105ο: Θαμιές: Το όνομα του χωριού μας, του Φαναρίου Θεσσαλίας, στην ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή (2ο μέρος)
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το αφιέρωμα στα διάφορα ονόματα τα οποία έχουν δοθεί στη διάρκεια της μακραίωνης ιστορίας στο χωριό μας, το σημερινό Φανάρι Καρδίτσας. Παράλληλα θα επιδιώξω να ερμηνεύσω την καταγωγή, δηλαδή τις αιτίες για τις οποίες τού δόθηκαν αυτά τα ονόματα. Σήμερα θα δούμε την ομάδα τύπων του δεύτερου ονόματος, το οποίο του έχει αποδοθεί στους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Γνωρίσαμε ήδη πως το πρώτο γνωστό και γραπτό όνομα του χωριού μας ήταν αυτό που χρησιμοποίησε ο Όμηρος στην Ιλιάδα: Ιθώμη και μάλιστα κλωμακόεσσαν Ιθώμη.
Είναι φανερό πως για να αναφέρει ο Όμηρος το όνομα Ιθώμη θα πρέπει αυτή η πόλη να υπήρχε και στα χρόνια του. Να θυμίσω πως ο Όμηρος αναφέρεται στον τρωικό πόλεμο ο οποίος έγινε γύρω στα 1200 π. Χ., ενώ ο ίδιος έζησε και έγραψε την Ιλιάδα κατά τον 9ο ή 8ο αιώνα προ Χριστού. Φαίνεται πως μετά την Κάθοδο των Δωριέων, το 1100 π. Χ. δεν έφυγαν όλοι οι κάτοικοι της αρχαίας Ιθώμης, για να πάνε νότια και προς διάφορες περιοχές για να σωθούνε, όπως για παράδειγμα στη Μεσσηνία, αλλά πως πολλοί Ιθωμιώτες προτίμησαν να μείνουν.
Ωστόσο για την περίοδο από τον 8ο αιώνα έως τον 4ο αιώνα π. Χ. δεν έχουμε γραπτές μαρτυρίες για το χωριό μας, την αρχαία Ιθώμη. Προφανώς η πόλη της Ιθώμης παράκμασε αλλά δεν σταμάτησε να είναι μια πόλη με παρουσία…
2. Θαμιαί- το όνομα στην ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή.
Τον 3ο αιώνα π. Χ, ο κρητικός επικός ποιητής, Ριανός ο Κρης, σε ένα ποίημά του για τη Θεσσαλία, αναφέρεται στην ύπαρξη μιας θεσσαλικής πόλης με το όνομα “Θαμιαί”. Πρόκειται ασφαλώς για την προ-ομηρική πόλη της αρχαίας Ιθώμης.
Η μεγάλη επιστημονική επιβεβαίωση της ταύτισης αυτού του ονόματος, “Θαμιαί”, με την κλωμακόεσσαν Ιθώμη, δηλαδή με το χωριό μας, ήρθε με την ανακάλυψη της επιγραφής στο χωριό Φίλια της Καρδίτσας, το 1960, από τον αρχαιολόγο Δημήτρη Θεοχάρη. Η επιγραφή αυτή μας δίνει τους όρους μιας Συμφωνίας για την Ίδρυση Συμπολιτείας ανάμεσα στην πόλη των Γόμφων και στις Θαμιές/Ιθώμη, η οποία έγινε γύρω στο 200 προ Χριστού, δηλαδή στα χρόνια της ελληνιστικής περιόδου- πριν από την κατάκτηση από τους Ρωμαίους.
Σύμφωνα με αυτή την επιγραφή το χωριό μας αναφέρεται με διάφορες παραλλαγές τού ονόματός του, δηλαδή ως “Θαμιαέα”, “Θαμιάες” και “Θαμίαις”.
Με βάση τη συμφωνία αυτή οι δύο πόλεις, οι Γόμφοι και Θαμιαί/Ιθώμη ενώνουν τις στρατιωτικές, δικαστικές, οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές τους δυνάμεις, για να αντιμετωπίσουν τις όποιες προκλήσεις και απειλές της εποχής. Με άλλα λόγια συνδέθηκαν στενά με ποικίλους δεσμούς.
[Βλέπε : Μπρούνο Ελι, “Συμφωνία Συμπολιτείας των Γόμφων και των Θαμιών ή Ιθώμης”, περιοδικό Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τόμος Ι’, Λάρισα 1986. Για το περιεχόμενο της επιγραφής και της συμφωνίας έχω αναφερθεί σε προηγούμενα μαθήματα].
3. 0 Τίτος Λίβιος (64 π.Χ. – 17 μ.Χ.) σε ένα βιβλίο του, με τον τίτλο: “Ρωμαϊκή ιστορία” , γράφει πως οι Αιτωλοί το 198 π.Χ. κατέλαβαν ένα χωριό της περιοχής του νομού Καρδίτσας με το όνομα “Θεύμα”. Για τον Μπρούνο Ελι η ταύτιση του Θεύματος με την Ιθώμη είναι η πιο πιθανή εκδοχή.
Κι ερχόμαστε τώρα στον γεωγράφο Στράβων (64 π. Χ. – 19 μ.Χ.). Ο Στράβων στα “Γεωγραφικά” του γράφει πως το χωριό μας προφερόταν ως “Θώμη”, ενώ στα χρόνια τα δικά του λεγόταν “Θαμαί”. Όπως θα δούμε, ο Στράβων μελέτησε τον Όμηρο και ιδιαίτερα τη ραψωδία Β ‘, στίχους 729 έως 732.
Γράφει ο Στράβων:
” Όσο για την Ιθώμη, της οποίας το όνομα είναι το ίδιο με το όνομα της μεσσηνιακής πόλης, λένε πως δεν πρέπει να προφέρεται έτσι, αλλά να αφαιρείται η πρώτη συλλαβή του και να ονομάζεται Θώμη”.
[Το λάθος του Στράβωνα είναι πως τέτοια μεσσηνιακή πόλη δεν υπήρξε ποτέ. Στην Μεσσήνη υπάρχει μόνο βουνό με το όνομα Ιθώμη. Το πιο πιθανό είναι το όνομα αυτό να το έδωσαν οι Ιθωμιώτες του χωριού μας, όταν μετά την Κάθοδο των Δωριέων, το 1100 π.Χ, κατέβηκαν προς την Πελοπόννησο για να σωθούν κι εγκαταστάθηκαν στην περιοχή της Μεσσηνίας, δίνοντας και ονόματα από την αρχική πατρίδα τους. Στους πρόποδες του λόφου Ιθώμη κτίστηκε τον 4ο αιώνα προ Χριστού η πόλη της Μεσσήνης.]
Και συνεχίζει ο Στράβων, μιλώντας για το χωριό μας:
“Έτσι ονομαζόταν παλιότερα (δηλαδή Θώμη), ενώ σήμερα (δηλαδή στα χρόνια του Στράβωνα) μετονομάστηκε σε Θαμαί. Η Ιθώμη αποτελούσε περιοχή της Μητρόπολης (της Καρδίτσας) και εξαρτιόταν από αυτήν. Η δε Μητρόπολη σχηματίστηκε από την ένωση τριών άσημων πολιχνών, ενώ αργότερα προσάρτησε και την Ιθώμη”.
Με άλλα λόγια, για τον Στράβωνα, η πολίχνη της Ιθώμης, που μόνο άσημη δεν ήταν, στα χρόνια τα δικά του- στα χρόνια της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, στα πρώτα χρόνια της πρώτης χιλιετίας μετά Χριστόν- ονομαζόταν Θαμαί, ενώ πριν από την προσάρτηση αλλά και κατά τη προσάρτησή της από την πόλη της Μητρόπολης Καρδίτσας ο ίδιος την αποκαλεί όχι Θώμη αλλά Ιθώμη!
4. Διαπιστώνουμε λοιπόν πως το χωριό μας είχε στα χρόνια της ελληνιστικής και ρωμαϊκής εποχής πολλά ονόματα, τα οποία αποτελούσαν παραφθορά ή παραλλαγή του ονόματος Ιθώμη: Θαμιαί, Θαμιαέα, Θαμιαές, Θεύμα, Θαμαί… Όλες οι λέξεις, με τις οποίες ονοματίζεται το χωριό μας, έχουν το γράμμα ή τους φθόγγους “θ” και “μ”. Τυχαία; Δεν νομίζω. Είναι γράμματα και φθόγγοι που υπάρχουν και στη λέξη Ιθώμη και μάλιστα με πρώτο το “θ” και δεύτερο το “μ”!
Όλα τα ονόματα του χωριού μας, τόσο της ομηρικής, ελληνιστικής όσο και της ρωμαϊκής εποχής, δηλαδή για πάνω από 1500 χρόνια, αποτελούν εξέλιξη, παραμόρφωση, παραφθορά της αρχικής λέξης “Ιθώμη”.
Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως επιβιώνει ακόμη η αρχαία ελληνική θρησκεία και μυθολογία. Η Ιθώμη ήταν νύμφη, δηλαδή μια θεότητα για τους κατοίκους της πόλης της Ιθώμης. Προφανώς δεν έπρεπε να προκαλέσουν την οργή της ή την οργή των θεών, αλλάζοντας το όνομά της…
Οι τοπικές γλωσσικές διάλεκτοι, η γλωσσική εξέλιξη της αρχαίας ελληνικής γλώσσας προφανώς και έπαιξε σημαντικό ρόλο στην παραφθορά, στην παραλλαγή, στην μορφολογική ή φωνητική μορφή της λέξης Ιθώμη. Όπως παρατηρεί ο Μπρούνο Ελι, όλα αυτά τα ονόματα με τα οποία αποκαλείται το χωριό μας είναι τύποι, μορφές του ονόματος “Ιθώμη” και προφανώς προέρχονται από διαφορές στην προφορά των τοπικών γλωσσικών διαλέκτων ή σε τοπικές γλωσσικές παραμορφώσεις. Όλα τα ονόματα είναι παραλλαγές τού ίδιου, του αρχικού ονόματος: Ιθώμη.
Έχοντας κατά νου πως τα τοπωνύμια δεν είναι τυχαία ονόματα, αλλά περιλαμβάνουν μέσα τους και το νόημα μιας περιοχής και εποχής, θα τολμήσω να υποστηρίξω πως όλες οι γλωσσικές παραλλαγές και η παραφθορά του αρχικού ονόματος πιθανόν να συνδέονται και με τις οικονομικές, δικαστικές, στρατιωτικές και πολιτικές αλλαγές που συμβαίνουν στην ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή. Κι αυτό που συμβαίνει είναι η διαδοχική συγκρότηση Συμπολιτειών της αρχαίας Ιθώμης με την πόλη της Μητρόπολης και με την πόλη των Γόμφων, με δύο δηλαδή πόλεις κοντινές, διπλανές, συνορεύουσες μαζί της. Οι τρεις αυτές πόλεις συνδέθηκαν, συμπυκνώθηκαν, ενοποιήθηκαν καθώς το επέτρεπαν ή το επέβαλαν οι γεωγραφικές, οι στρατιωτικές και οι πολιτικές συνθήκες. Έτσι, και αναζητώντας τη σημασία των σχετικών λέξεων στο “Μεγάλο Λεξικό της Ελληνικής Γλώσσας” των Λιντλ και Σκωτ, έχω να πω τα εξής:
* Θαμέες, σημαίνει στενά συνδεδεμένες, συμπυκνωμένες.
* Θαμίζω, σημαίνει έρχομαι συχνά, είμαι συνέχεια απασχολημένος, συνεχώς, συχνά.
* Θαμινός , σημαίνει συχνός, ενώ το επίρρημα θαμά σημαίνει συχνά.
Πράγματι η Ιθώμη συνδέθηκε στενά και συχνά με τους Γόμφους και με τη Μητρόπολη. Άρα η παραφθορά του αρχικού ονόματος της Ιθώμης εξυπηρετούσε τη περιγραφή και τη νοηματοδότηση της νέας πολιτικής και κοινωνικής κατάστασης στην περιοχή μας εκείνη την εποχή. Έτσι η λέξη “Θαμιαί” και λοιπά, ενώ κρατούν μέσα τους το μυθολογικό και θρησκευτικό στοιχείο και περιεχόμενο, την ίδια στιγμή αποδίδουν και τη νέα οικονομική, κοινωνική, πολιτική, στρατιωτική κατάσταση που δημιουργήθηκε από τις διαδοχικές Συμπολιτείες τις οποίες δημιούργησε η πόλη ή η πολίχνη της Ιθώμης με τις γειτονικές πόλεις.
Υπάρχει όμως και η παρακάτω ερμηνεία της αρχαίας λέξης:
* Θαμινός, που σημαίνει θάμνος, χαμόδεντρο, σύδεντρο, άλσος, λόγγος.
Πράγματι το χωριό μας, βρισκόμενο σε λόφο, με άλλους λόφους τριγύρω του, έχει λόγγους, μικρά άλση, τούφες δέντρων, συστάδες δέντρων. Δεν αποκλείεται λοιπόν να πραγματοποιήθηκε η παραμόρφωση του αρχικού ονόματος Ιθώμη για να περιγράψει και τη χλωρίδα της περιοχής του χωριού μας. Αυτό βέβαια το θεωρώ σχεδόν απίθανο, καθώς η χλωρίδα της περιοχής με θάμνους υπήρχε και από παλιές εποχές.
Η κυρίαρχη γνώμη μου είναι πως το όνομα Θαμιαί είναι παραφθορά της αρχικής λέξης Ιθώμη, διατηρώντας το μυθολογικό και θρησκευτικό περιεχόμενο, συνεπικουρούμενο και με το νέο περιεχόμενο της συγχώνευσης της Ιθώμης με τη Μητρόπολη και τους Γόμφους…
[Αύριο το 3ο μέρος].
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
#Στην πρώτη φωτογραφία ο γεωγράφος Στράβων.
Η φωτογραφία με τον χάρτη της περιοχής του Φαναρίου- Ιθώμης είναι από το περιοδικό Θεσσαλικό Ημερολόγιο τόμος Ι’, 1986. Από το ίδιο περιοδικό είναι και η τελευταία φωτογραφία με το διασωθέν κείμενο της επιγραφής της Φίλιας. Εκδότης Κώστας Σπανός.
* Στοιχεία για τη συγγραφή του παρόντος άρθρου έχουν αντληθεί και από το βιβλίο του Χριστόφορου Τραυλού, Η θεσσαλική Ιθώμη το Φανάρι, εκδόσεις Σαββάλας, 2002
