46ο: Οι Τσιγγάνοι του Φαναρίου Ιθώμης κατά τον 17ο αιώνα της τουρκικής αυτοκρατορίας
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το αφιέρωμα και την παρουσίαση των συγγραφέων και των ντοκουμέντων τα οποία αναφέρονται στην ιστορία του χωριού μας, του Φαναρίου Ιθώμης και συμβάλλουν στην ιστορική και πολιτισμική αυτογνωσία μας. Σήμερα θα αναφερθώ στα ντοκουμέντα για τους Τσιγγάνους της κωμόπολης Φαναρίου, τα οποία αναφέρει στο εξαιρετικό βιβλίο του ο Κωνσταντίνος Ε. Καμπουρίδης:”Η νεότερη Ελλάδα μέσα από οθωμανικές αρχειακές πηγές”, σελ. 826, εκδόσεις Αντ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2009.
1. Το 1530 ο σουλτάνος Σουλεϊμάν ο μεγαλοπρεπής εξέδωσε κανονισμό για τις φορολογικές υποχρεώσεις των Τσιγγάνων της οθωμανικής αυτοκρατορίας.
Είναι γνωστό πως οι Τσιγγάνοι είχαν διεισδύσει στη βυζαντινή αυτοκρατορία από τα μέσα του 9ου αιώνα μετά Χριστόν και γύρω στον 15ο αιώνα είχαν εξαπλωθεί σε όλη σχεδόν την Ευρώπη, συνεχίζοντας το μεγάλο ταξίδι της περιπλάνησης από την αρχαία Ινδία του 8ου αιώνα.
2. Από τις αρχές του 17ου αιώνα οι φόροι που έπρεπε να πληρώνουν στο οθωμανικό κράτος οι Τσιγγάνοι ήταν πολλοί. Επειδή οι Τσιγγάνοι ήταν νομάδες, έπρεπε να βρεθεί κι ένας τρόπος είσπραξης των φόρων τους από το κράτος. Το οθωμανικό κράτος δημιούργησε για αυτόν τον σκοπό έναν θεσμό, τον θεσμό της ενοικίασης των φόρων που έπρεπε να πληρώνουν ετησίως οι Τσιγγάνοι μιας περιοχής, ενός καζά ή ενός σαντζακίου, όπως ήταν το σαντζάκι των Τρικάλων, δηλαδή της περιφέρειας της Θεσσαλίας.
Μετά από αυτόν τον θεσμό οι Τσιγγάνοι των Βαλκανίων ήταν απαλλαγμένοι από τους έκτακτους φόρους που πλήρωναν οι ραγιάδες. Αντί αυτών οι Τσιγγάνοι κατέβαλαν, σε αντιστάθμισμα, ένα ετήσιο κατ’ αποκοπή ποσό, που για μεν τους μουσουλμάνους Τσιγγάνους ήταν 650 άσπρα και για τους άπιστους Τσιγγάνους 720 άσπρα.
Ο αρχηγός των Τσιγγάνων, ο οποίος εκμισθώνει τους φόρους των Τσιγγάνων, είναι το πρόσωπο το οποίο ασκεί πολιτική και κοινωνική επιρροή στην τάξη των Τσιγγάνων. Είναι ο πρόεδρος των Τσιγγάνων, ο διακεκριμένος Τσιγγάνος, με κυριότερη, αν όχι αποκλειστική δραστηριότητα την κατανομή και την είσπραξη των κρατικών φόρων. Είναι ο ενδιάμεσος ανάμεσα στους Τσιγγάνους της κοινότητας και της διοίκησης του καζά και του σαντζακίου, της κεντρικής εξουσίας. Είναι ο αντιπρόσωπος του πληθυσμού των Τσιγγάνων της περιφέρειας.
Πολλοί από αυτούς τους προύχοντες Τσιγγάνους, επειδή εκμίσθωναν τους κρατικούς φόρους της λαότητας των Τσιγγάνων, απέκτησαν οικονομική ευημερία και προνόμια. Κάτι ανάλογο με τους Έλληνες προύχοντες ή δημογέροντες ή κοτσαμπάσηδες… Να σημειώσω εδώ πως οι Τούρκοι αποκαλούσαν τη λαότητα των Τσιγγάνων ως η ” τάξη των Τσιγγάνων”.
3. Το έτος 1662- 1663, με κυβερνητική διαταγή ορίζεται ο Σουλεϊμάν Τσελεμπή, κάτοικος του χωριού Φράνκο, κοντά στο Φανάρι, ως ο υπεύθυνος για την είσπραξη των φόρων που πρέπει να πληρώσουν οι Τσιγγάνοι της κωμόπολης Φαναρίου, Καρδίτσας και Παραπράσταινας, έναντι του ενοικίου 20.000 άσπρων μέσα σε ένα έτος. Το κυβερνητικό έγγραφο του οθωμανικού κράτους φέρει την ημερομηνία 12 Ιουλίου 1663. Το έγγραφο αυτό δεν μας λέει ούτε πόσοι Τσιγγάνοι ήταν στο χωριό μας, το Φανάρι, ούτε πού έμειναν. Για να νοικιάσει όμως τους φόρους των Τσιγγάνων της κωμόπολης Φαναρίου, Καρδίτσας και Παραπράσταινας έναντι του ποσού των 20.000 άσπρων, σημαίνει πως ήταν πάνω από 30 και 40 τσαντίρια, δηλαδή εστίες. Να σημειώσω πως φόρο πλήρωναν οι άνδρες της εστίας.
4. Σε άλλη κυβερνητική διαταγή για το έτος 1665 η είσπραξη των φόρων των Τσιγγάνων ανατέθηκε στον αρχηγό των Τσιγγάνων με τον τρόπο της ενοικίασης. Ο αρχηγός των Τσιγγάνων ήταν ο Συγιάνους. Η είσπραξη του κεφαλικού φόρου και όλων των υπολοίπων φόρων της τάξης των Τσιγγάνων, βρισκόταν στη δικαιοδοσία του Συγιάνους. Επειδή όμως ο Συγιάνους δεν πλήρωσε στο τουρκικό δημόσιο τα κατ’ αποκοπή χρήματά του, η είσπραξη των φόρων αφαιρέθηκε από τον Συγιάνους και ανατέθηκε στον Χασάν, κάτοικο της Λάρισας. Επειδή αυτός παραιτήθηκε, η είσπραξη και η συγκέντρωση των φόρων των Τσιγγάνων ανατέθηκε σε άλλον. Αυτός θα εισπράξει από κάθε μουσουλμάνο Τσιγγάνο 650 άσπρα, περίπου 8 γρόσια και από κάθε άπιστο Τσιγγάνο 720 άσπρα, δηλαδή 9 τούρκικα γρόσια. Αυτός ο εισπράκτορας των φόρων των Τσιγγάνων έχει κάθε ελευθερία στις κινήσεις του, στην κατοχή και τη νομή στους φόρους των Τσιγγάνων. Ο Καμπουρίδης αναφέρει αυτό το έγγραφο της 29ης Αυγούστου του 1666 ως βεράτιο.
5. Σε μια άλλη κυβερνητική διαταγή, με ημερομηνία 2 Μαρτίου 1677, διατάχθηκε η συλλογή, η είσπραξη των φόρων που πρέπει να πληρώσουν οι Τσιγγάνοι, όταν έρθει ο κατάλληλος χρόνος, σε έναν αντιπρόσωπο του Σα Μπαν, του αρχηγού των Τσιγγάνων, στον Μαχμούντ, ο οποίος ” δεν πρέπει να επιτρέψει σε κανέναν προφάσεις και διαμαρτυρίες”. Κατά τα άλλα η διαταγή λέει πως “οι Τούρκοι αξιωματούχοι δεν πρέπει να επεμβαίνουν στην τάξη των Τσιγγάνων” και πως θα πρέπει “να αποφύγουν την αδικία και την αυθαιρεσία” σε βάρος των Τσιγγάνων, γιατί “η τάξη των Τσιγγάνων δεν είναι ραγιάδες κανενός και το να είναι ραγιάδες είναι αντίθετο από τον νόμο”! [ Βλέπε σελίδα 555 του βιβλίου του Κωνσταντίνου Ε. Καμπουρίδη]
6. Διαπιστώνουμε πως σε όλες τις κυβερνητικές διαταγές προς τους καδήδες, δηλαδή τους ιεροδικαστές του σαντζακίου Θεσσαλίας και του καζά Λάρισας- Φαναρίου, ο αρχηγός των Τσιγγάνων μπορεί να εισπράττει “ελεύθερα” και χωρίς καμία παρέμβαση ή παρενόχληση από άλλους Τούρκους αξιωματούχους, τους ετήσιους φόρους που πρέπει να πληρώσουν οι Τσιγγάνοι της Θεσσαλίας ή του καζά Λάρισας και Φαναρίου. Μάλιστα καλούνται οι καδήδες να μην επιτρέπουν καμία ενόχληση ή παρέμβαση κρατικών αξιωματούχων! Δηλώνεται ακόμη πως ” η τάξη των Τσιγγάνων δεν είναι ραγιάδες κανενός και το να είναι ραγιάδες είναι αντίθετο από τον νόμο”!
Είδαμε ωστόσο πως κάποιες φορές γινόταν αλλαγή στην ανάθεση είσπραξης των φόρων των Τσιγγάνων, ειδικά όταν ο αρχηγός των Τσιγγάνων δεν απέδιδε στο τουρκικό δημόσιο τα συμφωνηθέντα ποσά της ενοικίασης των φόρων…
7. Στις φωτογραφίες βλέπουμε Τσιγγάνους από την περιοχή του Φαναρίου Καρδίτσας, οι οποίοι έστηναν τα τσαντίρια τους στα σύνορα του χωριού μας με αυτό της Λοξάδας, στον οικισμό του Κομπέλου.
Στην αεροφωτογραφία βλέπουμε μπροστά μας το χωριό της Λοξάδας και στο βάθος το ιστορικό χωριό του Φαναρίου Ιθώμης, με το κάστρο στην κορυφή του λόφου.
Στις άλλες φωτογραφίες βλέπουμε το βιβλίο του Κωνσταντίνου Ε. Καμπουρίδη και τα 4 βιβλία για τους Τσιγγάνους που έχω εκδώσει. Κάποια από αυτά έγιναν πανεπιστημιακά συγγράμματα.
Υστερόγραφο: Να τονίσω πως στους δύο ιεροδικαστικους κώδικες, των οποίων τα έγγραφα παρουσιάζει στο βιβλίο του ο Κωνσταντίνος Ε. Καμπουρίδης, δεν κάνουν λόγο για την ύπαρξη Εβραίων στην κωμόπολη ή τον καζά Φαναρίου, την περίοδο 1662- 1678.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
