49ο: Βεράτιο για την είσπραξη του κεφαλικού φόρου των απίστων του Φαναρίου Ιθώμης!
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τα μαθήματα Ιστορίας τα οποία συμβάλλουν στην ιστορική αυτογνωσία των κατοίκων του χωριού μας, του Φαναρίου Καρδίτσας. Θα στηριχτώ και πάλι στο εξαιρετικό βιβλίο του Κωνσταντίνου Ε. Καμπουρίδη: Η νεότερη Ελλάδα μέσα από οθωμανικές αρχειακές πηγές, σελίδες 830, εκδόσεις Αντ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2009.
1. Ως γνωστόν, το βεράτιο είναι το σουλτανικό έγγραφο, η σουλτανική διαταγή. Η τούγρα ήταν έγγραφο με τη σφραγίδα του σουλτάνου. Εδώ το βιλαέτι είναι η περιοχή, η επαρχία, ένα τμήμα του σαντζακίου των Τρικάλων, δηλαδή τμήμα της περιφέρειας της Θεσσαλίας. Έτσι στο έγγραφο που θα δούμε γίνεται λόγος για το βιλαέτι του Φαναρίου. Αργότερα ο όρος βιλαέτι χρησιμοποιήθηκε ως αντίστοιχος του όρου εγιαλέτι, όπως ήταν το εγιαλέτι των Βαλκανίων, δηλαδή μια μεγάλη γεωγραφική περιοχή ή ενότητα πολλών σαντζακίων. Καζάς είναι ο νομός Φαναρίου, ο οποίος ήταν μεγαλύτερος σε έκταση από τον σημερινό νομό Καρδίτσας. Καδής είναι ο ιεροδικαστής. Ο Οθωμανός μπέης από τα Τρίκαλα και ο μουσουλμάνος καδής από το Φανάρι ή από τη Λάρισα κυβερνούσαν τον καζά και το βιλαέτι του Φαναρίου Ιθώμης.
2. Ο κεφαλικός φόρος ήταν ο φόρος που πλήρωναν οι μη μουσουλμάνοι, οι χριστιανοί, σε αντάλλαγμα για την προστασία της ζωής τους, της περιουσίας τους και την άσκηση της χριστιανικής θρησκείας τους. Λεγόταν και χαράτσι. Στην οθωμανική αυτοκρατορία και μέχρι την φορολογική μεταρρύθμιση του 1691, ο κεφαλικός φόρος εισπράττονταν στη βάση του χριστιανικού νοικοκυριού, άσχετα από τον αριθμό των ενηλίκων αρρένων που κατοικούσαν μέσα σε αυτό το νοικοκυριό. Το κάθε χριστιανικό νοικοκυριό αποτελούσε μια εστία. Μέσα στην εστία μπορούσε να μένουν πολλές οικογένειες: ο παππούς και η γιαγιά, τα παντρεμένα παιδιά τους, τα εγγόνια και τα δισέγγονα τους. Ολόκληρο αυτό το νοικοκυριό αποκαλούνταν για τους Τούρκους εστία.
3. Στο βιλαέτι Φαναρίου, το οποίο αποτελούνταν από 64 χωριά, δηλαδή σχεδόν όλο τον μισό σημερινό νομό Καρδίτσας, για το έτος 1662, είχαν καταγραφεί 1.699 φορολογούμενες εστίες ( =μεγάλα, εκτεταμένα χριστιανικά νοικοκυριά), ενώ για το έτος 1676, είχαν καταγραφεί 1.758 νοικοκυριά.
Το βιλαέτι Φαναρίου δεν ταυτίζεται με τον καζά του Φαναρίου.
Ο καζάς ήταν ιεροδικαστική και διοικητική περιοχή, ενώ το βιλαέτι ήταν φορολογική περιοχή. Ο καζάς του Φαναρίου αποτελούνταν από 140 χωριά του κάμπου και άλλα 77 χωριά των Αγράφων. Σύνολο 217 χωριά.
Στο βιλαέτι του Φαναρίου ανήκαν 64 χωριά, όλα χωριά του κάμπου, όπως το Μουζάκι, το Μαυρομάτι, η Γελάνθη, η Μαγούλα, το Μακρυχώρι, ο Παλαμάς, το Μερίχοβο, οι Σοφάδες, η Ματαράγκα, η Σέκλιζα , οι Ζαρχανάδες, το Μικρό Φανάρι (=Πύργος Κιερίου) κι άλλα. Ο επίσημος αριθμός των εστιών του βιλαετίου του Φαναρίου Ιθώμης ήταν 2.299, αλλά θα πρέπει να αφαιρεθούν 600 νοικοκυριά τα οποία ήταν φτωχά κι εξαιρούνταν του κεφαλικού φόρου. Στην πραγματικότητα κεφαλικό φόρο πλήρωναν 1.699 ευρείες οικογένειες χριστιανών. Έτσι όποιο νοικοκυριό είχε ετήσιο εισόδημα μέχρι 300 άσπρα, δεν πλήρωνε αυτόν τον κεφαλικό φόρο.
4. Ο κύριος κεφαλικός φόρος ανά χριστιανικό νοικοκυριό στο βιλαέτι του Φαναρίου ήταν 271 άσπρα τον χρόνο. Με την προσθήκη κι άλλων επιβαρύνσεων, όπως ο μισθός του φοροεισπράκτορα, του γραφέα και του απεσταλμένου που διενεργούσε τη συλλογή του φόρου, για το έτος 1662, το ποσό του κεφαλικού φόρου, που έπρεπε να πληρώσει στο τέλος το κάθε χριστιανικό νοικοκυριό, έφτανε τα 545 άσπρα, ενώ για το βιλαέτι της Λάρισας ήταν 474 άσπρα και για το βιλαέτι των Αγράφων τα 614 άσπρα.
5. Το έγγραφο 88, του Ιεροδικαστικού Κώδικα
ΙΚ5α, το οποίο παραθέτει ο ερευνητής- συγγραφέας Κωνσταντίνος Καμπουρίδης, στο παραπάνω έργο του, και το οποίο έχει τίτλο:
” Ένα βεράτιο του κεφαλικού φόρου των απίστων του Φαναρίου”, γράφει:
” Η διαταγή του σουλτανικού εμβλήματος και του αυτοκρατορικού τούγρα, έχει ως εξής: Επειδή είναι αναγκαίο και σημαντικό να συγκεντρωθεί και να εισπραχθεί ο απαιτούμενος κεφαλικός φόρος που οφείλει να πληρώσει η τάξη των απίστων η οποία υπάγεται στο κατάστιχο του βιλαετίου του Φαναρίου, από τις 9 Απριλίου 1665 έως τις 22 Ιουνίου 1666, για την αξία του πρόβειου κρέατος του αυτοκρατορικού Μαγειρείου, η είσπραξή του ανατέθηκε στον Κουσάμπαση Μαχμούντ. Διατάσσεται, όταν φτάσει ο Μαχμούντ με τη διαταγή, οι καδήδες προς τους οποίους απευθύνεται η διαταγή, να εισπράξουν τον κεφαλικό φόρο από τις 2.299 εστίες (νοικοκυριά) των απίστων, οι οποίοι υπάγονται στο κατάστιχο του βιλαετίου του Φαναρίου”.
Με άλλα λόγια, το Φανάρι Ιθώμης με άλλα 63 χωριά της επαρχίας Φαναρίου, πλήρωναν 1699×545 =975.955 άσπρα, ή 11.094 καμίλ γρόσια, για να αγοράζει και να τρώει πρόβειο κρέας ο σουλτάνος και το οθωμανικό παλάτι. Το Φανάρι Ιθώμης και τα χωριά της επαρχίας του ήταν αυτά που τάιζαν με πρόβειο κρέας το διεφθαρμένο καθεστώς του σουλτάνου!
Το συγκεκριμένο έγγραφο – βεράτι, απεστάλει στους ιεροδικαστές της περιοχής του βιλαετίου Φαναρίου Ιθώμης από το Βελιγράδι, το οποίο ήταν υπό οθωμανικό ζυγό.
6. Στο έγγραφο δίνονται και οι επίσημες ισοτιμίες των κυριότερων νομισμάτων τα οποία κυκλοφορούσαν στην οθωμανική αυτοκρατορία και στα οποία μπορούσαν να πληρώσουν οι φορολογούμενοι ραγιάδες. Έτσι, τα καμίλ γρόσια που λαμβάνονται για το τουρκικό δημόσιο, να τα παίρνουν προς 88 άσπρα, ενώ τα εσεντι γρόσια προς 78 άσπρα.
7. Στην πρώτη φωτογραφία το Φανάρι Ιθώμης, με το βυζαντινό κάστρο στην κορυφή του λόφου και με τον μαχαλά στον οποίο κατοικούσαν κυρίως οι 100 οικογένειες Τούρκων. Η φωτογραφία είναι από το βιβλίο του Θεόδωρου Παλιούγκα: Η Θεσσαλία στο οδοιπορικό του περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή 1668, εκδόσεις Λαογραφικό Ιστορικό Μουσείο Λάρισας, 2001.
Στην αεροφωτογραφία το χωριό Λοξάδα και στο βάθος η οροσειρά των Αγράφων με απόληξη τον λόφο του Φαναρίου, όπου ήταν τα ανάκτορα της αρχαίας Ιθώμης, για την οποία κάνει αναφορά ο Όμηρος στην Ιλιάδα, ραψωδία Β, στίχοι 729 έως 732, αποκαλώντας την “κλωμακόεσσαν Ιθώμη”, δηλαδή απόκρημνη Ιθώμη. Για τον Γάλλο αρχαιολόγο Μπρούνο Έλι, τα τείχη του βυζαντινού κάστρου του Φαναρίου κτίστηκαν με ογκόλιθους του μυκηναϊκού κάστρου της αρχαίας Ιθώμης του 1200 π. Χ.. Η φωτογραφία είναι τραβηγμένη από τον Γιώργο Γιαννάκη.
Στην άλλη φωτογραφία, με τους αναβάτες στα άλογα, κάτω από τα σύμμεικτα τείχη του κάστρου Ιθώμης- Φαναρίου, είναι ο Φώτης Βαμπούλας, ο οποίος διατηρεί Ιππικό όμιλο στο χωριό της Λοξάδας, με καθαρόαιμα άλογα της φυλής του Βουκεφάλα.
