεια” ή για το “ψεύδος”τους.
2. Τα απλά αξιώματα των στωικών λογικών.
Σύμφωνα με τους στωικούς λογικούς, απλά αξιώματα είναι εκείνα τα αξιώματα που σχηματίζονται από ένα αξίωμα που δεν επαναλαμβάνετε, ή από ένα είδος αξιώματος, όπως είναι η πρόταση: “Είναι μέρα”.
Το αξίωμα (η πρόταση, η κρίση, ο ισχυρισμός αυτός), είναι εδώ μια απλή πρόταση χωρίς συνδέσμους. Το αξίωμα αποτελείται από μία και μοναδική κρίση.
Οι στωικοί λογικοί δώσανε τον ακόλουθο ορισμό των απλών αξιωμάτων:
“Απλά μεν ουν έστι τα συνεστώτα εξ αξιώματος μη διαφορουμένου [ή εξ αξιωμάτων], οίον το ημέρα εστίν”.
Με άλλα λόγια:
*Απλά είναι εκείνα τα αξιώματα τα οποία σχηματίζονται από ένα αξίωμα “μη διαφορουμένου”, δηλαδή σχηματίζονται από ένα αξίωμα το οποίο δεν επαναλαμβάνετε, δεν διπλασιάζεται μέσα στην ίδια πρόταση.
Ας δούμε ποιο αξίωμα είναι “διαφορούμενο” . *Ένα αξίωμα είναι διαφορούμενο όταν η πρόταση αποτελείται από το ίδιο στοιχείο δύο φορές, όπως για παράδειγμα το αξίωμα: “Αν είναι μέρα, τότε είναι μέρα”. Εδώ η φράση: “είναι μέρα”, επαναλαμβάνεται, δηλαδή το αξίωμα διαφορείται. Αυτό το αξίωμα δεν είναι απλό αξίωμα αλλά σύνθετο ή μη απλό.
Ο ορισμός των στωικών έχει μέσα στην αγκύλη και τη φράση: “ή εξ αξιωμάτων”. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει πως το αξίωμα εξακολουθεί να είναι απλό αξίωμα ακόμα και όταν η πρόταση έχει παραπάνω από ένα συντακτικά στοιχεία- εκτός από συνδέσμους. Η πρόταση, για παράδειγμα, “ο Σωκράτης διαλέγεται στην Αθήνα με τους μαθητές του” παραμένει λογικό απλό αξίωμα. Παρά το πλήθος των λέξεων, η λογική δομή του αξιώματος παραμένει απλή, το αξίωμα είναι απλό αξίωμα. Σύμφωνα πάντα με τους στωικούς, αν πω: “Ο Σωκράτης βρίσκεται στην Αθήνα και διαλέγεται με τους μαθητές του”, τότε το αξίωμα αυτό είναι μη απλό αξίωμα, είναι δηλαδή σύνθετο. Και είναι σύνθετο γιατί έχει τον συμπλεκτικό σύνδεσμο “και”.
Με άλλα λόγια, ακόμα κι αν μια πρόταση περιλαμβάνει περισσότερους όρους, αν αυτοί οι όροι δεν συνδέονται με λογικούς συνδέσμους, ώστε να φτιάξουν μια σύνθετη πρόταση, τότε η πρόταση αυτή θεωρείται ακόμα “απλό αξίωμα”.
3. Για τους στωικούς φιλοσόφους τα απλά αξιώματα διακρίνονται στα παρακάτω είδη:
α. Στα αποφατικά. Αποφατικό/αρνητικό αξίωμα είναι, για παράδειγμα, όταν λέμε “δεν είναι μέρα”. Υποδιαίρεση του αποφατικού είναι το υπεραποφατικό. Το υπεραποφατικό αξίωμα είναι το αξίωμα το οποίο είναι αποφατικό του αποφατικού, δηλαδή είναι άρνηση της άρνησης, όπως, για παράδειγμα, όταν λέμε “δεν είναι όχι μέρα”, το οποίο τελικά βεβαιώνει πως είναι μέρα.
β. Στα αρνητικά. Αρνητικό αξίωμα είναι αυτό που σχηματίζεται από αρνητικό μόριο και κατηγόρημα, όπως για παράδειγμα, “ουδείς περιπατεί”, δηλαδή κανείς δεν κάνει περίπατο.
Το “ουδείς”, φυσικά , δεν είναι αρχαίο αρνητικό μόριο. Η αρχαία ελληνική γλώσσα είχε δύο αρνητικά μόρια: το “ου” και το “μη”. Το “ουδείς” είναι αόριστη αντωνυμία, αλλά επειδή είχε αρνητική σημασία, που σημαίνει
“κανείς”, προφανώς οι στωικοί το ενέταξαν στα αρνητικά μόρια. Άλλωστε δεν είχαν ακόμη ανακαλύψει τις αντωνυμίες ως ένα από τα μέρη του λόγου.
γ. Στα στερητικά. Στερητικό αξίωμα είναι αυτό το οποίο σχηματίζεται από στερητικό μόριο και από ένα αξίωμα, από το οποίο όμως στερεί ή μάλλον αντιστρέφει τη δύναμη της κρίσης, όπως για παράδειγμα, όταν λέμε,
“αφιλάνθρωπος είναι αυτός εδώ”.
δ. Στα κατηγορικά. Κατηγορικά είναι τα γνωστά μας βεβαιωτικά αξιώματα. Τα κατηγορικά αξιώματα σχηματίζονται από ορθή πτώση, δηλαδή από ονομαστική κι από κατηγόρημα, δηλαδή από ρήμα, όπως όταν λέμε, “ο Δίων περπατεί”.
ε. Στα καταγορευτικά. Καταγορευτικά είναι τα καθοριστικά αξιώματα, τα οποία σχηματίζονται από ορθή δεικτική πτώση, δηλαδή από δεικτική αντωνυμία κι από κατηγόρημα, όπως όταν λέμε, “αυτός περπατεί”.
στ. Στα αόριστα. Αόριστα είναι τα αξιώματα τα οποία σχηματίζονται από αόριστο μόριο ή μόρια και από κατηγόρημα, όπως όταν λέμε,
“κάποιος περπατεί”, ή “εκείνος κινείται”.
[Το “κάποιος” και “εκείνος” είναι αόριστες αντωνυμίες. Ισχύει ό,τι και με το “ουδείς” ].
4. Διαπιστώνουμε πως τα απλά αξιώματα είναι ουσιαστικά αυτό που στη σχολική Λογική αποκαλούμε κρίσεις. Κάθε κρίση, κάθε απλό αξίωμα έχει, για τους στωικούς φιλοσόφους, υποκείμενο και κατηγόρημα. Στο παράδειγμα, “Δίων περπατεί”, ο “Δίων” είναι το υποκείμενο και το “περπατεί” είναι το κατηγόρημα. Όλα σχεδόν τα είδη απλών αξιωμάτων των στωικών είναι κάποια από τα είδη των κρίσεων της σχολικής Λογικής. Άλλες κρίσεις είναι κρίσεις κατά το ποιόν, όπως το αποφατικό και το αρνητικό αξίωμα και άλλες κρίσεις είναι κρίσεις κατά την αναφορά, όπως το κατηγορικό/βεβαιωτικό αξίωμα. Βέβαια υπάρχουν αποκλίσεις στα είδη των απλών αξιωμάτων καθώς και στην κατάταξή τους από τη σχολική Λογική όπως τη ξέρουμε.
Από όλα αυτά φαίνεται η μεγάλη δουλειά και η συνεισφορά των στωικών φιλοσόφων και λογικών στην ανάπτυξη της τυπικής Λογικής επιστήμης.
5. Αλλά ενώ για τους στωικούς λογικούς, τα απλά αξιώματα, όπως για παράδειγμα το “μέρα είναι”, ήταν σταθερές, αυτοτελείς μονάδες λόγου, για τους διαλεκτικούς υλιστές κανένα αξίωμα δεν είναι πραγματικά “απλό”. Κι αυτό γιατί κάθε απλή πρόταση ή απλή κρίση, αντανακλά μια υλική πραγματικότητα που βρίσκεται σε διαρκή κίνηση κι αλλαγή. Το να απομονώνεις μια πρόταση ως “απλή” είναι σαν να βγάζεις φωτογραφία μια στιγμή της πραγματικότητας ή του πράγματος και να την εκλαμβάνεις ως την απόλυτη, την αιώνια, αμετάβλητη αλήθεια, αγνοώντας τη διαδικασία που τη γέννησε καθώς και την εξέλιξή της. Για τους διαλεκτικούς υλιστές, για τους μαρξιστές, καμία έννοια δεν είναι “απλή”, κανένα αξίωμα δεν είναι “απλό” ή απομονωμένο, καθώς αντικατοπτρίζουν μια κινούμενη υλική πραγματικότητα η οποία διέπεται από τους νόμους της διαλεκτικής και απ’ την αρχή της παγκόσμιας αλληλεπίδρασης των πάντων.
Οι διαλεκτικοί υλιστές Λογικοί δεν διαιρούν τα αξιώματα ή τις προτάσεις σε “απλά“ και “μη απλά” ή σύνθετα. Η διαίρεση αυτή είναι έργο της τυπικής Λογικής. Αυτός ο διαχωρισμός των αξιωμάτων ξεκινά από την εποχή του Αριστοτέλη, περνάει μέσα από τους στωικούς και φτάνει μέχρι τη σύγχρονη συμβολική και μαθηματική Λογική του Ράσελ και του Βιτγκενστάιν.
Οι μαρξιστές επικεντρώνονται στη διαλεκτική Λογική, η οποία όπως είπα, εξετάζει τις έννοιες και τις προτάσεις μέσα στην κίνηση, στην αντίφαση και την ιστορική εξέλιξη και όχι μέσα από την τυπική δομή των προτάσεων -όπως κάνει και η σημερινή σχολική Λογική.
Η μαρξιστική διαλεκτική Λογική, η υλιστική διαλεκτική σκέψη, δεν βλέπει την πραγματικότητα μέσα από “κουτάκια”, μέσα από “απλά” και “μη απλά” αξιώματα, αλλά ως μία ζωντανή διαδικασία σύγκρουσης. Ένα αξίωμα, μια πρόταση είναι αληθές μόνο αν αντανακλά και “περιλαμβάνει” την αντίφαση, την εσωτερική σύγκρουση και την εξέλιξη σε κάτι νέο που συντελείται στον πραγματικό κόσμο.
Η υλιστική διαλεκτική Λογική χωρίς να αρνείται την όποια χρησιμότητα μπορεί να έχει στην καθημερινή ζωή ο χωρισμός ή η διαίρεση της πραγματικότητας στη νόηση σε απλά και σύνθετα αξιώματα, εντούτοις η δική της σκέψη δεν ξεκινά από απλά αξιώματα για να κτίσει σύνθετα, όπως κάνουν οι στωικοί. Για τους μαρξιστές το “απλό” αξίωμα ή το “απλό” πράγμα μόνο απλό δεν είναι καθώς αντανακλά και αποτελεί μια ενότητα αντιθέτων, μια κινούμενη υλική αντίφαση.
Ο Ηράκλειτος, αρκετούς αιώνες πριν από τον Αριστοτέλη και τους στωικούς είχε συλλάβει τον κόσμο ως το ένα και αιώνιο γίγνεσθαι. Για τον Ηράκλειτο όλο το γίγνεσθαι γεννιέται κι αναπτύσσεται μέσα από τη σύγκρουση των αντιθέτων. Η μέρα και η νύχτα δεν είναι σταθερές, χωριστές, απέναντι η μία στην άλλη κι αλύγιστες, αλλά είναι πάντα ενωμένες και συνδέονται μεταξύ τους όπως συνδέονται δύο παλαιστές που ο καθένας με τη σειρά του έχει την υπεροχή. Αυτή την περιγραφή κάνει ο Νίτσε σε ένα έργο του. Πρόκειται ουσιαστικά για μια ποιότητα, η οποία δεν είναι σύμφωνη με τον εαυτό της, αλλά χωρίζεται σε δύο αντίθετες δυνάμεις όπου τα δύο αυτά αντίθετα αδιάκοπα τείνουν το ένα προς το άλλο. Δεν είναι τυχαίο που ο πατέρας της διαλεκτικής, ο Ηράκλειτος έλεγε πως το γλυκό είναι ταυτόχρονα και πικρό και πως η μέρα είναι ταυτόχρονα και νύχτα και το αντίστροφο. “Ίδιος δρόμος είναι ο ανήφορος κι ο κατήφορος”.
Η υλιστική διαλεκτική Λογική δεν σταματά στην περιγραφή, όπως κάνει η στωική Λογική αλλά ξεκινά από την αφηρημένη έννοια ή σκέψη για να αναλύσει το συγκεκριμένο στα μέρη του, να βρει τις σχέσεις τους και στη συνέχεια να προχωρήσει στη σύνθεση. Η υλιστική διαλεκτική δεν χρησιμοποιεί στατικές έννοιες και στατικά αξιώματα, όπως οι στωικοί αλλά όπως ο Ηράκλειτος. Έτσι δεν αντιπαραθέτει τη μέρα απέναντι στη νύχτα αλλά εξετάζει τη σχέση και την εσωτερική αντίφαση και κίνηση ανάμεσά τους.
Συμπερασματικά: Η στωική διαίρεση των αξιωμάτων σε “απλά” και “μη απλά” ή σύνθετα είναι ανεπαρκής για να κατανοήσει κανείς τις βαθιές κοινωνικές αλλαγές οι οποίες δεν υπακούουν σε απλούς λογικούς κανόνες της τυπικής Λογικής αλλά στη δυναμική των υλικών αντιφάσεων που ξεσκίζουν και ενώνουν τον κόσμο. Και για αυτή την κατανόηση είναι αναγκαία η υλιστική διαλεκτική Λογική.
Αύριο η συνέχεια…
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
