6ο: Στωική ρητορική: Η φιλοσοφία της παθητικότητας απέναντι στην κοινωνική αλλαγή
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το μεγάλο αφιέρωμα στη στωική Λογική. Σήμερα θα αναφερθώ στη ρητορική επιστήμη των στωικών φιλοσόφων, ασκώντας την παράλληλα μαρξιστική κριτική.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Γνωρίσαμε ήδη πως οι στωικοί φιλόσοφοι χώριζαν το Λογικό μέρος της φιλοσοφίας τους σε τέσσερις επιστήμες: τη διαλεκτική,
τη ρητορική, την ορική και την κανονιστική και των κριτηρίων αληθείας.
Για τη διαλεκτική είδαμε στο χθεσινό μάθημα. Σήμερα θα αναφερθώ στη ρητορική επιστήμη.
2. Σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο, οι στωικοί φιλόσοφοι θεωρούν τη ρητορική ως την επιστήμη της καλής ομιλίας, όταν αναπτύσσουμε διεξοδικά, εκτεταμένα κάποιον λόγο μας. Πιο συγκεκριμένα γράφει:
“Την τε ρητορικήν επιστήμην ούσαν του ευ λέγειν περί των εν διεξόδω λόγων”. Βλέπε Διογένης Λαέρτιος, Βίοι φιλοσόφων, εκδόσεις Κάκτος και Γεωργιάδης. Και συνεχίζει ο Λαέρτιος να γράφει πως οι στωικοί φιλόσοφοι διέκριναν στη ρητορική επιστήμη τρία μέρη: τη συμβουλευτική,το δικανικό και το εγκωμιαστικό.
Οι στωικοί φιλόσοφοι χώριζαν τη ρητορική και με έναν άλλον τρόπο. Η νέα διαίρεση γινόταν με βάση την εύρεση των επιχειρημάτων, τη διατύπωσή τους σε φράσεις, την τάξη ή τη διευθέτησή τους και την υπόκριση, δηλαδή την εκφώνησή τους μπροστά σε ακροατήριο.
Ανέπτυσσαν δε τον ρητορικό τους λόγο ακολουθώντας τέσσερα βήματα: Ξεκινούσαν με το προοίμιο και προχωρούσαν με την αφήγηση. Στο τρίτο στάδιο της ομιλίας τους απαντούσαν στα όσα είχαν υποστηρίξει οι αντίδικοι και έκλειναν τον λόγο τους με τον επίλογο.
Για τους στωικούς φιλοσόφους η ρητορική Λογική είναι αρετή και σοφία, όπως αρετή και σοφία είναι και τα άλλα μέρη της Φιλοσοφίας: η Ηθική και η Φυσική.
3. Διαπιστώνουμε πως η ρητορική Λογική και επιστήμη των στωικών φιλοσόφων μόνο ρηχή και επιφανειακή δεν ήταν. Ήταν η επιστήμη τού “ευ λέγειν”, η επιστήμη τού ορθώς λέγειν.
Αν η διαλεκτική Λογική των στωικών φιλοσόφων ήταν η επιστήμη τού “ορθώς διαλέγεσθαι”, η ρητορική τους επιστήμη ήταν η επιστήμη τού ορθώς και του ευ λέγειν, η επιστήμη τού να μιλάς σωστά και καλά.
Η ρητορική Λογική των στωικών αφορούσε την τέχνη του ευ λέγειν σε συνεχή λόγο, ενώ η διαλεκτική Λογική αφορούσε την τέχνη του ευ διαλέγεσθαι με ερωτήσεις και απαντήσεις μεταξύ των συνομιλητών. Έτσι η Λογική επιστήμη των στωικών φιλοσόφων δεν αφορούσε μόνο τη επιστήμη τού ορθώς διαλέγεσθαι αλλά και την επιστήμη τού ορθώς και ευ λέγειν. Ωστόσο η Λογική των στωικών δεν εστιαζόταν μόνο στο ευ λέγειν και στο ευ διαλέγεσθαι, αλλά αφορούσε και τη σκέψη. Γιατί χωρίς ορθή σκέψη δεν μπορεί να υπάρξει ορθός διάλογος και ορθή ομιλία.
4. Για τους στωικούς φιλοσόφους μία σκέψη είναι ορθή, είναι λογική, όταν εναρμονίζεται με την παγκόσμια τάξη πραγμάτων, με την παγκόσμια αντικειμενική λογική του κόσμου, του σύμπαντος. Ο σκοπός της Λογικής επιστήμης, ο σκοπός της στωικής φιλοσοφίας είναι, όπως ισχυρίζονται οι ίδιοι οι στωικοί, να βοηθήσει τον άνθρωπο να εναρμονιστεί με την παγκόσμια αντικειμενική λογική. Γιατί, όπως θα δούμε σε επόμενο μάθημα, η Λογική επιστήμη, με τις δύο επιμέρους επιστήμες της, αποτελεί ένα εργαλείο για την κατανόηση του Λόγου, της λογικής, που διέπει το σύμπαν. Έργο της στωικής Λογικής είναι νά βοηθήσει τον άνθρωπο να διακρίνει την αλήθεια από το ψέμα, να ελέγχει τα πάθη του και να ενεργεί σύμφωνα με τον αντικειμενικό ορθό λόγο που διέπει το σύμπαν. Για τον στωικό φιλόσοφο μόνο όταν ο άνθρωπος γνωρίζει την αλήθεια και ενεργεί σύμφωνα με τον ορθό λόγο είναι ευτυχισμένος. Αν σκέφτεται παράλογα, οδηγείται σε λανθασμένη χρήση του ορθού λόγου, σε λανθασμένες κρίσεις και επιλογές και ζει δυστυχισμένα
Για τους στωικούς φιλοσόφους και λογικούς, το ηγεμονικό μέρος της ψυχής του ανθρώπου, το λογικό του, βρίσκεται στην καρδιά και όχι στο κεφάλι!
5. Η στωική ρητορική Λογική δεν έχει καμία σχέση με τη ρητορική των σοφιστών ούτε με την εριστική ρητορική. Η στωική ρητορική δεν ήταν ένα εργαλείο εντυπωσιασμού και εξαπάτησης του κόσμου, αλλά ένα εργαλείο αναζήτησης τής “αλήθειας” και της “ηθικής” βελτίωσης. Θεωρούσαν πως μόνο ο σοφός άνθρωπος, ο στωικός, μπορεί να είναι και πραγματικός ρήτορας, καθώς μόνο αυτός γνωρίζει το αγαθό, την αρετή, το τι είναι καλό.
Η ρητορική τέχνη καθιερώθηκε από τους σοφιστές, αλλά στη βάση της ηθικής και της φιλοσοφίας τους πως ούτε η αλήθεια ούτε το αγαθό ήταν ένα, καθώς ήταν διαφορετικά τα συμφέροντα και άλλες οι ανάγκες του καθενός. Έτσι για τους σοφιστές η ρητορική ήταν η τέχνη τού να κάνεις ακόμα και το δίκαιο να φαίνεται άδικο και το αντίστροφο, ενώ για τους στωικούς η ρητορική ήταν η τέχνη, η επιστήμη τού να παρουσιάζεις την αντικειμενική αλήθεια όπως είναι.
6. Οι στωικοί φιλόσοφοι χρησιμοποιούσαν τη ρητορική Λογική προκειμένου να πείσουν τους ανθρώπους για την ορθότητα και την αλήθεια των επιχειρημάτων τους για τη φύση του σύμπαντος και την ηθική συμπεριφορά.
Αλλά ενώ από τη μια μεριά βοηθούσαν στη γνώση της αντικειμενικής πραγματικότητας, από την άλλη όμως προσπαθούσαν με τη ρητορική τους δεινότητα να πείσουν τους ακροατές τους ή τους συζήτητές τους νά κρατούν μια στάση απάθειας, αταραξίας και παραίτησης από τον αγώνα για την αλλαγή των άθλιων οικονομικών και κοινωνικών συνθηκών στις οποίες ζούσαν. Με αυτή την έννοια, η ρητορική Λογική των στωικών ήταν ένα γλωσσικό και ιδεολογικό εργαλείο για τη χειραγώγηση της σκέψης και της συμπεριφοράς των καταπιεσμένων ανθρώπων, ήταν ένα εργαλείο, ένα μέσο, ένας μηχανισμός που εξυπηρετούσε τα ταξικά συμφέροντα της ρωμαϊκής άρχουσας τάξης, καθώς προωθούσε την απάθεια, την υποταγή και την ανεκτικότητα των κατώτερων και εκμεταλλευόμενων τάξεων της κοινωνίας μπροστά στο καθεστώς της εκμετάλλευσης, της καταπίεσης και της αλλοτρίωσης. Απ’ αυτή τη σκοπιά οι μαρξιστές απορρίπτουν τη ρητορική Λογική και γενικότερα τον πυρήνα της Ηθικής φιλοσοφίας των στωικών. Η Ηθική των στωικών εστιάζει μόνο στην εσωτερική αλλαγή και “ελευθερία” τού ανθρώπου και όχι στη συλλογική, ταξική δράση των εργαζομένων για αλλαγή και για κατάργηση των άθλιων συνθηκών ζωής της ταξικής κοινωνίας. Για αυτό και οι αστοί ξαναζεσταίνουν τη σούπα του στωικισμού στις μέρες μας…
Η μαρξιστική διαλεκτική δεν προχωρά σε αφορισμό της στωικής Λογικής. Κρατάμε ό,τι θετικό έχει να μας δώσει, το αφομοιώνουμε και προχωράμε μπροστά και ψηλά.
Αύριο η συνέχεια…
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
