111ο: Γιατί πολλά σπίτια στο Φανάρι Ιθώμης έχουν αυλές με υψηλό μαντρότοιχο;
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τα μαθήματα ιστορίας, αισθητικής κι αρχιτεκτονικής του χωριού μας, του Φαναρίου Ιθώμης, προσπαθώντας να συμβάλλω στην ιστορική, κοινωνική και αρχιτεκτονική αυτογνωσία μας. Σήμερα θα αναφερθώ στη διαχρονική σχέση ιδιωτικού και δημόσιου χώρου καθώς και στις μορφές αυτής της σχέσης μέσα στον ιστορικό χρόνο του χωριού μας.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Στο Φανάρι Καρδίτσας υπάρχουν 435 σπίτια. Απ’ αυτά:
* Τα 221, δηλαδή το 50,8% είναι κτισμένα την περίοδο της οθωμανικής αυτοκρατορίας, δηλαδή πριν από το 1881. Το πιο παλιό σπίτι είναι κτισμένο το 1840. Τότε στο Φανάρι ζούσαν περίπου 100 οικογένειες Τούρκων. Οι υπόλοιπες ήταν χριστιανικές, ελληνικές.
* Από το 1881 έως το 1940 είναι κτισμένα 130 σπίτια, δηλαδή το 30%, ενώ τα υπόλοιπα 84 σπίτια είναι κτισμένα μετά από το 1940 και δώθε έως το 1978.
[ Βλέπε την εργασία των φοιτητών του ΕΜΠ, έδρα Πολεοδομίας, με τίτλο: Φανάρι Θεσσαλίας, ανάπλαση παραδοσιακού οικισμού, Αθήνα 1979. Η ομάδα των φοιτητών του ΕΜΠ αποτελούνταν από τους Αντ. Δαγκλίδη, Φωτ. Μαργαρίτη, Σκλια, Μ. Σταύρου και Ε. Χλέπα]
2. Όπως διαπιστώθηκε από την έρευνα όχι μόνο αυτής της ομάδας των φοιτητών τού 1978, αλλά και μιας άλλης ομάδας φοιτητών τού 2017, που θα γνωρίσουμε παρακάτω, πολλές οικογένειες Φαναριωτών, Τούρκων
κι Ελλήνων, γύρω από το σπίτι και την αυλή τους δημιουργούσαν περίφραξη με λιθόκτιστη μάντρα, ενώ οι αυλές ήταν λιθόστρωτες σε μορφή γκαλντεριμιού, δηλαδή με τη μία πέτρα δίπλα στην άλλη.
Τα σπίτια και οι αυλές με υψηλή πέτρινη μάντρα και μεγάλη ξύλινη πόρτα είναι κτισμένα τα τελευταία 40 χρόνια της τουρκοκρατίας στο Φανάρι Ιθώμης και των πρώτων δεκαετιών της Απελευθέρωσής του. Εκείνα τα χρόνια η οικογενειακή ζωή κινούνταν όχι μόνο εντός του σπιτιού αλλά επεκτεινόταν και στην αυλή του. Έτσι οι περίκλειστες αυλές, δηλαδή οι αυλές με υψηλή μάντρα και με μεγάλη ξύλινη πόρτα, κατασκευάζονταν για μια σειρά λόγους, όπως:
α. Να εξασφαλιστεί η ιδιωτικότητα τής οικογενειακής ζωής οπτικά από τον δημόσιο χώρο ( δρόμο και γειτονικές κατοικίες). Οι υψηλές μάντρες εξασφάλιζαν προστασία από τα αδιάκριτα βλέμματα περαστικών και γειτόνων, προσφέροντας έναν ιδιωτικό χώρο για την οικογένεια, όπου στην αυλή μπορούσε να εκτελεί μια σειρά από καθημερινές δραστηριότητες, όπως πλύσιμο κι άπλωμα ρούχων, μαγείρεμα, εργασίες, παιχνίδια των παιδιών, ανάπαυση της οικογένειας, χωρίς εξωτερικές παρεμβάσεις.
β. Να παρέχει ασφάλεια στην οικογένεια. Η αυλή με υψηλό μαντρότοιχο και με μεγάλη πόρτα λειτουργούσε ως φυσικό εμπόδιο ενάντια σε ανεπιθύμητους ανθρώπους και ζώα, ενισχύοντας την ασφάλεια τής οικογένειας κι επιτρέποντας στα παιδιά να παίζουν με ασφάλεια.
γ. Κοινωνικούς και πολιτιστικούς. Η αυλή ήταν χώρος συγκέντρωσης της ευρείας οικογένειας, των συγγενών και φίλων, χώρος δηλαδή κοινωνικών επαφών και χαλάρωσης. Ο μαντρότοιχος εξυπηρετούσε την παραδοσιακή δομή της εκτεταμένης οικογένειας και τις ανάγκες της.
δ. Δημιουργία μικροκλίματος. Ο μαντρότοιχος έριχνε σκιά στην αυλή και προστάτευε από τον ήλιο, εμποδίζοντας παράλληλα την υπερθέρμανση του σπιτιού.
Ουσιαστικά ο μαντρότοιχος αποτελούσε μια λειτουργική και αρχιτεκτονική λύση ή απάντηση σε πολλά προβλήματα καθώς εξασφάλιζε την ιδιωτικότητα στην οικογένεια, μεγάλωνε τον ιδιωτικό της χώρο, παρείχε ασφάλεια και προσάρμοζε το σπίτι στις τοπικές κλιματικές συνθήκες.
3. Μετά το 1900 η κατοικία με την αυλή διαχωρίζεται από τον δρόμο και τα γειτονικά σπίτια με χαμηλή μάντρα ή με κάγκελα, που επιτρέπουν την οπτική επικοινωνία με τους περαστικούς του δρόμου και με τους γειτόνους. Ο ιδιωτικός χώρος της οικογένειας τείνει να περιοριστεί στο εσωτερικό του σπιτιού, καθώς περιορίζονται οι δραστηριότητες στην αυλή.
Οι σύγχρονες κατοικίες στο Φανάρι Ιθώμης έχουν μπαλκόνι κατά μήκος της κύριας όψης, ή ελεύθερο χώρο σε άμεση οπτική επικοινωνία με τον δρόμο και τους γειτόνους. Η ιδιωτική δραστηριότητα περιορίζεται ακόμα περισσότερο στην αυλή και πραγματοποιείται εντός της κατοικίας.
4. Σήμερα, όλα τα σπίτια διαθέτουν αυλές σε άμεση σχέση με τον δομημένο χώρο, οι οποίες αντανακλούν και την άμεση σχέση και τις δραστηριότητες των οικογενειών με την ύπαιθρο.
“Συνήθως συναντάμε δύο τύπους αυλών:
α. Αυλές με άμεση σχέση με τον δρόμο, οι οποίες χρησιμεύουν ως διευρυμένοι χώροι εισόδου στο σπίτι και
β. Αυλές αποκομμένες από τον δρόμο, με πιο ιδιωτικό χαρακτήρα και με προσανατολισμό αυλών και κτίσματος με πλάτη στον δρόμο.
Οι αυλές μπορεί να είναι πλακόστρωτες με γλάστρες κατάλληλες για χώρο διημέρευσης, ή για να χρησιμεύουν ως χώρος φύτευσης διαφόρων οπωρολαχανικών και διαφόρων φυτών και δέντρων”.
[ Βλέπε την εργασία μιας δεύτερης ομάδας φοιτητών του ΕΜΠ, της Αρχιτεκτονικής Σχολής, για το χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης, το 2017, με τίτλο: Αρχιτεκτονική ανάλυση του παραδοσιακού οικισμού του Φαναρίου Καρδίτσας. Την ομάδα αυτή των φοιτητών την αποτελούν οι: Βαλέση Σοφία, Θάνου Δήμητρα, Κάραλη Τίνα, Καστρουνη Ειρήνη, Κρήνη Λαμπρινή, Οικονόμου Αγγελική, Τσέλιου Θεανώ, Χατζηαποστόλου Εμμέλεια, … Διδάσκοντες καθηγητές: Καραδήμας Κωνσταντίνος και Λάββα Σταυρούλα ]
Διαπιστώνουμε πως η λειτουργία και η χρησιμότητα του μαντρότοιχου των αυλών των σπιτιών του χωριού μας, του Φαναρίου Ιθώμης, έχει να κάνει με κοινωνικούς, πολιτισμικούς, ηθικούς, και γενικότερα με ιστορικούς λόγους, για αυτό και άλλωστε παίρνει διαχρονικά τρεις μορφές: Αυλές με υψηλό μαντρότοιχο, αυλές με χαμηλό μαντρότοιχο και αυλές με κάγκελα και σπίτια με μπαλκόνια.
Από την έρευνα, τη μελέτη και τη διερεύνηση των σχέσεων ιδιωτικού και δημόσιου χώρου των κατοικιών του χωριού μας μπορούμε να καταλάβουμε πολλά και για τις ανάγκες, τη συμπεριφορά, τη νοοτροπία, την ηθική και τις αντιλήψεις των κατοίκων του από τα μέσα του 19ου αιώνα έως και σήμερα.
5. Στις φωτογραφίες από το Φανάρι Ιθώμης βλέπουμε σπίτια με υψηλούς και με χαμηλούς μαντρότοιχους που περιφράζουν τις αυλές.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
