115ο: Η αισθητική, η αρχιτεκτονική και η χρήση των χώρων των κλασικών σπιτιών τού Φαναρίου Ιθώμης
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το αφιέρωμα στο ανθρωπογενές περιβάλλον του χωριού μας, του Φαναρίου Καρδίτσας και ιδιαίτερα σε κάποια στοιχεία των παραδοσιακών κατοικιών του, όπως την κεντρική είσοδο, τα παράθυρα, τη σάλα, το μαγειρείο, τη σκάλα, το λουτρό, τον στάβλο…
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Η πόρτα εισόδου του σπιτιού.
Τα περισσότερα παραδοσιακά σπίτια του χωριού μας έχουν την κύρια όψη τους και την είσοδό τους νοτιοανατολικά. Ελάχιστα σπίτια έχουν την κύρια είσοδό τους προς τον βορρά για λόγους ευνόητους: για να προστατεύεται το σπίτι από τον κρύο βοριά και την ανεμοβροχή.
Η είσοδος στο σπίτι βρίσκεται στο κατώι, όταν η σκάλα είναι εσωτερική. Όταν όμως η σκάλα είναι εξωτερική, η είσοδος του σπιτιού μπορεί να γίνει από το ανώι και από το κατώι.
Η είσοδος των σπιτιών του Φαναρίου Ιθώμης έχει υποστεί πολλές αλλαγές στη διάρκεια της ιστορίας του. Έτσι, τα σπίτια του χωριού μας τα οποία είναι χτισμένα κατά τον 19ο αιώνα, δηλαδή στα χρόνια της τουρκοκρατίας, οι είσοδοι έχουν μικρό ύψος 1,90 μ. και σπάνια έχουν φεγγίτες στο πάνω μέρος τους. Μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλίας, το 1881, οι πόρτες των εισόδων γίνονται υψηλότερες: 2,10 – 2, 20 μέτρα. Τώρα πια αποκτούν νεοκλασική μορφή και φεγγίτη στο πάνω μέρος της πόρτας. Τέλος υπάρχουν και οι σύγχρονες πόρτες μετά τον πόλεμο, με τζάμι και σίδερο.
Το πλάτος τής εισόδου του σπιτιού έχει σχέση με το πλάτος της σάλας, δηλαδή όσο πιο μεγάλη είναι η σάλα τόσο πιο μεγάλο είναι και το πλάτος της πόρτας εισόδου. Στα σπίτια που χτίστηκαν επί τουρκοκρατίας το πλάτος της πόρτας εισόδου ήταν πιο στενό.
Οι φεγγίτες των πορτών των εισόδων φωτίζουν με φυσικό φως το σαλόνι.
Οι πόρτες ήταν βαριές, ταμπλαδωτες και ασφάλιζαν με αμπάρα, η οποία μπορεί να ήταν μια σιδερένια βέργα ή ένα σιδερένιο άγκιστρο πίσω από την πόρτα. Βλέπε τη φωτογραφία της εισόδου από την εσωτερική πλευρά της.
2. Τα παράθυρα στο ανώι και στο κατώι των κλασικών σπιτιών του χωριού μας.
Τα περισσότερα ανοίγματα, δηλαδή τα παράθυρα του σπιτιού, βρίσκονται προς τα νοτιοανατολικά. Προς τον βορρά δεν υπάρχουν καθόλου ή είναι ελάχιστα.
Ας εξετάσουμε πρώτα τα παράθυρα στο ανώι.
Με τα παράθυρα φωτίζεται το εσωτερικό του σπιτιού, το σαλόνι και τα δωμάτιά του. Ιδιαίτερα το σαλόνι έχει τα περισσότερα παράθυρα καθώς χρησιμοποιείται περισσότερο από την οικογένεια ως χώρος διημέρευσης, δηλαδή ως χώρος όπου περνάει το μεγαλύτερο μέρος του 24ώρου.
Το μέγεθος των παραθύρων διαφέρει ανάλογα με τον χρόνο κατασκευής τους. Έτσι στα χρόνια της τουρκοκρατίας ήταν μικρά αλλά μετά την απελευθέρωση έγιναν μεγαλύτερα. Η ποιότητα του ξύλου των παραθύρων και η ύπαρξη ή όχι διακοσμητικών στοιχείων εξαρτάται τόσο από τις οικονομικές δυνατότητες τού ιδιοκτήτη τού σπιτιού αλλά και από τις αισθητικές αντιλήψεις της περιόδου κατασκευής τους. Βλέπε την ομαδική εργασία των φοιτητών του τμήματος Πολεοδομίας του ΕΜΠ, Φανάρι Θεσσαλίας, 1979. Την ομάδα αποτελούσαν οι : Αντ. Δαγκλίδης, Φωτ. Μαργαρίτη, Κωνσταντίνος Σκλιας, Μ Σταύρου και Ε. Χλέπα.
Το ύψος του ποδιού των παραθύρων, δηλαδή το ύψος από το πάτωμα, είναι από 60 έως 80 εκατοστά, προκειμένου να διασφαλιστεί η ιδιωτικότητα τού εσωτερικού χώρου. Το άνοιγμα των παραθύρων, πέρα από τον αερισμό και τον φωτισμό, άφηνε μια μεγάλη εσωτερική εσοχή, η οποία μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για διάφορους λόγους.
Παντζούρια μπαίνουν συνήθως στα παράθυρα που είναι προς βορρά, για προστασία από το κρύο και τη βροχή.
Κάγκελα υπάρχουν στα παλιά σπίτια τα οποία είναι χτισμένα στα χρόνια τής ύστερης τουρκοκρατίας. Τα τζαμιλίκια είναι χωρισμένα με ξύλινα πηχάκια για αισθητικούς λόγους. Βλέπε φωτογραφία.
Στο κατώι του σπιτιού το ύψος τής ποδιάς, από όπου ξεκινά το παράθυρο, είναι μεγαλύτερο από το ανώι, προφανώς για να περιορίζεται η οπτική επικοινωνία με τον εξωτερικό, δημόσιο χώρο, όπως είναι ο δρόμος και τα σπίτια των γειτόνων. Παντζούρια υπάρχουν σε όλα τα κουφώματα για λόγους ασφαλείας και προστασίας από τις καιρικές συνθήκες. Κάγκελα συναντάμε όχι μόνο στα παλιότερα σπίτια αλλά πολλές φορές και σε νεότερα.
3. Οι εσωτερικές και οι εξωτερικές σκάλες του σπιτιού.
Οι περισσότερες εσωτερικές σκάλες είναι ξύλινες, οι οποίες συνήθως βρίσκονται στις γωνιές τών χώρων ή στο βάθος της σάλας. Υπάρχει παράθυρο στο ανώι για να φωτίζει την εσωτερική σκάλα.
Οι εξωτερικές σκάλες γίνονταν με πέτρα. Το ανώτερο τμήμα τής εξωτερικής σκάλας, όταν καταλήγει σε μπαλκόνι, γίνεται ξύλινο. Στις στροφές τής σκάλας υπάρχει πάντα πλατύσκαλο. Το πάνω πλατύσκαλο, αυτό της εισόδου του σπιτιού, στεγάζεται. Βλέπε φωτογραφία.
4. Κουζίνα, μαγειρείο και λουτρό, στάβλος.
Τα κλασικά σπίτια τού χωριού μας, του Φαναρίου Ιθώμης, δεν είχαν οργανωμένη κουζίνα στο εσωτερικό τους. Το πλυσταριό και το μαγειρείο ήταν ένα κτίσμα στην αυλή του σπιτιού. Τον χειμώνα που άναβαν ξυλόσομπα ή τζάκι το μαγείρεμα γινόταν στο σαλόνι, εκεί δηλαδή που ήταν η σόμπα ή το τζάκι.
Το λουτρό και η τουαλέτα δεν ήταν ποτέ μέσα στο κλασικό σπίτι. Ήταν σε χώρο στην άκρη της αυλής ή και του κήπου. Βλέπε φωτογραφία.
Στο κατώι υπήρχαν τα ζώα και οι αποθηκευτικοί χώροι. Στάβλος μπορούσε να υπάρχει και σε χώρο της αυλής.
5. Όπως βλέπουμε το ανθρωπογενές περιβάλλον του Φαναρίου Ιθώμης, δηλαδή το δημιουργημένο από τον άνθρωπο τού χωριού μας, έχει τη δική του ιστορία, τη δική του αισθητική, τη δική του χρήση, τις δικές του ανάγκες πίσω του. Τα σπίτια είναι έργα πολιτισμού και τέχνης. Είναι ο χώρος όπου οι άνθρωποι ζουν, ερωτεύονται, δημιουργούν οικογένεια, μεγαλώνουν παιδιά, αναπτύσσουν τις κοινωνικές τους σχέσεις, παράγουν πολιτισμό. Τα κλασικά σπίτια αποτελούν μνημεία, όπως είναι τα αρχαία μνημεία. Μπορεί εμείς οι μεγάλοι να τα έχουμε κάπως ζήσει όλα αυτά, αλλά η νέα γενιά και οι γενιές που θα έρθουν δεν θα ξέρουν τίποτα από την ιστορία τής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς του χωριού μας. Οφείλουμε να διασώσουμε ο,τι μπορούμε από αυτά τα αρχιτεκτονικά μνημεία και να τα παραδώσουμε στις γενιές που θα ακολουθήσουν. Λαός χωρίς ιστορία, χωρίς γνώση της ιστορίας του, είναι λαός χωρίς μέλλον…
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
