129ο: Οι εργαζόμενοι, τα εργασιακά και το τέλος του κεραμοποιείου στον Κόμπελο Φαναρίου (1959-1969).
(13ο μέρος)
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το αφιέρωμα στην ιστορία του χωριού μας, του Φαναρίου Καρδίτσας και ιδιαίτερα του προαστίου του, του Κομπέλου.
Ο Κόμπελος έχει μια μακριά και πλούσια ιστορία, η οποία γράφεται για πρώτη φορά μέσα από τις μαρτυρίες των δημιουργών της.
Ο Κόμπελος είναι σπλάχνο από τα σπλάχνα του Φαναρίου Ιθώμης, η ψυχή του, με τους πιο παραγωγικούς ανθρώπους του. Στο σημερινό μάθημα θα αναφερθώ στους δεκάδες εργάτες και εργάτριες του κεραμοποιείου στον Κόμπελο Φαναρίου και στις συνθήκες εργασίας τους καθώς και σε κάποια άλλα σχετικά θέματα.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Έχω γράψει πως δεκάδες ήταν οι εργαζόμενοι/ες τού χωριού μας και των γειτονικών χωριών, που διαδοχικά ή εναλλάξ πέρασαν από το κεραμοποιείο του Κομπέλου. Ιδρυτές και ιδιοκτήτες του ήταν δύο αδέρφια, ο Θωμάς και ο Σωτήρης Φασιανός. Το κεραμοποιείο ιδρύθηκε και άρχισε να λειτουργεί από το 1959, ενώ σταμάτησε να λειτουργεί στο τέλος του 1969.
2. Η μεταφορά και η πώληση των κεραμικών προϊόντων του κεραμοποιείου.
Η μεταφορά των προϊόντων στους αγοραστές, δηλαδή στους καταναλωτές τους, γινόταν με το τρακτέρ της εταιρείας. Το τρακτέρ το κινούσαν κυρίως δύο εργάτες: Ο Γιώργος Ζορμπάς ή Γώλης Σαββάλας και ο Βασίλης Κουλοσούσας ή Χατζής. Το οδηγούσαν χωρίς δίπλωμα. Και οι δύο ζούνε, ο πρώτος στη Θεσσαλονίκη και ο δεύτερος στην Αθήνα. Κάποιες φορές το οδηγούσε και ο συνιδρυτής του κεραμοποιείου, ο Σωτήρης Φασιανός και ο Λάκης Κωτίνας. Την πληροφορία πως ως οδηγός εργάστηκε και ο Λάκης Κωτίνας μου την έδωσε η κόρη του Ζωή.
Σύμφωνα με μαρτυρία, την οποία μου επιβεβαίωσε κι ο Γιώργος Ζορμπάς, μια φορά, το 1964, τούμπαρε το τρακτέρ με την καρότσα σε γκρεμό, στον δρόμο προς τα Κανάλια, στη θέση Λάσδα. Πιο συγκεκριμένα, το τρακτέρ το οποίο το οδηγούσε ο Βασίλης Κουλοσούσας ή Χατζής, 21 ετών τότε, σε μια στροφή έφυγε από τον δρόμο, καθώς κατέβαινε άδειο από τα Κανάλια και βρέθηκε στον γκρεμό. Δεν χτύπησε κανείς. Έναν χρόνο νωρίτερα, τον Φεβρουάριο του 1963, καθώς πηγαίνανε στην Καρδίτσα με το τρακτέρ, παρασύρθηκε η πλατφόρμα από την αμαξοστοιχία στη σιδηροδρομική γραμμή της Καρδίτσας, αλλά ευτυχώς είχε προλάβει να περάσει το τρακτέρ και έτσι δεν έγινε μεγάλο κακό, δηλαδή δεν τραυματίστηκε κανείς. “Οδηγούσε ο Θωμάς Φασιανός. Εγώ καθόμουν δίπλα του”, θα μου πει ο Γιώργος Ζορμπάς.
Και συνεχίζει:
“Εγώ έπαιρνα το τρακτέρ για τα χωριά όπου είχαμε παραγγελίες: Λοξάδα, Κανάλια, Φράγκο, Φανάρι, Χάρμαινα, Καππά, Πύργο, Άγιο Ακάκιο, Παλιούρι, Κρανιά, Παλαιοχώρι, Μαγούλα, Μαγουλίτσα, Ελληνόπυργο… Στα Κανάλια έκανα τις πιο πολλές μεταφορές. Στον Κόμπελο δεν θυμάμαι να έχω μεταφέρει κεραμικά.
Κάποια σπίτια γίνονταν από τη “ρίζα” με τούβλα, ενώ τα περισσότερα με μικρές παραγγελίες για κατασκευές εσωτερικών κυρίως χώρων”. Φαίνεται πως οι Κομπελιώτες πήγαιναν μόνοι τους με το κάρο στο κεραμοποιείο και τα κουβαλούσαν στα ντάμια τους.
3. Γιατί οι περισσότεροι εργαζόμενοι του κεραμοποιείου ήταν γυναίκες;
Όπως φαίνεται κι από τις φωτογραφίες, οι περισσότεροι εργαζόμενοι ήταν γυναίκες. Καταμέτρησα 14 άντρες εργάτες και 21 γυναίκες εργάτριες. Έθεσα το ερώτημα αυτό στον Γιώργο Ζορμπά και η απάντηση που μου έδωσε είναι πως “οι εργασίες στο κεραμοποιείο χρειάζονταν γυναικεία χέρια, γιατί από τη στιγμή που τα κεραμικά έβγαιναν από την πρέσα, οι γυναίκες ως πιο προσεκτικές, πιο κοντές, πιο γρήγορες, πιο ευέλικτες ήταν και οι πιο κατάλληλες για αυτές. Οι άνδρες χρειάζονταν για πιο δυνατές δουλειές, όπως ήταν το σκάψιμο με τσαπί ή λισγάρι, ή φτυάρι για φόρτωμα του χώματος στην καρότσα, ή για το ρίξιμο της λάσπης στο ζυμωτήριο… Στο ζυμωτήριο χρειάζονταν δύο άντρες για να ρίχνουν τη λάσπη μέσα. Αυτή τη δουλειά την έκανε όποιος ήταν εύκαιρος”.
Ο Θανάσης Γεωργούσης μου είπε πως πράγματι “οι περισσότεροι εργαζόμενοι του κεραμοποιείου ήταν γυναίκες και οι άνδρες ήταν λίγοι. Αυτό γινότανε γιατί οι άνδρες των οικογενειών έκαναν άλλες δουλειές”. Δηλαδή, οι άνδρες ασχολούνταν με τα χωράφια, τα αμπέλια, τα ζώα, τα τσουκάλια και το εμπόριο τσουκαλιών και δεν είχαν χρόνο να εργαστούν στο κεραμοποιείο, το οποίο έτσι ή αλλιώς είχε περιορισμένη δυνατότητα παραγωγής και εμπορίας και συνεπώς και θέσεων εργασίας.
4. Ο χρόνος εργασιών του κεραμοποιείου, το ωράριο και ο μισθός των εργαζομένων.
“Οι εργασίες ξεκινούσαν αρχές Μαϊου και ολοκληρώνονταν τέλος Σεπτεμβρίου. Έπρεπε να έχει ζέστη. Με τα πρωτοβρόχια σταματούσε η παραγωγή κεραμικών. Οι εργασίες διαρκούσαν 5 μήνες. Δουλεύαμε έξι μέρες τη βδομάδα, δηλαδή και το Σάββατο. Το μεσημέρι είχε σταμάτημα για φαγητό. Δουλεύαμε 9 ώρες την ημέρα, χωρίς ΙΚΑ και δώρα. Το μεροκάματο ήταν 30- 35 δραχμές. Δεν ήταν ούτε πολύ μεγάλο ούτε πολύ μικρό. Χρέη επιστάτη έκανε η Ελένη, η αδερφή του Θωμά και του Σωτήρη. Αν δεν ήταν κάποιος από την οικογένεια, χρέη επιστάτη έκανα εγώ.
Αν τότε στα 10 χρόνια που δούλευα στο κεραμοποιείο κολλούσα ένσημα, θα έβγαινα πολύ νωρίτερα και θα έπαιρνα καλύτερη σύνταξη”, θα μου πει ο Γιώργος Ζορμπάς ή Γώλης Σαββάλας.
Ενώ ο Θανάσης Γεωργούσης, του οποίου η αδερφή του, η Ελένη, δούλευε στο κεραμοποιείο, θα μου πει πως “δούλευαν όλες τις ημέρες της εβδομάδας. Δεν είχε ούτε Κυριακή ούτε γιορτή. Μόνο σε “βαριές” γιορτές, όπως στις 6 και τις 15 Αυγούστου δεν δούλευαν”.
Στο κεραμοποιείο δούλευαν και μικρά παιδιά, όπως ο Σωτήρης Κ. Φασιανός από 7 έως 15 χρονών και ο αδερφός του Θωμάς Φασιανός, ένα χρόνο μικρότερος. “Δουλεύαμε από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση του ηλίου, από το πρωί ως το βράδυ. Κάθε μέρα – ίσως και Κυριακή. Το μεροκάματο για τους μικρούς εργάτες ήταν 5 δραχμές”, θα μου πει ο Σωτήρης Φασιανός.
Ουσιαστικά οι εργασίες στο κεραμοποιείο ήταν μόνο τους καλοκαιρινούς μήνες.
5. Γιατί έκλεισε το κεραμοποιείο του Κομπέλου;
Το κεραμοποιείο του Κομπέλου Φαναρίου έκλεισε τον κύκλο των εργασιών του στο τέλος του 1969. Η άποψη του Γιώργου Ζορμπά και του Θανάση Γεωργούση είναι πως η αιτία που προκάλεσε το κλείσιμο της βιοτεχνίας των κεραμικών ήταν ο σκληρός ανταγωνισμός με τα κεραμοποιεία της Καρδίτσας. “Είχε ανταγωνισμό με την Καρδίτσα. Η Καρδίτσα έβγαζε πιο ποιοτικό, πιο καλύτερο τούβλο και κεραμίδι. Ήταν επίσης πιο οικονομικό. Το κεραμοποιείο στον Κόμπελο δεν είχε πια κέρδος”, θα μου πει ο Γιώργος Ζορμπάς.
6. Οι εργάτες και οι εργάτριες του κεραμοποιείου στον Κόμπελο Φαναρίου.
Για κάποιες από τις φωτογραφίες και τα πρόσωπα που απεικονίζουν έχω γράψει σε προηγούμενες αναρτήσεις. Ας δούμε όμως από πιο κοντά τη φωτογραφία με τα πιο πολλά πρόσωπα, τα οποία βρίσκονται μπροστά από το υπόστεγο.
Από αριστερά προς τα δεξιά είναι:
* Βαγγελίτσα Κουλοσούσα, αδερφή του Μιχάλη Κουλοσούσα, ο οποίος είχε την ταβέρνα στον Κόμπελο.
* Αγορίτσα Γεωργούση, θεία του Θανάση Γεωργούση.
* Γιώργος Ζορμπάς ή Γώλης Σαββάλας , ο οποίος είναι και ο πεθερός του Κώστα Αγορόπουλου. Ο Γιώργος Ζορμπάς είναι γιος του Κώστα Ζορμπά ή Σαββάλα. Είχε στον Κόμπελο αρχικά μια καλύβα κοντά στο κεραμοποιείο και στη συνέχεια έφτιαξε εκεί ένα σπίτι με τούβλα. Το 1970 πήγε στη Θεσσαλονίκη όπου εργάστηκε ως το 2002 στον Οργανισμό Αστικών Συγκοινωνιών Θεσσαλονίκης.
* Ελένη Φασιανού, αδερφή του Θωμά και Σωτήρη Φασιανού. Είναι η μάνα του Χρήστου Καλούση, ο οποίος διατηρεί την όμορφη καφετέρια στο κάστρο του Φαναρίου Ιθώμης.
* Νίκος Σωτηρίου, ο μετέπειτα φωτογράφος. Είναι αυτός με το φανελάκι. Ίσως και όλες οι φωτογραφίες να είναι δικές του…
* Ελένη Γεωργούση, είναι η αδερφή του Θανάση Γεωργούση και η σύζυγος του Βασίλη Ντουματσά, που είχε πρόβατα στο Νεζερό.
* Αγορίτσα Κυριάκη
* Ιφιγένεια Κόντου
* Πολυξένη Δανιήλ, του γνωστού μουσικού Ντανίλη με σπίτι κάτω από τον Λαλιώτη.
* Χρήστος Φασιανός, αδερφός των ιδρυτών του κεραμοποιείου, αστυνομικός. Είναι με το κουστούμι.
* Σωτήρης Φασιανός, ένας από τους ιδρυτές του κεραμοποιείου στον Κόμπελο και σύζυγος της Φωτεινής Φασιανού.
Όλα αυτά τα πρόσωπα είναι από το χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης.
Για τη φωτογραφία με το τρακτέρ και την πλατφόρμα έγραψα σε προηγούμενο άρθρο αλλά δεν ανέφερα όλα τα ονόματα. Ας τα πούμε πάλι. Αριστερά με το άσπρο πουκάμισο είναι η Ευτέρπη Πλακιά, από το Παλιούρι, μετέπειτα σύζυγος του Γιώργου Ζορμπά. Δίπλα και πίσω της η Ευαγγελία Κουρδή, από το Παλιούρι, η οποία έχει πεθάνει. Πρώτη δεξιά η Αθηνά Νέστορα. Κι αυτή από το Παλιούρι. Δίπλα της η Ελένη Παλιούρα, σύζυγος του Γιώργου Μάττα, από το Παλιούρι. Μετά είναι η Θεοπίστη Αθανασίου, σύζυγος του Νίκου Ντουματσά και αυτή από το Παλιούρι. Ανάμεσα στο τρακτέρ και την πλατφόρμα είναι η Λαμπρινή Κουρδή και πίσω όρθια στην πλατφόρμα η Κλεοπάτρα Πλακιά. Και οι δύο γυναίκες από το Παλιούρι.
Το ίδιο και για τη φωτογραφία με τα τρία πρόσωπα μπροστά από το ζυμωτήριο. Τα έχω αναφέρει σε προηγούμενη ανάρτηση.
Στη φωτογραφία όπου οι νεαρές εργάτριες τακτοποιούν τα τούβλα, αυτή που γνωρίζω είναι η Αθηνά Νέστορα, πρώτη από δεξιά όπως την κοιτάμε. Είναι η μητέρα της Αλεξάνδρας Νέστορα και σύζυγος του Θωμά Νέστορα. Η τρίτη με τα μαύρα, στη μέση, είναι η Φωτεινή Αδάμου- Φασιανού, η οποία αργότερα θα γίνει η σύζυγος του Σωτήρη Φασιανού. Είναι η μάνα του Γιάννη Φασιανού. Για τα άλλα πρόσωπα όποιος τα γνωρίζει ας με ενημερώσει για να τα αναφέρω. Οι δύο τελευταίες φωτογραφίες είναι από το βιβλίο του Λάμπρου Σωτηρίου, Φανάρι από το χθες στο σήμερα, εκδόσεις Σαββάλας, 2010.
Ας συνεχίσω την παρουσίαση και των άλλων ονομάτων, των υπολοίπων εργαζομένων τα οποία δεν ανέφερα στις αναρτήσεις μου:
* Νικόλαος Μάππας, ο οποίος αργότερα άνοιξε φωτογραφείο στην Αθήνα.
* Ελπιδοφόρος Βασιλιάγκος
* Βασίλης Κόντος, πρώτος ξάδερφος του γνωστού μας προέδρου Σωτήρη Κόντου, ο οποίος πήγε γαμπρός στη Ριζάβα.
* Ζωή Ρίζου, αδερφή του Λάμπρου Ρίζου
* Λάμπρος Ρίζος, έμεινε στον Κόμπελο
* Βασίλης Κουλοσούσας του Αποστόλη, αδερφός τής αδικοχαμένης φίλης Κατερίνας Παπαϊωάννου, γιος του Μπαντόλιου, όπως τον ξέρουν πολλοί.
* Ιωάννης Κ. Ζορμπάς, αδερφός του Γιώργου Ζορμπά.
Από τη Λοξάδα υπήρχαν 2- 3 γυναίκες εργάτριες, όπως:
* Ελένη Καϊμάρη
Από το Παλιούρι, το σημερινό χωριό Άγιοι Ανάργυροι, υπήρχαν αρκετά πρόσωπα ως εργάτες και εργάτριες στο κεραμοποιείο του Κομπέλου:
* Ευτέρπη Πλακιά, η μετέπειτα σύζυγος του Γιώργου Ζορμπά
* Κλεοπάτρα Πλακιά, αδερφή της Ευτέρπης. Ζει, όπως έμαθα, στο χωριό της.
* Κωνσταντίνα Τριανταφύλλου
* Ελένη Παλιούρα
* Ευαγγελία Κουρδή
* Λαμπρινή Κουρδή
* Κωνσταντίνος Ρίζος
* Βάιος Παλιούρας
* Αθανάσιος Κανιούρας
* Αριστείδης Γκινής
* Θεοπίστη Αθανασίου
* Αθηνά Νέστορα
Από το χωριό Μαγούλα έρχονταν 2-3 γυναίκες εργάτριες.
Από το Μαυρομμάτι ήταν ο μάστορας για τα καμίνια του κεραμοποιείου:
* Κώστας Τζουβάρας, γεννημένος περίπου το 1925, αγνώστων λοιπών στοιχείων. Δεν ζει. Τα παιδιά του είναι σήμερα 75 χρόνων και πάνω.
#Υστερογραφο. Για τυχόν ανακρίβειες ή ελλείψεις στην παρουσίαση του εργαστηρίου κεραμικών στον Κόμπελο Φαναρίου μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου για να γίνουν οι απαραίτητες διορθώσεις.
Ευχαριστώ και πάλι όσους με βοήθησαν στη συλλογή των πληροφοριών και των φωτογραφιών, όπως τον γιο του Θωμά Φασιανού, τον Γιάννη Φασιανό, τον Γιώργο Ζορμπά, τον Αθανάσιο Γεωργούση, τον Σωτήρη Κ. Φασιανό, τον Αρχοντή Κουλοσούσα κι άλλους…
Το κεραμοποιείο έγραψε ιστορία, καθώς πολλοί αγρότες μετατράπηκαν σε μισθωτούς εργάτες κι απόκτησαν αυτή την εμπειρία. Την ίδια στιγμή έδωσε την ευκαιρία σε μια σειρά οικογένειες να συμπληρώσουν το εισόδημά τους.
Αύριο η συνέχεια.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
