5ο: Η στωική Λογική για το σημαίνον και το σημαινόμενο. Μια μαρξιστική ανάγνωση.
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω την κριτική παρουσίαση των απόψεων των στωικών φιλοσόφων για το λογικό μέρος της διδασκαλίας τους. Σήμερα θα αναφερθώ στη διαίρεση της στωικής διαλεκτικής στο “σημαίνον’ και στο
“σημαινόμενο”, ενώ θα προβώ σε μια μαρξιστική κριτική των θέσεών τους.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Γνωρίσαμε ήδη πως για τους στωικούς η διαλεκτική είναι η επιστήμη τού ορθώς διαλέγεσθαι με ερωτήσεις και απαντήσεις. Σκοπός της διαλεκτικής επιστήμης είναι η αναζήτηση της αλήθειας.
Σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο, η επιστήμη της διαλεκτικής διαιρείται σε δύο τμήματα:
α) στο σημαίνον και β) στο σημαινόμενο. Οι στωικοί φιλόσοφοι είναι οι πρώτοι που προχώρησαν σε έναν τέτοιο διαχωρισμό τού λόγου. Είναι οι πρώτοι που παρατήρησαν, κατανόησαν και προχώρησαν σε μια καθαρή διάκριση ανάμεσα στο υλικό και το άυλο μέρος της γλώσσας, είτε προφορική είτε γραπτή είναι αυτή. Όπως θα δούμε αργότερα η διάκριση αυτή αποτέλεσε τη βάση για τη σύγχρονη Γλωσσολογία, όπως αυτή αναπτύχθηκε από τον Φερδινάνδο Σωσυρ στις αρχές του 20ου αιώνα. Βλέπε το βιβλίο του Δημήτρη Ντούσα, Φιλοσοφία και Κοινωνιολογία της Γλώσσας, εκδόσεις Χατζηλακος, 2020.
Ας δούμε όμως πρώτα τι είναι το “σημαίνον” για τους στωικούς λογικούς.
Γράφει ο Διογένης Λαέρτιος:
α. Το σημαίνον ανήκει στη στωική διαλεκτική Λογική καθώς αναφέρεται στον τρόπο γλωσσικής έκφρασης. “Το τμήμα αυτό της διαλεκτικής περιλαμβάνει:
* Τον γραπτό λόγο
* Τα μέρη του λόγου
* Τα συντακτικά λάθη
* Τους βαρβαρισμούς της γλώσσας
* Την ποιητική γλωσσική έκφραση
* Τις ασαφείς γλωσσικές εκφράσεις
* Την ευφωνία, δηλαδή την καλή φωνητική έκφραση
* Τη μουσικότητα του προφορικού λόγου
* Τα κεφάλαια τα σχετικά με τους όρους, τις διαιρέσεις και το ύφος του λόγου”. Βλέπε Διογένης Λαέρτιος, Βίοι φιλοσόφων, εκδόσεις Κάκτος και Γεωργιάδης.
Τι είναι λοιπόν το σημαίνον στη Λογική θεωρία των στωικών λογικών;
Πρώτα πρώτα είναι υλικό σώμα. Και είναι υλικό σώμα γιατί τόσο η έναρθρη φωνή είναι ήχος, ο οποίος παράγεται από τον παλλόμενο αέρα, που βγαίνει από το στόμα του ομιλητή, όσο και τα γραπτά σημάδια. Η προφορική και η γραπτή μορφή της γλώσσας, της γλωσσικής έκφρασης των ανθρώπων, είναι υλική.
Την ίδια άποψη με τους στωικούς φιλοσόφους έχει και ο Μαρξ. Στο κοινό τους βιβλίο με τον Ένγκελς, Η γερμανική ιδεολογία, εκδόσεις Gutenberg, τονίζουν πως “από την αρχή μια κατάρα βαραίνει πάνω στο “πνεύμα” των ανθρώπων, να είναι “κηλιδωμένο” με ύλη, η οποία παρουσιάζεται εδώ με μορφή παλλόμενων στρωμάτων αέρα, ήχων, κοντολογής με μορφή γλώσσας”. Η γλώσσα, προφορική και γραπτή, είναι αισθητή. Την ακούμε με τα αυτιά μας ή τη βλέπουμε και τη διαβάζουμε με τα μάτια μας, δηλαδή με τα αισθητήρια όργανα του σώματός μας. Τόσο για τους στωικούς φιλοσόφους όσο και για τον Καρλ Μαρξ, ο ήχος της λέξης “τραπέζι” είναι υλικός, αισθητός, που προέρχεται από κρούση ή παλλόμενη κίνηση του αέρα.
Για τους στωικούς φιλοσόφους η λέξη, π. χ. “τραπέζι”, είναι η ελάχιστη μονάδα της σημαίνουσας φωνής. Το σημαίνον είναι το υλικό στοιχείο που μεταφέρει το νόημα, το σημαινόμενο. Τόσο για τους στωικούς όσο και για τον Καρλ Μαρξ για να είναι σημαίνουσα η ανθρώπινη φωνή πρέπει να είναι έναρθρη, να μπορεί να εκφραστεί προφορικά με φθόγγους και γραπτά με γράμματα. Οι αναρθρες κραυγές των ζώων δεν συνιστούν γλώσσα, έτσι όπως τουλάχιστον την εννοούν τη γλώσσα οι στωικοί και οι μαρξιστές φιλόσοφοι.
Για τους στωικούς και μαρξιστές φιλοσόφους, το σημαίνον, η φωνή, η λέξη, ο προφορικός και ο γραπτός λόγος είναι όμως κάτι παραπάνω από ήχος καθώς είναι υλική έκφραση της σκέψης των λογικών ανθρώπων. Ο Καρλ Μαρξ δεν χρησιμοποιεί την τυπική γλωσσολογική διάκριση των στωικών σε σημαίνον και σημαινόμενο, αλλά προφανώς και κάνει χρήση τους στο παραπάνω κοινό έργο του με τον Ένγκελς. Αλλά αυτό θα το εξετάσουμε παρακάτω.
β. Το σημαινόμενο ανήκει κι αυτό στη στωική διαλεκτική Λογική. Οι στωικοί είναι αυτοί που πρώτοι ανέπτυξαν μια γλωσσολογική θεωρία σημείου, διακρίνοντας τα βασικά στοιχεία στη διαδικασία της γλώσσας και της νόησης. Σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο:
“Το σημαινόμενο για τους στωικούς διαιρείται ή μάλλον περιλαμβάνει:
* Τις νοητικές παραστάσεις ή εικόνες
* Τις νοητικές κρίσεις, είτε αυτοτελείς είτε απόλυτες είναι αυτές
* Τα κατηγορήματα
* Τους όμοιους όρους σε ορθές ή πλάγιες πτώσεις
* Τα γένη και τα είδη
* Τα επιχειρήματα
* Τους τρόπους συλλογισμού
* Τα σοφίσματα ως προς τις λέξεις και τα πράγματα
* Τα ψευδή, τα αληθή και τα αρνητικά επιχειρήματα
* Τους σωρίτες και τα παρόμοια
* Τα σοφίσματα ή τους συλλογισμούς οι οποίοι είναι γνωστοί ως ο σκεπασμένος, ο κερασφόρος, ο κανένας και οι θεριστές”.
Οι στωικοί φιλόσοφοι τα σημαινόμενα, τα λεκτά, τα χώριζαν σε δύο ομάδες:
* Στα ελλιπή σημαινόμενα: Πρόκειται για λέξεις που δεν μας δίνουν ολοκληρωμένο νόημα, όπως παραδείγματος χάρη η λέξη
” διαβάζει”.
* Στα αυτοτελή ή τα ολοκληρωμένα σημαινόμενα, όπως η πρόταση: “Ο Δημήτρης διαβάζει”. Εδώ η πρόταση είναι ολοκληρωμένη, βγαίνει νόημα και η πρόταση αυτή μπορεί να είναι αληθής ή ψευδής.
Έτσι, αν το σημαίνον, η λέξη π.χ, “τραπέζι”, είναι ο υλικός φορέας, ο παλλόμενος ήχος που παράγεται από τις παλλόμενες φωνητικές χορδές του ανθρώπου που ομιλεί, ή τα γραπτά σημάδια στο χαρτί, το σημαινόμενο είναι το άυλο, το ιδεατό, το νοητικό, το νόημα, το περιεχόμενο που συλλαμβάνουμε με τη διάνοιά μας, με το ηγεμονικό μέρος της ψυχής μας, όταν ακούμε ή διαβάζουμε το σημαίνον. Με άλλα λόγια: το σημαινόμενο είναι η έννοια, το νόημα, η ιδέα , η σημασία, το περιεχόμενο το οποίο δημιουργείται στο μυαλό μας, όταν ακούμε ή διαβάζουμε το σημαίνον. Οι στωικοί φιλόσοφοι το σημαινόμενο το αποκαλούν και λεκτόν. Εδώ κρατάμε πως το λεκτόν είναι αυτό που μπορεί να ειπωθεί, να λεχθεί με τον λόγο. Αργότερα θα εξηγήσω τι εννοούν με τον όρο αυτό.
Το σημαινόμενο για τους στωικούς λογικούς είναι το περιεχόμενο της σκέψης, της νόησης, το οποίο εκφράζεται με την προφορική και τη γραπτή γλώσσα. Το νόημα, η έννοια, προφανώς δεν είναι υλικό σώμα, όπως ο ήχος ή το γράμμα, αλλά μια νοητική, ψυχική, διανοητική ή πνευματική κατάσταση του νου, η οποία προκύπτει από το εξωτερικό ερέθισμα, είτε ένα αντικείμενο είναι αυτό, είτε μια ανθρώπινη φωνή, είτε ένα γραπτό κείμενο. Το σημαινόμενο είναι αυτό που εννοούμε κι αυτό που καταλαβαίνουμε ως ακροατές ή θεατές/αναγνώστες.
Για τον Καρλ Μαρξ η έννοια, το στωικό σημαινόμενο, είναι αντανάκλαση , η μεταφορά της υλικής βάσης, δηλαδή των αντικειμένων και των οικονομικών και κοινωνικών σχέσεων στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Οι στωικοί φιλόσοφοι θεωρούσαν και αυτοί πως το σημαινόμενο είναι μεταφορά του υλικού αντικειμένου στην ψυχή, αλλά πίστευαν πως η μεταφορά, η αντανάκλαση αυτή γίνεται στο στήθος και πιο συγκεκριμένα στην καρδιά του ανθρώπου, γιατί πίστευαν πως εκεί κατοικοεδρεύει το ηγεμονικό μέρος της ψυχής, στο οποίο δημιουργούνται οι παραστάσεις και από το οποίο εκπορεύεται ο λόγος, η ομιλία…
Για τον Καρλ Μαρξ το σημαινόμενο έχει ιδεολογικό και ταξικό περιεχόμενο ή νόημα. Για παράδειγμα, στη λέξη “ελευθερία” άλλη σημασία δίνουν οι καπιταλιστές και άλλοι οι μαρξιστές. Απ’ αυτή την σκοπιά, για τον Μαρξ το σημαίνον έχει ένα ταξικό και ιστορικό περιεχόμενο, το οποίο αλλάζει ανάλογα με τον τρόπο παραγωγής των υλικών αγαθών. Οι στωικοί φιλόσοφοι δεν μπορούν να δουν το ταξικό περιεχόμενο, την ταξικότητα του σημαινόμενου.
Με άλλα λόγια, για τους στωικούς φιλοσόφους ή λογικούς, το σημαίνον έχει ένα σταθερό και αιώνιο νόημα ή περιεχόμενο, ενώ για τον Καρλ Μαρξ, τον Βοροσιλοφ και για μένα έχει ένα ιδεολογικό, ιστορικό , ταξικό και πολιτικό νόημα ή περιεχόμενο. Η ανεπάρκεια των στωικών φιλοσόφων γίνεται εμφανής, παρόλο που είναι αυτοί που έκαναν γιγάντια βήματα μπροστά στη Λογική, τη Φιλοσοφία, τη Γνωσιοθεωρία και τη Γλωσσολογία.
Αύριο η συνέχεια… Καλή αφομοίωση!
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
