8ο: Η φαντασία (το αίσθημα) είναι η ρίζα της στωικής γνωσιοθεωρίας
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το μεγάλο κριτικό αφιέρωμα στη στωική Λογική και Φιλοσοφία. Σήμερα θα αναφερθώ στη Γνωσιοθεωρία των στωικών και ιδιαίτερα στο αίσθημα, στο είδωλο, στη φαντασία όπως το αποκαλούν, καθώς αυτό αποτελεί την αρχή της γνώσης και την αρχή της ηθικής τους. Παράλληλα θα ασκήσω μαρξιστική κριτική στις θέσεις τους, προκειμένου να αναδείξω τα θετικά τής συνεισφοράς τους στη Λογική και τη Γνωσιοθεωρία τους αλλά και τα λάθη και τις αδυναμίες τους.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Σύμφωνα με τους στωικούς φιλοσόφους, στη διαδικασία της γνώσης, το πρώτο βήμα της γνώσης ξεκινά με την επίδραση που ασκούν στις αισθήσεις τού ανθρώπου τα πράγματα, τα αντικείμενα τού εξωτερικού κόσμου. Τα οπτικά, τα ακουστικά, τα οσφρητικά, τα γευστικά και τα αφητικά ερεθίσματα των αντικειμένων τού εξωτερικού κόσμου μεταφέρονται μέσω των αισθητηρίων οργάνων στο ηγεμονικό μέρος της ψυχής τού ανθρώπου, το οποίο αποτελεί το ανώτατο μέρος της ψυχής και βρίσκεται στην καρδιά, και αποτυπώνονται εκεί ως φαντασίες, ως αισθήματα, ως παραστάσεις, ως είδωλα των αντικειμένων. Η φαντασία δεν είναι η φαντασιοπληξία ή το πλάσιμο παραμυθιού, όπως θα νόμιζε κανείς σήμερα, αλλά για τους στωικούς ήταν η εντύπωση, η αποτύπωση, το αίσθημα που σχηματίζεται στο λογικό μέρος της ψυχής, όταν ένα εξωτερικό αντικείμενο ή φαινόμενο επιδρά πάνω σε κάποιο ή σε κάποια αισθητήρια όργανα, όπως είναι τα μάτια, τα αυτιά, η γλώσσα ή η μύτη και το δέρμα. Η φαντασία είναι η εικόνα, η αποτύπωση, το ίχνος που αφήνει στη ψυχή του ανθρώπου ένα εξωτερικό αντικείμενο, όταν αυτό επιδρά μέσω των αισθητηρίων οργάνων σε αυτή.
Ο Διογένης Λαέρτιος, εκθέτοντας τη Λογική Φιλοσοφία των στωικών, στο έργο του Βίοι φιλοσόφων, γράφει:
“Η φαντασία είναι ένα τύπωμα, μια αποτύπωση μέσα στην ψυχή” [=Την δε φαντασίαν είναι τύπωσιν εν ψυχή].
Όμως για τους στωικούς φιλοσόφους, το ηγεμονικό μέρος της ψυχής του ανθρώπου, το οποίο είναι και “το κυριότατον μέρος της” , έχει έδρα του την καρδιά και είναι το μέρος στο οποίο δημιουργούνται, γίνονται, πραγματοποιούνται οι φαντασίες και οι ορμές και από το οποίο αναπέμπεται ο λόγος, η ομιλία.
Και συνεχίζει ο Λαέρτιος:
“Το όνομα φαντασία μεταφέρθηκε με επιτυχία από κάτι ανάλογο το οποίο συμβαίνει με τα αποτυπώματα που δημιουργούνται πάνω στην επιφάνεια του κεριού, όταν πιέσουμε σ’ αυτή ένα δακτυλίδι ή μια σφραγίδα”.
Βλέπουμε πως οι στωικοί φιλόσοφοι παρομοίαζαν τη ψυχή με μια εύπλαστη πλάκα κεριού, όπως έγραφε λίγες δεκαετίες πιο πριν κι ο Αριστοτέλης στο έργο του Περί ψυχής. Όπως το κερί παίρνει το σχήμα τού δαχτυλιδιού ή της σφραγίδας χωρίς να παίρνει και την ύλη τους, έτσι και η ψυχή παίρνει τη μορφή των αντικειμένων τού εξωτερικού κόσμου που επιδρούν πάνω στα αισθητήρια όργανά της.
Για τους στωικούς φιλοσόφους κι ο έναρθρος λόγος, είτε είναι προφορική φωνή, δηλαδή ήχος, είτε είναι γραπτός λόγος, δηλαδή σημάδια στο χαρτί, έχουν σωματική, υλική ύπαρξη και συνεπώς μπορούν να παράγουν λεκτικούς, γλωσσικούς ερεθισμούς στα όργανα των αισθήσεων της ακοής, όπως είναι τα αυτιά και της όρασης, όπως είναι τα μάτια. Άρα και ο λόγος αφήνει το αποτύπωμά του στη ψυχή του ανθρώπου, δημιουργεί τη φαντασία ή το αίσθημα.
Η φαντασία είναι η εικόνα, η παράσταση, η αποτύπωση που αφήνει ένα εξωτερικό αντικείμενο πάνω στη ψυχή. Αυτό υποστηρίζει η στωική φιλοσοφία. Έτσι, όταν βλέπουμε ένα τραπέζι στο δωμάτιο, το τραπέζι αυτό επιδρά πάνω στα αισθητήρια όργανα της όρασης, στα μάτια, τα οποία μέσω της αίσθησης μεταφέρουν το ερέθισμα στο ηγεμονικό μέρος της, στην καρδιά, κι εκεί δημιουργείται το αποτύπωμα, η φαντασία, η εικόνα του τραπεζιού.
Για τους στωικούς η καρδιά είναι το κέντρο της ψυχής του ανθρώπου και από εκεί ακτινώνεται, επεκτείνεται σε όλο το σώμα φτάνοντας μέχρι τα αισθητήρια όργανα του ανθρώπου. Η ψυχή του ανθρώπου, το πνεύμα, είναι μια λεπτή υλική ουσία, σαν ζεστή ανάσα. Η αίσθηση είναι μια λειτουργία της ψυχής. Η ψυχή έχει αισθητική φύση και είναι ικανή να αντιλαμβάνεται.
2. Διαπιστώνουμε πως για τους στωικούς η πηγή της γνώσης είναι ο εξωτερικός αντικειμενικός κόσμος. Η πρώτη αρχή της Γνωσιοθεωρίας τους είναι υλιστική. Το αίσθημα, η φαντασία, η εικόνα, το είδωλο που δημιουργείται στη ψυχή του ανθρώπου είναι η αντανάκλαση, είναι η μεταφορά του υλικού αντικειμένου τού εξωτερικού κόσμου στο μυαλό του – μόνο που αυτό το μυαλό δεν βρίσκεται στο κεφάλι του, όπως γνωρίζουμε σήμερα, αλλά στην καρδιά του. Την ίδια εσφαλμένη άποψη είχαν τότε και οι επικούρειοι φιλόσοφοι και όχι μόνο…
Από αυτή τη σκοπιά οι στωικοί φιλόσοφοι ήταν υλιστές. Ήταν ακόμα εμπειριστές, όπως και ο Αριστοτέλης, γιατί πίστευαν πως η ψυχή του ανθρώπου που γεννιέται είναι ένας χάρτης ενεργός προς γραφή, δηλαδή ένα άγραφο χαρτί. Ο Τζον Λοκ, 2000 χρόνια αργότερα, θα αποκαλέσει κι αυτός τη ψυχή του ανθρώπου tabula rasa. Πάνω σ’ αυτό το άγραφο χαρτί της ψυχής τα εξωτερικά αντικείμενα, επιδρώντας στα αισθητήρια όργανα, δημιουργούν τις φαντασίες- και όχι τις φαντασιώσεις- , δημιουργούν δηλαδή τα είδωλα, τις εικόνες ή τις παραστάσεις τους.
3. Ο Καρλ Μαρξ, στον Πρόλογο του Κεφαλαίου, γράφει πως για αυτόν η ιδέα, το νοητό, το ιδεατό δεν είναι τίποτα άλλο από τη μεταφορά του υλικού στο ανθρώπινο κεφάλι. Ενώ ο Λένιν, στο έργο του Υλισμός και εμπειριοκριτικισμός, γράφει πως τα αισθήματα, δηλαδή οι φαντασίες των στωικών φιλοσόφων, δεν είναι παρά εικόνες του εξωτερικού αντικειμενικού κόσμου στον εγκέφαλο τού ανθρώπου και πως είναι αυτονόητο ότι δεν μπορεί να υπάρξει απεικόνιση χωρίς απεικονιζόμενο, ενώ, αντίθετα, το απεικονιζόμενο μπορεί να υπάρξει ανεξάρτητα από το απεικονίζον, δηλαδή ανεξάρτητα από την εικόνα. Το αίσθημα, το είδωλο είναι αντίγραφο των πραγμάτων, όπως αυτά υπάρχουν ως τέτοια στον εξωτερικό κόσμο. Με άλλα λόγια, το αίσθημα δεν είναι παρά η αντανάκλαση, η απεικόνιση, η μεταφορά τού υλικού αντικειμένου στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Για την ακρίβεια το αίσθημα είναι η μεταφορά, η αντανάκλαση των ιδιοτήτων τού υλικού αντικειμένου που άμεσα επιδρά πάνω στα όργανα των αισθήσεων. Κι αυτό γιατί με τη βοήθεια των αισθημάτων γνωρίζουμε τις ιδιότητες των αντικειμένων, όπως είναι το μέγεθος, το χρώμα, η μυρωδιά, η γεύση, η σκληρότητα, η θερμότητά του…
Ωστόσο οι παραπάνω διαλεκτικοί υλιστές δεν αντιμετώπιζαν τον άνθρωπο και τη “ψυχή” του ως έναν παθητικό δέκτη ερεθισμάτων, ο οποίος αποτυπώνει στη “ψυχή” του, στον εγκέφαλό του φαντασίες και είδωλα. Για τους διαλεκτικούς υλιστές η φαντασία, το αίσθημα, το ιδεατό δεν είναι ένα παθητικό αποτύπωμα αλλά είναι το εξελισσόμενο αποτύπωμα τής ενεργητικής, της πρακτικής δράσης τού ανθρώπου κατά τη διάρκεια της εργασίας του και των καθημερινών του δράσεων και κοινωνικών συναναστροφών.
Για τους διαλεκτικούς υλιστές τα αισθήματα, οι στωικές φαντασίες, δημιουργούνται στον υλικό εγκέφαλο τού ανθρώπου- και σε καμία “ψυχή” του- σαν αποτέλεσμα της επίδρασης των εξωτερικών αντικειμένων στα όργανα των αισθήσεων. Το αίσθημα είναι η υποκειμενική παράσταση τού εξωτερικού αντικειμένου στον εγκέφαλο τού ανθρώπου. Το αίσθημα ανήκει στο υποκείμενο, αλλά η πηγή του, η αιτία που το προκάλεσε είναι το αντικείμενο που υπάρχει στον εξωτερικό κόσμο.
Παρόλα αυτά βλέπουμε πως οι στωικοί φιλόσοφοι και λογικοί πλησίασαν πάρα πολύ κοντά τον υλισμό, την υλιστική φιλοσοφία. Οι στωικοί φιλόσοφοι θεωρούσαν πως η φαντασία (δηλαδή η εικόνα, το είδωλο), έχει την πηγή της, την αιτία της στα αντικείμενα τού εξωτερικού κόσμου και πως αποτελεί μεταφορά, αντανάκλασή τους στο ηγεμονικό, στο λογικό μέρος της ψυχής. Οι διαλεκτικοί υλιστές συμφωνούν με τους στωικούς φιλοσόφους πως η φαντασία, το αίσθημα, το ιδεατό ξεκινά από ένα εξωτερικό αντικείμενο και πως αυτή είναι υλιστική θέση. Συμφωνούν επίσης πως οι φαντασίες, τα αισθήματα, είναι η αρχική πηγή όλων των γνώσεών μας για τον φυσικό, κοινωνικό και διανοητικό κόσμο. Δεν συμφωνούν όμως με τα υπόλοιπα. Η θέση των στωικών φιλοσόφων για τη φαντασία είναι ένα πρώιμο αλλά ανεπαρκές βήμα προς την υλιστική φιλοσοφία. Λάθος επίσης των στωικών είναι και οι θέσεις τους για τη ψυχή και για το πού αυτή κατοικοεδρεύει…
Αύριο η συνέχεια…
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
