188ο: Η μετακίνηση των χτιστάδων από τα μαστοροχώρια της Ηπείρου και της Άρτας στο Φανάρι Καρδίτσας
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τη μεγάλη έρευνα και τα μαθήματα για την ιστορία των σχέσεων των ορεινών μαστοροχωρίων της Ηπείρου και της Άρτας με το Φανάρι Ιθώμης. Η έρευνα έφερε στην επιφάνεια τη σχέση μερικών μαστοροχωρίων της Ηπείρου και της Άρτας με το χωριό μας, το Φανάρι Καρδίτσας. Η σχέση αυτή έχει να κάνει κυρίως με την εργασιακή και κοινωνική μετανάστευση και την οικιστική ένταξη των μαστόρων της πέτρας αυτών των χωριών στο Φανάρι Ιθώμης. Ταυτόχρονα η έρευνα ανέτρεψε μερικούς μύθους, όπως τους μύθους πως οι μάστορες της πέτρας ήρθαν μετά το 1881 και αποκλειστικά από το χωριό Στράτσιανη.
Τα χωριά αυτά είναι: Η Στράτσιανη, το Κεράσοβο, το Σαναβό Κόνιτσας και το Γραικικό Άρτας. Ίσως και κάποια ακόμα. Από τα χωριά αυτά ήρθαν, εργάστηκαν κι εγκαταστάθηκαν αρκετές οικογένειες μαστόρων της πέτρας στο χωριό μας, το Φανάρι.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Από τα ερευνητικά δεδομένα και τις μαρτυρίες φαίνεται πως η κατεύθυνση της μετακίνησης των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας ήταν σχεδόν αποκλειστικά από τα μαστοροχώρια της επαρχίας της Κόνιτσας του νομού Ιωαννίνων και τα Τζουμερκοχώρια της Άρτας προς το Φανάρι Θεσσαλίας. Ωστόσο υπάρχουν κάποια στοιχεία τα οποία μπορεί να δημιουργούν την εντύπωση επιστροφής ή παλινόστησης Φαναριωτών μαστόρων στο Φανάρι Ιθώμης, όπως είναι η καταγραφή των νεογέννητων σε δύο μητρώα αρρένων, για παράδειγμα της Στράτσιανης και του Φαναρίου.
Πάνω από το 65% των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας φαίνεται πως έχουν έρθει από τη Στράτσιανη της Κόνιτσας. Το υπόλοιπο 35% έχουν έρθει από τα άλλα χωριά.
Οι πρώτες αφίξεις των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας στο χωριό μας, το Φανάρι Καρδίτσας, είναι ιστορικά βεβαιωμένες τουλάχιστον από το 1840, καθώς από τότε έχουμε εδώ τις πρώτες εγγραφές νεογέννητων στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου με επώνυμα που θα συναντήσουμε και στο Μητρώο Αρρένων της Στράτσιανης. Είναι φανερό πως η πιθανότητα να έχουν έρθει πολλές δεκαετίες και ακόμα πιο πριν είναι πολύ μεγάλη και ισχυρή, καθώς τα βρέφη δεν δηλώθηκαν μόνα τους αλλά τα δήλωσαν οι γονείς τους στις Αρχές του Φαναρίου. Ωστόσο, χωρίς ιστορικές πηγές δεν μπορώ να πάω πιο πίσω στον χρόνο.
2. Τα αίτια της εσωτερικής μετανάστευσης των Φαναριωτών μαστόρων από τα μαστοροχώρια της Ηπείρου και της Άρτας στο Φανάρι της Θεσσαλίας.
Γνωρίζουμε ήδη πως τα χωριά αυτά ήταν ορεινά χωριά, δύσβατα, απομονωμένα, η καλλιεργήσιμη γη δεν επαρκούσε για να καλύψει τις βιοτικές τους ανάγκες, τα μέρη ήταν άγονα. Μπορούσαν να ζήσουν μόνο με την κτηνοτροφία και με τις… πέτρες. Πράγματι οι πέτρες, οι οποίες είναι άφθονες στα χωριά αυτά, τους ανάγκασαν να ασχοληθούν με τη τέχνη τής επεξεργασίας τους και με το χτίσιμό τους. Έγιναν μάστοροι της πέτρας, πελεκητές και χτίστες της. Αυτή η επαγγελματική τους εξειδίκευση τους ώθησε να φεύγουν από τα χωριά τους και να την εξασκούν και σ’ άλλα μέρη της Ελλάδας. Έτσι κάποιες δεκάδες μάστοροι της πέτρας από αυτά τα χωριά ήρθαν και στο Φανάρι Ιθώμης. Προφανώς δεν ήρθαν μόνο στο Φανάρι αλλά ταξίδεψαν κι εργάστηκαν σε όλη την Ελλάδα και σε πολλές χώρες των Βαλκανίων, της Μέσης Ανατολής και της Αφρικής!
Στο Φανάρι Ιθώμης ήρθαν γιατί το χωριό μας πρόσφερε ευκαιρίες για εργασία. Ήταν μια μεγάλη και ιστορική κωμόπολη, με πάνω από 2.500 κατοίκους, ήταν διοικητικό, δικαστικό, στρατιωτικό, οικονομικό, πολιτικό και θρησκευτικό κέντρο, με πλούσια οικονομική και κοινωνική ζωή και δραστηριότητα. Το Φανάρι Ιθώμης, στα χρόνια της τουρκοκρατίας, ήταν η έδρα του καζά Φαναρίου, στην περιοχή του οποίου υπάγονταν εκατοντάδες χωριά του κάμπου και των Αγράφων. Άρα, με βάση το Φανάρι, μπορούσαν να αναζητήσουν εργασία και στα χωριά του κάμπου και των Αγράφων. Κι αυτό κι έκαναν.
Αρκετοί από αυτούς τους μαστόρους της πέτρας δεν επισκέπτονταν το χωριό μας μόνο για εποχιακή εργασία αλλά είχαν προχωρήσει και σε μόνιμη εγκατάσταση πολύ πριν από το 1881.
Επιπλέον το Φανάρι Ιθώμης αποτελούσε από ανέκαθεν στρατηγικό πέρασμα, καθώς συνέδεε την Ήπειρο και την Άρτα με τη Θεσσαλία, ελέγχοντας την οδό Τρικάλων- Άρτας και την οδό Τρικάλων- Ιωαννίνων. Αυτή η οδική εγγύτητα διευκόλυνε όχι μόνο το εμπόριο αλλά και τις μετακινήσεις καθώς και τις εργασιακές τους δραστηριότητες.
Η Απελευθέρωση της Θεσσαλίας έδωσε νέα ώθηση στη μετανάστευση και τη μόνιμη εγκατάσταση μαστόρων από τα σκλαβωμένα χωριά της Κόνιτσας στο ελεύθερο πια Φανάρι.
3. Είναι προφανές πως ο πρώτος ερχομός των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας από τα μαστοροχώρια της Κόνιτσας και της Άρτας στις αρχές του 19ου αιώνα ήταν άμεσα συνδεδεμένος με την εργασία και τη διαμονή τους. Η εργασία και η διαμονή των μαστόρων της πέτρας ήταν, με τη σειρά της, άμεσα συνδεδεμένη με τη συμφωνία που έκανε ο πρωτομάστορας του συνεργείου με τον ιδιοκτήτη του ακινήτου ή την τοπική εξουσία καθώς και με το είδος του έργου. Καθώς τα ταξίδια ήταν μακρινά και η εκτέλεση του έργου ή των έργων μπορούσε να διαρκέσει μήνες ή και χρόνια, έπρεπε να δοθεί και λύση στο πρόβλημα της στέγασης των μαστόρων. Οι λύσεις αυτές έπρεπε να είναι πρακτικές και οικονομικές. Δεν θα ξόδευαν τα όποια χρήματα στο ενοίκιο. Σε κάθε περίπτωση ο πρώτος ερχομός του μπουλουκιού μαστόρων της πέτρας απαιτούσε τη λύση τής προσωρινής διαμονής.
4. Πού έμειναν στην πρώτη φάση του ερχομού τους, δηλαδή στις αρχές του 19ου αιώνα, στο Φανάρι Ιθώμης οι μάστορες της πέτρας;
Η απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα έχει να κάνει κυρίως με το ποιος ήταν ο εργοδότης, ο ιδιοκτήτης του ακινήτου, στον οποίο έπρεπε να εργαστούν για μήνες ή για ένα ή και δύο χρόνια. Δεν ξεχνάμε πως είμαστε μετά από την Επανάσταση του 1821 και σε μια Θεσσαλία η οποία παρέμεινε σκλαβωμένη μέχρι το 1881.
Προφανώς ιδιοκτήτες των ακινήτων, οι οποίοι έφερναν μαστόρους της πέτρας από τόσο μακριά, ήταν πρωτίστως ο βοεβόδας του Φαναρίου, οι αγάδες του, οι Τούρκοι αξιωματούχοι, οι Τούρκοι και οι Φαναριώτες άρχοντες, τα τζαμιά, οι εκκλησίες, οι υπεύθυνοι του κάστρου και των στρατώνων… Άρα ο πρωτομάστορας του συνεργείου με αυτούς ερχόταν σε συμφωνία.
Η συμφωνία συχνά προέβλεπε τη φιλοξενία των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας από τον ιδιοκτήτη. Όταν λοιπόν έκτιζαν ένα αρχοντικό, ή ένα τζαμί ή μια εκκλησία, ή ένα οχυρωματικό έργο, όπως έναν στρατώνα, ο
ιδιοκτήτης παρείχε κατάλυμα στους μάστορες σε κάποιο βοηθητικό κτίριο, σε μια αποθήκη, σε ένα ημιτελές ισόγειο ή σε δωμάτια του παλιού σπιτιού. Αν έχτιζαν μια εκκλησία ή ένα τζαμί έμειναν σε κάποιο βοηθητικό οίκημα που αυτά είχαν.
Στο χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, στις αρχές του 19ου αιώνα διέμεναν 140 οικογένειες Τούρκων- και όχι 400, όπως γράφει ο Θεοφάνης Βαρδάκης στην ιστοσελίδα της Στράτσιανης. Οι πιο πλούσιοι Τούρκοι έμειναν προφανώς στη συνοικία που αργότερα ονομάστηκε τα “Μαστόρικα”. Αυτοί ήταν που έδωσαν δουλειές στους νεοφερμένους τεχνίτες της πέτρας, αυτοί ήταν που έδωσαν προσωρινά καταλύματα ή χώρους διαμονής. Συνεπώς οι μάστορες πρωτοοργάνωσαν εκεί τη ζωή τους- και την οικογενειακή ζωή τους. Εκεί έφεραν τις γυναίκες τους, εκεί γεννούσαν και από εκεί γινόταν η εγγραφή των νεογέννητων στο Μητρώο Αρρένων της κοινότητας Φαναρίου Ιθώμης. Άρα η συνοικία στην οποία πρωτοκατοίκισαν οι Ηπειρώτες μάστορες της πέτρας στο Φανάρι Ιθώμης ήταν τα “Μαστόρικα”. Εκεί ήταν η πρώτη, η προσωρινή διαμονή τους στο χωριό μας.
Εκεί και κάπως έτσι έπεσαν τα πρώτα “θεμέλια” της γειτονιάς των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας που ήρθαν από την Ήπειρο και ιδιαίτερα από τα χωριά της Κόνιτσας. Τελικά έμειναν εκεί και μετά από την Απελευθέρωση του Φαναρίου από τους Τούρκους το 1881.
Στη συνοικία αυτή, από την οποία μπορεί να δει κανείς όλο τον θεσσαλικό κάμπο- ένα μέρος προνομιακό σε σχέση με άλλες συνοικίες του χωριού μας- έμεινε ένα μεγάλο μέρος των Τούρκων αλλά όχι όλοι οι Τούρκοι. Στη συνοικία αυτή τα σπίτια ήταν και είναι γύρω στα 40, δηλαδή 40 οικογένειες Τούρκων έμειναν εκεί. Οι υπόλοιποι Τούρκοι ήταν σε άλλες συνοικίες του χωριού μας. Για αυτό και αυτοί, οι άλλοι Τούρκοι, παρείχαν τα δικά τους καταλύματα στους μαστόρους της πέτρας, όταν τους απασχολούσαν σε εργασίες στα ακίνητά τους.
Για αυτό και θα βρούμε και μαστόρους της πέτρας και σ’ άλλες συνοικίες, όπως στον Άγιο Αθανάσιο ή στα Λωλέικα…
Κάποιοι Φαναριώτες νεοφερμένοι μάστοροι, οι οποίοι είχαν μια καλύτερη οικονομική βάση, όπως οι πρωτομάστοροι, νοίκιαζαν ένα ολόκληρο σπίτι ή μεμονωμένα δωμάτια για όλη την περίοδο του έργου. Αυτό μπορούσε να γίνει και από ολόκληρο το συνεργείο των μαστόρων της πέτρας, δηλαδή από 4 έως 6 συνήθως άτομα.
Η συνοικία των μαστόρων, τα “Μαστόρικα”, έχει τρεις ή τέσσερις γειτονιές. Η μία είναι των Λιαναίων, των Λιουλαίων και των Πατσιωλαίων, των Σαναβίτηδων. Πρόκειται για την “Πάνω γειτονιά”. Στην “Πάνω γειτονιά” είναι και η γειτονιά των Σουρελαίων και του Σιώμου, που δεν έχει καμία συγγένεια με τους άλλους Σιωμαίους της “Κάτω γειτονιάς”. Η άλλη είναι η “Κάτω γειτονιά”, των Σιωμαίων, των Καρακωσταίων, των Γκελαίων και η τέταρτη γειτονιά, η οποία είναι στην ίδια “Κάτω γειτονιά”, είναι η γειτονιά των Σουρελαίων, των Ταμπάκηδων και των Καστάνηδων. Προφανώς η οριοθέτηση δεν είναι τυχαία και ασφαλώς δεν είναι πλήρης, αλλά η γενική εικόνα αυτή είναι.
5. Η καθημερινότητα των μαστόρων κατά τη διάρκεια της προσωρινής διαμονής τους στο Φανάρι Ιθώμης πριν από το 1881.
Είναι προφανές πως το κάθε συνεργείο των μαστόρων της πέτρας λειτουργούσε ως οικογένεια- ακόμα και αν δεν υπήρχε η γυναίκα κανενός από αυτούς στο χωριό μας. Συχνά ο πρωτομάστορας, στη συμφωνία του με τον ιδιοκτήτη, εξασφάλιζε τη στοιχειώδη διατροφή του μπουλουκιού με ψωμί, όσπρια, κρασί και μια φορά τη βδομάδα κρέας. Αλλά η παρέα των μαστόρων έπρεπε να μαγειρέψει σε ένα μεγάλο καζάνι και να φάνε όλοι μαζί γύρω από την τάβλα. Έπρεπε να καθαρίσουν το σπίτι που έμειναν, να πλύνουν τα ρούχα και τα κουζινικά.
Συνήθως κοιμόντουσαν όλοι μαζί στο δάπεδο, πάνω σε στρώσεις από άχυρα ή πάνω σε κάπες που έφερναν μαζί τους από το χωριό τους.
6. Με το που τελείωνε η περίοδος της παραμονής κι εργασίας τους στο Φανάρι, στα τέλη του Οκτώβρη, έφευγαν για τα χωριά τους: τη Στράτσιανη, το Κεράσοβο, το Σαναβό, το Γραικικό ή όποιο άλλο ήταν αυτό.
Όσοι δεν είχαν φέρει μαζί τους την οικογένειά τους, έσμιγαν τώρα μαζί της, ξεκουράζονταν, “έσπερναν” νέους απογόνους, διευθετούσαν τις οικογενειακές ή άλλες υποθέσεις τους και μετά από τις Απόκριες έρχονταν πάλι στο χωριό μας, το Φανάρι Καρδίτσας. Κάποιοι έφερναν μαζί τους μόνο τη γυναίκα τους, ενώ τα παιδιά τα άφηναν πίσω με τη γιαγιά και τις αδερφές τους.
7. Από την προσωρινή διαμονή στη μόνιμη διαμονή ή κατοικία στο Φανάρι Ιθώμης.
Είδαμε πως η οργάνωση των προσωρινών κατοικιών των Φαναριωτών μαστόρων της πέτρας στο χωριό μας, εξελίχτηκε. Διαμόρφωσαν τα καταλύματα που τους είχαν παραχωρηθεί με τρόπο ώστε να είναι υποφερτή η διαβίωσή τους σ’ αυτά. Προφανώς κάποια από αυτά τα νοίκιαζαν και κάποιοι τα αγόρασαν από τους Τούρκους, ακόμα και στην περίοδο της τουρκοκρατίας.
Αργότερα, το 1881, αγόρασαν σπίτια από τους Τούρκους που έφευγαν, ενώ προχώρησαν σε ανακατασκευές τους. Κάποιοι έκτισαν και νέα σπίτια από την αρχή. Από τα 41 σπίτια που είναι στη συνοικία τα “Μαστόρικα”, τα 14 είναι κτισμένα επί τουρκοκρατίας και τα 18 έχουν κτιστεί από το 1881 έως το 1935.
8. Προσκυνηματικές επισκέψεις και ιστορικοί δεσμοί.
Η μακροχρόνια παραμονή των μαστόρων της πέτρας στο χωριό μας για το χτίσιμο σπιτιών και άλλων κτιρίων- όχι μόνο στο Φανάρι αλλά σ’ όλο τον καζά Φαναρίου και αργότερα στον νομό Καρδίτσας, σε όλη τη Θεσσαλία και στα χωριά των Αγράφων και της Ευρυτανίας- οδήγησε στη μόνιμη εγκατάσταση, στη δημιουργία οικογενειών, στην εμφάνιση αρχικά του φαινομένου της διπλής εγγραφής στα μητρώα αρρένων των χωριών και στη συνέχεια στην πλήρη αποκοπή τους από τις “αρχικές” κοιτίδες τους.
Πέρασαν πάνω από δύο αιώνες από τότε. Κι όμως, η ανάμνηση της καταγωγής, της αρχικής εστίας, όσο και αν ξεθώριασε, όσο και αν σκεπάστηκε από το τούλι της λησμονιάς, όσο και αν το μυαλό και η συνείδηση μπερδεύτηκε και βρίσκεται σε μια σύγχυση, παραμένει μέσα στις ψυχές των ανθρώπων, των μακρινών απογόνων τους. Η προφορική παράδοση έχει δύναμη. Για αυτό και τις τελευταίες τρεις δεκαετίες βλέπουμε προσκυνηματικές επισκέψεις στις εστίες των μακρινών προγόνων τους. Στην έρευνά μου έχω καταγράψει πολλές τέτοιες επισκέψεις σημερινών απογόνων, αλλά και αρκετών προηγούμενων γενεών. Ο Παναγιώτης Καρακώστας, πριν πεθάνει, ζήτησε από τα παιδιά του να τον πάνε στη Στράτσιανη. Το ίδιο έκαναν οι Χρήστος και Γιώργος Σουρέλης, ο Λάμπρος Πατσιώλης, ο Γιάννης Πατσιώλης, ο Λιούλιος Σωκράτης και μια σειρά άλλοι.
Το ίδιο έκανα και εγώ, το Πάσχα του 2026, όταν ο φίλος μου, ο Φώτης Λιανός, μου είπε:
“Τώρα που είσαι στα Ιωάννινα, στην κόρη σου, γιατί δεν πας στη Στράτσιανη;”
Είναι προφανές πως στη ψυχή του Φώτη σιγοκαίει η ανάμνηση της καταγωγής των μακρινών προγόνων του, σιγοκαίει η επιθυμία για προσκύνημα στον τόπο των προγόνων του… Για αυτό και παρόλο που σκεφτόμουν να πάω εκδρομή στα Ζαγοροχώρια, πήγα εγώ στη θέση του, για να εκπληρώσω την επιθυμία του… Κι έτσι βρέθηκα στο χωριό αυτό και βασανίζω όλους εσάς με την έρευνά μου και τα μακροσκελή μαθήματα…
Οι ιστορικοί δεσμοί όμως είναι αμοιβαίοι. Και Στρατσιανίτες έχουν επισκεφθεί το Φανάρι Ιθώμης και όπως μου είπαν σκέφτονται να οργανώσουν επίσκεψη με λεωφορείο στο χωριό μας, το πρώτο δεκαήμερο του Αυγούστου.
9. Στις φωτογραφίες βλέπουμε τα χωριά από τα οποία έχουν έρθει οι Φαναριώτες μάστορες της πέτρας στο χωριό μας, τουλάχιστον από τις αρχές του 19ου αιώνα.
Στη πρώτη φωτογραφία βλέπουμε τη Στράτσιανη της Κόνιτσας. Στο βάθος ο ποταμός Σαραντάπορος και απέναντι τα βουνά του Σμόλικα. Η Στράτσιανη από το 1954 λέγεται Πύργος. Η φωτογραφία είναι από την ιστοσελίδα stratsiani.gr
Στη δεύτερη φωτογραφία βλέπουμε το χωριό Γραικικό της Άρτας, ένα μαστοροχώρι των Τζουμέρκων. Απ’ εδώ ήρθε η οικογένεια του Χαχούλια ή Χαχούλη.
Στη τρίτη φωτογραφία βλέπουμε το χωριό Σαναβό, της επαρχίας της Κόνιτσας, στην εύφορη κοιλάδα του ποταμού Αώου. Το χωριό αυτό από το 1953 και δώθε λέγεται Αετόπετρα. Απ’ εδώ ήρθε η οικογένεια του Σαναβίτη.
Στην τέταρτη φωτογραφία βλέπουμε το Φανάρι Ιθώμης και πιο συγκεκριμένα τη συνοικία τα “Μαστόρικα”. Το Φανάρι Ιθώμης είναι η ιστορική συνέχεια της αρχαίας Ιθώμης, την οποία αναφέρει ο Όμηρος στην Ιλιάδα, ραψωδία Β, στίχοι 729 έως 732.
Στη πέμπτη φωτογραφία βλέπουμε το χωριό Κεράσοβο, το οποίο βρίσκεται στο βουνό του Σμόλικα, σε ύψος 1050, είναι μαστοροχώρι της επαρχίας της Κόνιτσας. Σήμερα λέγεται Αγία Παρασκευή. Από το χωριό αυτό έχουν έρθει πολλές οικογένειες μαστόρων κι έχουν εγκατασταθεί στο χωριό Κανάλια Καρδίτσας, δύο χιλιόμετρα μακριά από το δικό μας χωριό, το Φανάρι. Απ’ ήρθε στο Φανάρι η οικογένεια Γεράση .
Αύριο η συνέχεια.
Παρασκευή, 15 Μάη 2026
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή συγγραφέα
