116ο: Η ιδιαίτερη πολεοδομική φυσιογνωμία του Φαναρίου Ιθώμης και η οργάνωση τού κέντρου του
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω το αφιέρωμα στην αρχιτεκτονική και την πολεοδομία του ιστορικού χωριού μας, του Φαναρίου Καρδίτσας. Χωρίς να είμαι πολεοδόμος ή αρχιτέκτονας στηρίζομαι σε δύο εργασίες δύο ομάδων φοιτητών του ΕΜΠ.
Η πρώτη ομάδα είναι του τμήματος Πολεοδομίας του ΕΜΠ η οποία πραγματοποίησε μια εξαιρετική ερευνητική εργασία ενός έτους, το 1978, με τίτλο Φανάρι Θεσσαλίας, ανάπλαση παραδοσιακού οικισμού, Αθήνα 1979 και η δεύτερη ομάδα είναι της Αρχιτεκτονικής Σχολής του ΕΜΠ η οποία πραγματοποίησε μια σύντομη έρευνα στο χωριό μας το 2017, με τίτλο Αρχιτεκτονική ανάλυση παραδοσιακών κτηρίων και συνόλων του Φαναρίου Καρδίτσας. Με αυτό τον τρόπο έχουμε μια πλήρη εικόνα της αρχιτεκτονικής και πολεοδομικής εξέλιξης και της σημερινής κατάστασης τού ιστορικού χωριού μας. Όπου επιβάλλεται προχωρώ και στις δικές μου επισημάνσεις.
Σήμερα θα αναφερθώ στα πολεοδομικά χαρακτηριστικά του Φαναρίου Ιθώμης και πιο συγκεκριμένα στην πυκνότητα δόμησης τού οικισμού, στο οδικό δίκτυο εντός κι εκτός του χωριού μας καθώς και στην οργάνωση των λειτουργιών του στον κεντρικό του δρόμο.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Η πυκνότητα δόμησης τού χωριού μας.
Ο οικισμός του Φαναρίου Ιθώμης είναι αρκετά συγκεντρωμένος με δυτικό προσανατολισμό. Εξαίρεση αποτελεί η περιοχή “Μαστόρικα”, η οποία βρίσκεται στην άλλη πλευρά του λόφου, με προσανατολισμό ανατολικό και είναι τελείως αποκομμένη από το υπόλοιπο χωριό. Σχετικά αποκομμένη είναι και η περιοχή “Τζαμί” καθώς και κάποια σκόρπια σπίτια στην άκρη του χωριού μας στον δρόμο προς την “Πηγή”.
Διακρίνουμε στον οικισμό τού Φαναρίου τις εξής περιοχές:
*Παναγιά
*Άγιος Νικόλαος
*Αγία Κυριακή
*Άγιος Ιωάννης
*Τζαμί
*Αγία Παρασκευή
*Πλατεία
*Άγιος Αθανάσιος
*Λωλέικα
*Μεταμόρφωση
*Μαστόρικα
*Κέντρο
Τα κριτήρια για τον διαχωρισμό του οικισμού σ’αυτές τις περιοχές, από την ομάδα φοιτητών του τμήματος Πολεοδομίας του ΕΜΠ, ήταν η μορφολογία του εδάφους, η συγκέντρωση των κατοικιών γύρω από τις εκκλησίες και η πολεοδομική τους συγκρότηση.
Από την παρατήρηση και την έρευνα προέκυψε πως οι περιοχές της Παναγιάς και τα Μαστόρικα καταλαμβάνουν τη μεγαλύτερη έκταση, αφ’ενός γιατί τα κτίσματα είναι διεσπαρμένα, κυρίως τα Μαστόρικα, και αφ’ετέρου γιατί τα οικόπεδα έχουν αρκετό μέγεθος. Να σημειώσω πως η περιοχή των Μαστόρικων κατοικούνταν από Τούρκους και πολλά από τα κτίσματα είναι χτισμένα από τους ίδιους. Αργότερα σε αυτά τα κτήρια και σ’ αυτή τη περιοχή παρέβησαν ντόπιοι και Ηπειρώτες μάστορες, εξού και η ονομασία Μαστόρικα. Βλέπε τη παλιά φωτογραφία με την περιοχή Μαστόρικα και τα αραιά σπίτια με τους μεγάλους κήπους.
[Επ’ ευκαιρία να συμπληρώσω πως αυτός που έφερε αυτούς τους άριστους τεχνίτες της πέτρας από το χωριό Στράτσαινη της Κόνιτσας των Ιωαννίνων, για να δουλέψουν για αυτόν, ήταν ο βορειοηπειρώτης τραπεζίτης τού σουλτάνου και μεγάλος τσιφλικάς της Θεσσαλίας, με 480.000 στρέμματα γεωργικής γης, ο Χρηστάκης Ζωγράφος. Ο Χρηστάκης Ζωγράφος εγκατέστησε τις 31 οικογένειες Ηπειρωτών μαστόρων στην περιοχή που σήμερα ονομάζουμε Μαστόρικα, για να χτίσουν το εργοστάσιο ζάχαρης στην περιοχή της Ζωγραφιάς, δίπλα στο χωριό Μαγουλίτσα. Το εργοστάσιο, το οποίο ήταν διαστάσεων 124 μέτρα μήκος, 28 πλάτος και 8 μέτρα ύψος κι απασχολούσε 450 εργάτες, λειτούργησε από το 1894 έως το 1909. Τα χρόνια αυτά κάποιοι Ηπειρώτες μάστορες ανακατασκεύασαν τα σπίτια που έμειναν οι Τούρκοι, ενώ κάποιοι άλλοι έχτισαν καινούρια από την αρχή, χρησιμοποιώντας πέτρες από τους στρατώνες και από το κάστρο].
Αντίθετα, οι περιοχές με τη μικρότερη έκταση είναι η Πλατεία, η Αγία Κυριακή και ο Άγιος Αθανάσιος. Ο Άγιος Αθανάσιος είναι η περιοχή με το μεγαλύτερο ποσοστό κτηριακής κάλυψης. Η περιοχή του Αγίου Αθανασίου επέτρεψε αφ’ ενός την πυκνή δόμηση από τον καιρό τής τουρκοκρατίας καθώς το έδαφος είναι αρκετά ομαλό και αφ’ ετέρου και τη συγκέντρωση τού πληθυσμού γύρω από την εκκλησία που έδωσε και το όνομά της στην περιοχή. Η περιοχή του Αγίου Αθανασίου έχει αυτή την ιδιαιτερότητα στην πολεοδομική συγκρότησή της, καθώς είναι από τις πιο παλιές γειτονιές, με μια ασφυκτική δόμηση, χωρίς αρκετό ιδιωτικό χώρο, αν και οι δρόμοι και τα ανοίγματα είναι αρκετά σε σύγκριση με άλλες περιοχές του χωριού μας.
Επίσης η πυκνή δόμηση στις παλαιότερες περιοχές κατοικίας επέτρεψε και την εσωτερική επικοινωνία σπιτιών, την εποχή της τουρκοκρατίας.
[Βλέπε την εργασία των φοιτητών του τμήματος Πολεοδομίας του ΕΜΠ. Την ομάδα αποτελούσαν οι: Αντ. Δαγκλίδης, Φωτ. Μαργαρίτη, Κωνσταντίνος Σκλιας, Μ Σταύρου και Ε. Χλέπα].
Από άποψη υγιεινής και ιδιαίτερα ηλιασμού, οι πλεονεκτικότερες περιοχές είναι η Παναγιά και τα Μαστόρικα. Τα Μαστόρικα όμως αντιμετωπίζουν το πρόβλημα της εξυπηρέτησης, καθώς είναι απομακρυσμένα από το κέντρο του χωριού.
2. Το οδικό δίκτυο εντός κι εκτός του οικισμού τού Φαναρίου Ιθώμης.
Η μορφή τού οδικού δικτύου εντός του οικισμού τού Φαναρίου Ιθώμης καθορίζεται από τη μορφολογία τού εδάφους και από την κτηριακή διάταξη, δηλαδή έχει μεταβλητό ύψος και πλάτος. Αυτό το γεγονός έχει ως αποτέλεσμα την άτακτη κι άναρχη διάρθρωσή του, σε σημείο πολλές περιοχές να μην εξυπηρετούνται από αυτοκίνητο ή να είναι πάρα πολύ κακή η κατάστασή του λόγω κλίσης.
Υπάρχει ο κεντρικός δρόμος που διασχίζει το χωριό μας, χωρίς μεγάλα σκαμπανεβάσματα. Έχει πλάτος από 4μ έως 6,5 μέτρα μαζί με τα πεζοδρόμια. Αυτό δημιουργεί προβλήματα στάθμευσης οχημάτων αλλά και ανοιγμάτων στροφής.
Να σημειώσω εδώ πως η ομάδα των φοιτητών του τμήματος Πολεοδομίας του ΕΜΠ στη διπλωματική τους εργασία τού 1978, πρότειναν τη “μετατροπή του κεντρικού δρόμου αποκλειστικά σε πεζόδρομο, από ένα σημείο και πέρα, όπου δηλαδή θα επιτρέπεται να διέρχονται αυτοκίνητα μόνο για την τροφοδοσία των καταστημάτων”! Και αντιπρότειναν “τη δημιουργία δύο βασικών δρόμων εξυπηρέτησης του οικισμού, πάνω και κάτω από τον κεντρικό δρόμο, πάνω δηλαδή σε ήδη υπάρχοντες δρόμους…Ο δρόμος πάνω από τον κεντρικό δρόμο περιτρέχει κυκλικά τον λόφο, ενώνει τα Μαστόρικα με τον οικισμό και καταλήγει στον κεντρικό υπεραστικό, ενώ είναι αυτός που θα εξυπηρετεί το κάστρο. Το ίδιο συμβαίνει και με τον δρόμο κάτω από τον κεντρικό, ο οποίος ενώνεται με τον δρόμο που πάει προς τα Κανάλια και τα Μαστόρικα…”. Οι δρόμοι αυτοί, επειδή είναι στενοί θα πρέπει να γίνουν μονόδρομοι, δηλαδή μιας κατεύθυνσης.
Αυτοί οι δύο δρόμοι, ο ένας πάνω από τον κεντρικό δρόμο κι ο άλλος κάτω από τον κεντρικό δρόμο, είναι καλύτεροι από άποψη κλίσεων τού εδάφους και προσπέλασης. Μέχρι το 1978 αυτοί οι τρεις δρόμοι ήταν τσιμεντοστρωμένοι(1.500 μέτρα σε σύνολο 7.000 μέτρων).
Σήμερα η υλικότητα των δρόμων εντός του οικισμού σε μεγάλο ποσοστό χαρακτηρίζεται από τσιμέντο, χάρη στην ευκολία χύτευσής του. Ένα μέρος του κεντρικού δρόμου έχει πλακοστρωθεί. Πλακοστρωμένα είναι και μονοπάτια ή δρόμοι κάθετοι στον κεντρικό δρόμο. Εξακολουθεί ωστόσο να υπάρχει ένα σημαντικό μέρος του οδικού δικτύου το οποίο είναι αδιάστρωτο. Οι διπλωματούχοι φοιτητές του ΕΜΠ πρότειναν τη διαμόρφωση πεζόδρομου που θα ενώνει το κάστρο με την πλατεία, σαν δρόμος στάσης και κίνησης των ντόπιων αλλά κυρίως των επισκεπτών.
Το Φανάρι Ιθώμης συνδέεται άμεσα μέσω οδικού δικτύου με τα χωριά Χάρμα, Μαγούλα, Κανάλια, Λοξάδα και την πόλη της Καρδίτσας. Η επικοινωνία με το Μουζάκι, την έδρα του δήμου, γίνεται μέσω του δρόμου Καρδίτσας – Αργιθέας ή Πύλης.
Ωστόσο το οδικό δίκτυο που συνδέει το Φανάρι με τον οικισμό του, τον Κόμπελο, είναι κατεστραμμένο και επικίνδυνο για την ασφάλεια των οδηγών εδώ και δύο χρόνια, από τον Σεπτέμβριο του 2023… Όπως προβληματικό και επικίνδυνο είναι και το οδικό δίκτυο που συνδέει το Φανάρι με τα Κανάλια εξαιτίας των κατολισθήσεων και της αδιαφορίας των αρχών τής τοπικής αυτοδιοίκησης, της Περιφέρειας Θεσσαλίας και της κυβέρνησης.
3. Η οργάνωση των λειτουργιών στον κεντρικό δρόμο του Φαναρίου Ιθώμης.
Το πρώτο και βασικό στοιχείο που διακρίνει τον οικισμό του Φαναρίου Ιθώμης είναι ο σαφής διαχωρισμός που υπάρχει ανάμεσα στο κέντρο τού χωριού μας και τις κατοικίες. Η οργάνωση τού κέντρου στο Φανάρι, η σχέση του με την κατοικία και η ζωντανή λειτουργία του παρουσιάζουν μια σειρά από ιδιομορφίες, όπως:
*Η οργάνωση των κεντρικών λειτουργιών στο Φανάρι εμφανίζεται ιδιαίτερα συγκεντρωτική. Όλες οι λειτουργίες, παρόλο που είναι τελείως διαφορετικές, όπως το εμπόριο, οι βιοτεχνίες, η αναψυχή, οι υπηρεσίες, βρίσκονται συγκεντρωμένες στον κεντρικό δρόμο του χωριού μας.
* Η μορφή οργάνωσής τους είναι γραμμική, κατά μήκος δηλαδή του κεντρικού δρόμου, ο οποίος λειτουργεί σαν άξονας προμήθειας, εξυπηρέτησης και κίνησης των κατοίκων.
* Στο Φανάρι Ιθώμης δεν εμφανίζεται καμία ουσιαστική διασπορά ή επέκταση λειτουργιών πέρα από τον κεντρικό δρόμο. Μια βιοτεχνία υφασμάτων λειτουργούσε στο σπίτι της, η οποία κι έχει κλείσει εδώ και πολλά χρόνια, ενώ μια καφετέρια έχει ανοίξει στην κορυφή του λόφου, έξω από τα τείχη του βυζαντινού κάστρου του Φαναρίου. Παλαιότερα λειτουργούσαν και δύο-τρία καταστήματα αναψυχής κι εστίασης στις άκρες του οικισμού.
* Μέχρι πρόσφατα όλα τα ισόγεια των κτιρίων που υπάρχουν στον κεντρικό δρόμο του χωριού μας ήταν καταστήματα. Ούτε ένα κτίριο δεν χρησιμοποιούνταν ως κατοικία. Κατοικία υπήρχε μόνο στον πρώτο όροφο μερικών κτηρίων. Σήμερα τρία-τέσσερα κλειστά μαγαζιά έχουν ανακαινιστεί και μετατράπηκαν σε ισόγειες κατοικίες.
* Στον κεντρικό δρόμο η δόμηση είναι πυκνή και συνεχής, προσδίδοντας έτσι συνεκτική μορφή στο κέντρο του χωριού μας.
* Ο κεντρικός δρόμος στο Φανάρι Ιθώμης σαν υπαίθριος χώρος είχε παλιότερα έναν χαρακτήρα δυναμικό και πολυλειτουργικό και διέφερε σημαντικά από τον κεντρικό δρόμο της πόλης. Σήμερα, με τη δραματική μείωση του πληθυσμού του χωριού μας, αυτός ο χαρακτήρας έχει εξασθενήσει. Εδώ, πέρα από τα μαγαζιά, τις βιοτεχνίες και τις υπηρεσίες γίνονταν μια σειρά από κοινωνικές εκδηλώσεις, όπως βόλτες, συζητήσεις, πανηγύρι, εβδομαδιαίο παζάρι… Σήμερα κάποιες ελάχιστες εκδηλώσεις που γίνονται, πραγματοποιούνται, πέρα από την πλατεία και σε άλλα μέρη όπως στο πετρόχτιστο δημοτικό σχολείο, στην αυλή του γυμνασίου λυκείου ή στο κάστρο.
Ο κεντρικός δρόμος τού χωριού μας βρίσκεται ακριβώς στο κέντρο του χωριού και η πρόσβαση σε αυτόν είναι εύκολη με πεζόδρομους που είναι σχεδόν κάθετοι.
#Στις φωτογραφίες βλέπουμε μέρος της πλατείας και του πλακόστρωτου κέντρου του Φαναρίου Ιθώμης καθώς και διάφορες άλλες περιοχές του, όπως την εκκλησία και τον τόπο μαρτυρίου του εθνομάρτυρα Σεραφείμ το 1601, το κάστρο και τον οικισμό του Φαναρίου από την ανατολική και τη δυτική πλευρά του και την αεροφωτογραφία που δείχνει τη βόρεια πλευρά του, την περιοχή της Πηγής και τα βουνά των Αγράφων στο βάθος.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
