99ο: Η ολοκλήρωση της απαλλοτρίωσης της τσιφλικάδικης γης και το νέο καθεστώς ιδιοκτησίας στο Φανάρι Ιθώμης
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το αφιέρωμα στην οικονομική και κοινωνική ιστορία του χωριού μας, του Φαναρίου Καρδίτσας προσπαθώντας να συμβάλλω στην αυτογνωσία μας. Έτσι σήμερα θα αναφερθώ στην ολοκλήρωση της διανομής της τσιφλικάδικης και της κοινοτικής γης στους Φαναριώτες καλλιεργητές της.
Μέχρι τώρα γνωρίσαμε:
α) Την αγορά γεωργικής γης από 118 κατοίκους του χωριού μας από το οθωμανικό κράτος γύρω στα 1850.
β) Την απαλλοτρίωση ενός τμήματος του τσιφλικιού του Ευάγγελου και Κωνσταντίνου Ζάππα στην τοποθεσία “Μπαλτσιάκι” το 1922-1923 και τη διανομή του σε 30 περίπου οικογένειες κολίγων και επίστρατων.
Τώρα θα δούμε τις επόμενες απαλλοτριώσεις γεωργικής γης και διανομής της σε Φαναριώτες.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Η απαλλοτρίωση του τσιφλικιού στην τοποθεσία “Μπεηλίκι”. Πρόκειται για μια περιοχή στα ανατολικά της κοινότητας Φαναρίου Καρδίτσας, κοιτώντας από το Φανάρι προς την Καρδίτσα. Εκεί που είναι σήμερα ο συνοικισμός του Παραγωγικού. Το Μπεηλίκι ήταν κτήμα του Τούρκου μπέη, προφανώς του σαντζάκ μπέη των Τρικάλων. Φαίνεται πως το τσιφλίκι αυτό εξαγοράστηκε στα μέσα του 19ου αιώνα από οικογένεια Βλάχων. Με την προσάρτηση της Θεσσαλίας στο ελληνικό κράτος το 1881, και το τσιφλίκι αυτό κινήθηκε στα νομικά πλαίσια της Συμφωνίας της Ελλάδας με την οθωμανική αυτοκρατορία στις 24 Ιούνη 1881. Σύμφωνα με το άρθρο 4 της Συνθήκης αυτής απαγορεύεται η Ελλάδα να απαλλοτριώσει τα τσιφλίκια, ενώ το άρθρο 6 τονίζει πως δεν μπορεί να γίνει καμία τροποποίηση στις σχέσεις μεταξύ των ιδιοκτητών των τσιφλικιών και των κολιγάδων του! Πιο συγκεκριμένα το άρθρο 4 έλεγε πως υποχρεούται η Ελλάδα να αναγνωρίσει στη Θεσσαλία το δικαίωμα ιδιοκτησίας των ιδιοκτητών, δηλαδή των τσιφλικάδων, πάνω σε κάθε είδος γαιών και σπιτιών, τα οποία κατέχονται από τους τσιφλικάδες βάσει φιρμανίων, χοντζετίων, ταπίων κι άλλων τίτλων ιδιοκτησίας!
Συνεπώς ήταν αναπόφευκτο κι αυτό το τσιφλίκι να ακολουθήσει τη γενικότερη πορεία της απαλλοτρίωσης και της διανομής της τσιφλικάδικης γης. Πρόκειται για καλλιεργήσιμη γη, στην οποία υπήρχε το κονάκι του Έλληνα Βλάχου τσιφλικά και οι σαρτάρες, τα χαμόσπιτα των κολιγάδων. Σύμφωνα με τη μαρτυρία της Αικατερίνης Κουτρουλιά, με την απαλλοτρίωση του τσιφλικιού στο “Μπεηλίκι” ο κάθε κολίγος πήρε από 5 στρέμματα γης. Όπως σημειώνει ο Δημήτρης Χαντζιάρας στο βιβλίο του, Σκόρπια φύλλα, αυτοέκδοση, 1997, η διανομή του τσιφλικιού αυτού έγινε με ενέργειες του Αγροτικού Συνεταιρισμού Φαναρίου Ιθώμης, όταν πρόεδρος ήταν Μήτρος Κακαές. Ο Χαντζιάρας στηρίχτηκε στη μαρτυρία του Κώστα Παπαγεωργίου. Η απαλλοτρίωση του τσιφλικιού στο “Μπεηλίκι” και η διανομή του στους κολίγους έγινε τα ίδια χρόνια περίπου που έγινε και η απαλλοτρίωση του τσιφλικιού στο “Μπαλτσιάκι” (1923).
2. Η τρίτη απαλλοτρίωση και διανομή γεωργικής γης έγινε το 1963 κι αφορούσε τα κτήματα που είναι στην τοποθεσία “Νησιά”. Η τοποθεσία αυτή βρίσκεται ανατολικά του Φαναρίου, δηλαδή προς Καρδίτσα, στα αριστερά του ποταμού Μέγα, ο οποίος διασχίζει τη γεωργική περιφέρεια του Φαναρίου Ιθώμης. Πιο συγκεκριμένα βρίσκεται κάτω από την περιοχή “Κουλτούκια” και πιο κάτω ακόμα, μέσα στην περιοχή του “Λούρου”.
Όπως μου είπε η Αικατερίνη Κουτρουλιά, στην περιοχή “Νησιά” η έκταση αυτή ήταν λιβάδι της κοινότητας Φαναρίου, στο οποίο έβοσκαν τα πρόβατα κτηνοτρόφοι. Πρόκειται για ένα μικρό ύψωμα το οποίο εξείχε των νερών που λίμναζαν, καθώς δεν είχε γίνει ακόμα ο αναδασμός και τα αποστραγγιστικά έργα.
Η διανομή αυτή αφορούσε μια έκταση 432 στρεμμάτων, τα οποία διανεμήθηκαν σε 79 δικαιούχους. Δηλαδή ο κάθε δικαιούχος πήρε από 5 περίπου στρέμματα. Η τιμή εξαγοράς καθορίστηκε το 1977 στις 12.000 δρχ το στρέμμα.
[Βλέπε: Δημήτρης Χαντζιάρας, εφημερίδα το Φανάρι, αρ. φύλλου 20, Σεπτέμβριος 1994. Ο Χαντζιάρας στηρίχτηκε στις πληροφορίες που του έδωσε ο τότε γραμματέας της κοινότητας Φαναρίου κ. Λάμπρος Λώλος]
3. Με όλες αυτές τις αγορές γης από τους Τούρκους, τις απαλλοτριώσεις και διανομές τσιφλικάδικης γης και κοινοτικής γης, η γεωργική γη πέρασε σχεδόν όλη στους αγρότες του Φαναρίου. Δίπλα σ’αυτή τη γη θα πρέπει να προσθέσουμε και τις μικρές ιδιοκτησίες γης, όπως ήταν τα αμπέλια, οι κήποι, τα περιβόλια και οι μπαχτσέδες που διατηρούσαν οι Φαναριώτες χωρικοί, ακόμα κι από την εποχή της τουρκοκρατίας.
4. Όμως ο γεωργικός κλήρος ήταν μικρός και δεν επαρκούσε να θρέψει τα στόματα και να ικανοποιήσει τις ανάγκες πολλών φτωχών Φαναριωτών. Αν μάλιστα μια χρονιά η παραγωγή δεν πήγαινε καλά, ή συνέβαινε μια ζημιά στα υποτυπώδη μέσα παραγωγής και εργασίας που είχαν τότε, όπως ο θάνατος ενός ζώου, του βοδιού ή του αλόγου, ή μια αρρώστια στην οικογένεια, τότε ο Φαναριώτης χωρικός αναγκαζόταν να καταφύγει σε δανεισμό. Όσοι Φαναριώτες μικροκτηματίες αναγκάστηκαν να δανειστούν χρήματα από τοκογλύφους, για να αγοράσουν κάποια κτήματα ή για να αντιμετωπίσουν τις παραπάνω ανάγκες τους, αναγκάστηκαν να υπογράψουν ενυπόθηκα αγροτικά δάνεια με υπέρογκα επιτόκια. Αυτό τους οδηγούσε στο να εξαντλούν όλο το χρηματικό κεφάλαιο που είχαν κάθε χρόνο σε τοκοχρεωλύσια, με αποτέλεσμα να μην έχουν χρήματα για την καλλιέργεια. Αναγκάστηκαν έτσι να μειώσουν την παραγωγή λόγω ελλείψεως σπόρων, ζώων, αλετριών, τροφίμων… Δεν είναι λίγοι οι Φαναριώτες που τα κτήματα τα είχαν βάλει υποθήκη στα δάνεια, με αποτέλεσμα να τούς τα πάρουν οι τοκογλύφοι του χωριού.
5. Κι έτσι φτάνουμε στη δεκαετία του 1970.
Σύμφωνα με μια μεγάλη κι εξονυχιστική έρευνα και μελέτη πέντε φοιτητών του ΕΜΠ το 1978, προκύπτει η ακόλουθη εικόνα για τη γεωργική εκμετάλλευση και ιδιοκτησία γης στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, με τα παρακάτω χαρακτηριστικά:
α. Ο μικρός κλήρος, δηλαδή ο μικρός αριθμός στρεμμάτων γεωργικής γης ανά οικογένεια. Το μέσο μέγεθος κλήρου στο Φανάρι ήταν το 1978 τα 30 στρέμματα. Αυτό προκύπτει από τη διαίρεση των 10.300 στρεμμάτων καλλιεργήσιμης γεωργικής γης της περιφέρειας Φαναρίου διά των 330 οικογενειών. Να πούμε εδώ πως άλλα 6.000 στρέμματα ήταν βοσκότοποι σε πλαγιές, όπου μπορούσαν ελεύθερα να βόσκουν τα αιγοπρόβατά τους και τις αγελάδες τους και άλλα 2.000 στρέμματα καταλάμβανε ο οικισμός του Φαναρίου Ιθώμης.
Σύνολο περιφέρειας Φαναρίου Ιθώμης: 18.000 στρέμματα
β. Ο πολυτεμαχισμός, η πολυδιασπορά αυτού του μέσου κλήρου των 30 στρεμμάτων. Αυτό σημαίνει πως ο μέσος όρος των τεμαχίων γεωργικής γης ανά οικογένεια ήταν 5 έως 6 τεμάχια. Κι όλα αυτά παρόλο τον αναδασμό που έγινε το 1965.
γ. Οι ανισότητες στην κατοχή γεωργικής γης μεταξύ των οικογενειών του χωριού μας. Έτσι και πάντα σύμφωνα με την έρευνα των 5 φοιτητών του ΕΜΠ, το 1978:
* Από 0 έως 15 στρέμματα γης είχαν 39 οικογένειες, δηλαδή το 13% των οικογενειών
* Από 15 έως 20 στρέμματα είχαν 240 οικογένειες, δηλαδή το 72% των οικογενειών. Όλες αυτές οι οικογένειες κατείχαν 6.480 στρέμματα γης.
* Από 20 έως 50 στρέμματα είχαν 30 οικογένειες, δηλαδή το 9% των οικογενειών. Όλες αυτές οι οικογένειες κατείχαν 1.050 στρέμματα.
* Από 50 και άνω στρέμματα γης είχαν 21 οικογένειες, δηλαδή το 6% των οικογενειών του Φαναρίου Ιθώμης. Αυτές οι 21 οικογένειες κατείχαν 2.750 στρέμματα γης. Ο μέσος όρος στρεμμάτων καλλιεργήσιμης γης ανά οικογένεια αυτής της κατηγορίας ήταν 131 στρέμματα.
[ Βλέπε την έρευνα των 5 φοιτητών του ΕΜΠ του 1979: “Φανάρι Θεσσαλίας”, Αντ. Δαγκλίδη, Φωτ. Μαργαρίτη, Κωνσταντίνου Σκλια, Μ. Σταύρου, Ε. Χλέπα ]
δ. Διαπιστώνουμε πως το 85% των οικογενειών του χωριού ήταν ακτήμονες και μικροϊδιοκτήτες. Αυτός είναι κι ο βαθύτερος λόγος για τον οποίο οι Φαναριώτες ήταν ευάλωτοι στη βιομηχανική πολιτική της εσωτερικής μετανάστευσης προς τις πόλεις και ιδιαίτερα την Αθήνα αλλά και της πολιτικής εισαγωγής Ελλήνων εργατών που ακολούθησε η Γερμανία, με αποτέλεσμα πολλοί κάτοικοι να εγκαταλείψουν το Φανάρι Ιθώμης και να τραβηχτούν προς τις βιομηχανικές πόλεις της Ελλάδας και του εξωτερικού.
Μετά το 1981 και την ένταξη της Ελλάδας στην ΕΟΚ, πολλοί Φαναριώτες, μικροί κτηματίες, που έφυγαν από το Φανάρι, πούλησαν τα κτήματά τους σε πιο εύπορες οικογένειες του χωριού μας. Έτσι η γεωργική γη συγκεντρώθηκε σε ακόμα λιγότερες αγροτικές οικογένειες του χωριού.
Είναι όμως τέτοια η αγροτική πολιτική της ΕΕ που ακόμα κι αυτοί οι αγρότες, που αγόρασαν τη γη, να δυσκολεύονται να τα βγάλουν πέρα.
6. Στην πρώτη φωτογραφία βλέπουμε το κονάκι του τσιφλικά, τα χαμόσπιτα των κολιγάδων, την οικογένεια του τσιφλικά και τους κολιγάδες καθώς και τα άλλα άτομα που συγκροτούν την κοινωνική δομή του τσιφλικιού, όπως τον επιστάτη και τους ενόπλους μπράβους του. Η φωτογραφία είναι από το βιβλίο της Μαρούλας Κλιάφα, Θεσσαλία 1881 -1981, εκδόσεις Κέδρος, 1983
Η δεύτερη φωτογραφία είναι τραβηγμένη από τον Τεπέ και δείχνει τις περιοχές Κουλτούκια, Λούρος και Νησιά της περιφέρειας Φαναρίου.
Οι άλλες δύο φωτογραφίες δείχνουν τον κάμπο του Φαναρίου Ιθώμης.
Στη φωτογραφία, καβάλα στο άλογο της φυλής του Βουκεφάλα ο Φώτης Βαμπούλας.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
