48ο: Η κασάμπα και ο καδής του Φαναρίου, του σαντζακίου Θεσσαλίας κατά τον 17ο αι.
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το αφιέρωμα στην παρουσίαση των συγγραφέων και των ντοκουμέντων τα οποία συμβάλλουν στην ιστορική αυτογνωσία των κατοίκων του χωριού μας, του Φαναρίου Ιθώμης. Θα στηριχτώ στο εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο του Κωνσταντίνου Ε. Καμπουρίδη: Η νεότερη Ελλάδα μέσα από οθωμανικές αρχειακές πηγές, σελίδες 826, εκδόσεις Αντ. Σταμούλης, 2009.
1. Το Φανάρι Ιθώμης ανήκε στο σαντζάκι των Τρικάλων, δηλαδή στην Περιφέρεια της Θεσσαλίας, με έδρα τα Τρίκαλα. Το σαντζάκι των Τρικάλων αποτελούσε τη συνέχεια της προοθωμανικής διοικητικής διαίρεσης και γεωγραφικής πραγματικότητας της οθωμανικής αυτοκρατορίας κατά τον 17ο αιώνα. Την εκτελεστική εξουσία στο σαντζάκι των Τρικάλων αντιπροσώπευε ο μπέης και τη δικαστική ο καδής. Η εξουσία του καδή ήταν ιεροδικαστική. Χωρίς απόφαση του καδή ο μπέης δεν μπορούσε να επιβάλει ποινή σε κανέναν, αλλά και ο καδής δεν μπορούσε να την εφαρμόσει χωρίς την εξουσία του μπέη.
Το σαντζάκι των Τρικάλων (Θεσσαλίας) είχε ενταχθεί στο βιλαέτι της Ρούμελης, δηλαδή των Βαλκανίων. Τον 17ο αιώνα η Οθωμανική αυτοκρατορία αποτελούνταν από 33 βιλαέτια.
2. Όπως είπα σε προηγούμενο άρθρο, το σαντζάκι των Τρικάλων αποτελούνταν από 8 έως 9 καζάδες. Στα έγγραφα της οθωμανικής αυτοκρατορίας το Φανάρι άλλοτε εμφανίζεται να αποτελεί ξεχωριστό καζά και άλλοτε να είναι με τη Λάρισα ως ο καζάς Λάρισας – Φαναρίου.
Ο καζάς Λάρισας – Φαναρίου αποτελεί τη διοικητική περιφέρεια Λάρισας και Φαναρίου. Ο καζάς αυτός περιελάμβανε 3 επαρχίες:
* Την επαρχία της Λάρισας
* Την επαρχία των Αγράφων
* Την επαρχία του Φαναρίου. Το διοικητικό κέντρο της επαρχίας του Φαναρίου ήταν το ίδιο το Φανάρι Ιθώμης. Το Φανάρι στα έγγραφα αναφέρεται ως “kasaba-i Fenar” , δηλαδή το ίδιο το Φανάρι αναφέρεται ως οικισμός αστικού τύπου, ο οποίος ξεπέρασε σε μέγεθος και σπουδαιότητα το χωριό, χωρίς όμως να έχει αποκτήσει τις διαστάσεις μιας πόλης, όπως αυτή εννοούνταν από τους Τούρκους. Πάντως στα κατάστιχα της απογραφής ο όρος “κασάμπα” υποδηλώνει πως στο Φανάρι έδρευε συνήθως ο καδής καθώς και άλλες στρατιωτικές και πολιτικές αρχές. Βλέπε σελ.32 του παραπάνω βιβλίου. Με άλλα λόγια: η “κασάμπα του Φαναρίου” είναι η κωμόπολη του Φαναρίου, στην οποία έχουν την έδρα τους οι διοικητικές, ιεροδικαστικές και οι στρατιωτικές αρχές του καζά(= του νομού) Φαναρίου, ο οποίος ξεπερνούσε τα όρια του σημερινού νομού Καρδίτσας και είχε πάνω από 215 χωριά.
3. Σε μια σειρά από έγγραφα του οθωμανικού κράτους γίνεται λόγος για τον καδή του Φαναρίου. Ας δούμε μερικά από αυτά:
* Σε τουρκικό έγγραφο ή γράμμα, προς το “ιερό δικαστήριο του καδή Φαναρίου και των τόπων οι οποίοι παράγουν επιδέσμους από τσόχα για τους Γενιτσάρους”, γίνεται λόγος για μάλλινες περικνημίδες, οι οποίες πρέπει να καταβληθεί προσπάθεια “να γίνουν καλύτερες και ως προς το φάρδος και ως προς την πυκνότητά τους”. Το έγγραφο αυτό φέρει ημερομηνία 21 Μαϊου 1663.
* Το έγγραφο αυτό προς τον καδή, δηλαδή προς τον ιεροδικαστή του Φαναρίου είναι συνέχεια προηγούμενου εγγράφου προς τον ίδιο ιεροδικαστή, με ημερομηνία 11 Μαϊου 1663. Στο γράμμα αυτό, ο Σαλίχ, ο αγάς των Γενιτσάρων της Υψηλής Πύλης, τονίζει πως “τα υφάσματα, τα υπορράμματα και οι επίδεσμοι από τσόχα, παράγονται με κακό τρόπο, ενώ είναι γνωστό πως οι αντιπρόσωποι χρησιμοποιούν απάτες και τεχνάσματα και δεν είναι συνεπείς στο έργο τους”. Το έγγραφο κλείνει τονίζοντας πως
“αν οι αντιπρόσωποι κάνουν απάτες, να το αναφέρουν σε αυτόν”. Βλέπε σελ. 323.
* Σε ένα άλλο οθωμανικό έγγραφο, μια κυβερνητική διαταγή, με ημερομηνία 3 Ιουλίου 1667, “προς τον καδή του Φαναρίου”, αλλά και προς κάθε άτομο της άρχουσας τάξης της Θεσσαλίας, τονίζεται πως ο καδής θα πρέπει:
α. Να μεριμνήσει ώστε οι ραγιάδες κολίγοι (=δουλοπάροικοι) 42 χωριών από την επαρχία Χασλαρ της Θεσσαλίας, οι οποίοι έφυγαν από τα χωριά τους και πήγαν και εγκαταστάθηκαν για να εργαστούν σε χωριά και τσιφλίκια κάποιων ισχυρών σε άλλους καζάδες της Θεσσαλίας, όπως στον καζά Φαναρίου, να γυρίσουν πίσω. Να φροντίσει δηλαδή να τους απομακρύνει από τον καζά Φαναρίου και να τους στείλει πάλι πίσω στα αρχικά χωριά τους.
β. Να υποχρεώσει τους ραγιάδες να πληρώσουν τους κεφαλικούς φόρους και τους άλλους, τακτικούς και έκτακτους φόρους, χωρίς να επιτρέψει προφάσεις και αντιδράσεις.
Η διαταγή τονίζει ακόμη προς τον καδή του Φαναρίου Ιθώμης πως όποιος ισχυρός ή τσιφλικάς, εμποδίσει τον απεσταλμένο να απομακρύνει και να εγκαταστήσει στα παλιά χωριά τούς δουλοπάροικους ραγιάδες που βρίσκονται σε χωριά, τσιφλίκια και σπίτια που ανήκουν σε αυτούς, να γράψει και να γνωστοποιήσει τα ονόματά τους και τα χωριά στα οποία κατοικούν. Σ’ αυτή την περίπτωση θα πληρώσουν αυτοί όλους τους φόρους των δουλοπάροικων ραγιάδων.
[ Αύριο η συνέχεια]
4. Στη φωτογραφία το Φανάρι Ιθώμης, με το βυζαντινό κάστρο στην κορυφή του λόφου, κτισμένο πάνω στα ερείπια του μυκηναϊκού κάστρου της αρχαίας Ιθώμης του 12ου αιώνα προ Χριστού και στο βάθος ο κάμπος της Θεσσαλίας. Στο βάθος του ορίζοντα η Λάρισα και ο Όλυμπος. Η φωτογραφία είναι τραβηγμένη από τον Βασίλη Καρχαλία.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
