128ο: Οι πρώτες ύλες, οι εγκαταστάσεις και οι εργασίες στο κεραμοποιείο του Κομπέλου Φαναρίου
(12ο μέρος)
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τα μαθήματα συγγραφής της Ιστορίας του τόπου μας, του ιστορικού και πανέμορφου χωριού μας, του Φαναρίου Ιθώμης. Σήμερα θα αναφερθώ στο δεύτερο μέρος της ιστορίας του κεραμοποιείου στον οικισμό του Κομπέλου Φαναρίου Καρδίτσας. Πρόκειται για τη βιοτεχνία κεραμικών την οποία δημιούργησαν δύο αδέρφια, ο Θωμάς και ο Σωτήρης Φασιανός, το 1959. Πιο συγκεκριμένα θα αναφερθώ στην πρώτη ύλη που χρησιμοποιούσε η βιοτεχνία, στα καμίνια, τα μηχανήματα, τις εργασίες στην παραγωγή και τη μεταφορά καθώς και σε κάποιους/ες εργάτες κι εργάτριες που απασχολούσε εκείνα τα χρόνια της λειτουργίας της.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Από πού παίρνανε την πρώτη ύλη για την παραγωγή των κεραμικών προϊόντων, των τούβλων και των κεραμιδιών;
Όπως έγραψα και στο προηγούμενο μάθημα, το βιοτεχνικό εργαστήριο ιδρύθηκε και άρχισε να λειτουργεί από το 1959. Ο Γιώργος Ζορμπάς ή Γώλης Σαββάλας, όπως τον ξέρουν πολλοί, πήγε στο κεραμοποιείο το 1960. Ήταν τότε 18 χρονών. Μου είπε για την πρώτη ύλη:
“Αρχικά παίρναμε το χώμα από τον Τεπέ. Αλλά το χώμα του Τεπέ ήταν “άγριο”. Μετά πήγαμε και παίρναμε χώμα από την περιοχή του “Σκατιάρη”. Αλλά ούτε και αυτό μας έκανε. Στη συνέχεια η εταιρεία αγόρασε ένα χωράφι 2 στρεμμάτων από τον Γιάννη Πούλιο, κοντά στον σιδηροδρομικό Σταθμό του Φαναρίου. Από εκεί παίρναμε πια το χώμα. Το χώμα του χωραφιού δεν ήταν κοκκινόχωμα. Είχε χρώμα προς το καφέ και ήταν λιπαρό. Σκάβαμε το χωράφι με τα τσαπιά και με τα λισγάρια και με τα φτυάρια το ρίχναμε στην πλατφόρμα του τρακτέρ. Τη δουλειά αυτή την έκαναν αποκλειστικά άνδρες εργάτες. Ήταν μια μονή, με δύο ρόδες, πλατφόρμα, που την κάναμε ανατροπή για να αδειάσουμε το χώμα στο κεραμοποιείο, κοντά στο ζυμωτήριο. Το λιπαρό χώμα δεν είχε απώλεια. Δουλευόταν καλά. Δεν είχε μέσα πετραδάκια για να σκάσουν, να ανοίξουν τα κεραμίδια. Τελευταία η εταιρεία αγόραζε χώμα από την Καρδίτσα. Μας το έφερνε ένα φορτηγό. Ήταν καλύτερο”.
Στο χωράφι είχε δημιουργηθεί μια μικρή λίμνη, αλλά αργότερα μπαζώθηκε. Σήμερα ανήκει στον Σωτήρη Μπίτσιο.
2. Το ζυμωτήριο του κεραμοποιείου. Συνεχίζει ο Γιώργος Ζορμπάς να μου λέει:
“Ξεφορτώναμε το χώμα και το μουσκεύαμε από το βράδυ. Το πρωί ρίχναμε το βρεγμένο χώμα μέσα στο ζυμωτήριο. Το ζυμωτήριο ήταν μακρουλό, περίπου δύο μέτρα. Το ζυμωτήριο ζύμωνε το βρεγμένο χώμα και το έβγαζε στην πρέσα. Μετά πήγαινε στο καλούπι για τούβλα ή για κεραμίδια”.
Την εικόνα των εργασιών στο ζυμωτήριο τη συμπληρώνει ο Θανάσης Γεωργούσης, ο οποίος μου είπε: ” Όσο προχωρούσε η λάσπη μέσα στο ζυμωτήριο τόσο ζυμωνόταν μέσα στον μεταλλικό “σαλίγκαρο” και πήγαινε στην πρέσα. Εκεί περνούσε από κύλινδρο και η πρέσα τσάκιζε τις όποιες πετρούλες. Στη συνέχεια η ζυμωμένη λάσπη πήγαινε στο καλούπι, στη μήτρα. Μετά την κόβαν. Μόλις την κόβαν, η λάσπη ήταν τώρα σφιχτή. Κρατιόταν στα χέρια. Η μηχανή έπαιρνε μπροστά με πετρέλαιο κι έδινε κίνηση στο ζυμωτήριο και την πρέσα. Στην αρχή έδιναν κίνηση με τη μηχανή του τρακτέρ”.
3. Το στέγνωμα των κεραμικών πριν πάνε για ψήσιμο στο καμίνι.
Θα μου πει ο Γιώργος Ζορμπάς:
“Μόλις κόβαμε τα τούβλα από την πρέσα, τα έπαιρναν οι γυναίκες εργάτριες και τα έβαζαν σε καροτσάκια και τα πήγαιναν στα δύο υπόστεγα για να μην σκάσουν, να μην ανοίξουν από τον ήλιο. Τα τούβλα τα βάζανε σε σκιερό μέρος μέχρι να στεγνώσουν. Τα βάζανε πάνω σε διάδρομο. Αφού στέγνωναν, τα βάζαμε στα καμίνια.
Όταν όμως κόβαμε τα κεραμίδια, νωπά όπως ήταν, τα βάζαμε σε τελάρα και μετά τα τοποθετούσαμε στον ήλιο κατευθείαν για να στεγνώσουν. Όταν στέγνωναν, τα βάζαμε κι αυτά στα καμίνια για ψήσιμο”.
4. Τα τρία υπόστεγα του κεραμοποιείου.
Η εταιρεία του κεραμοποιείου είχε δύο υπόστεγα για τα τούβλα και για τα κεραμίδια και ένα τρίτο για τις μηχανές. Τα υπόστεγα προστάτευαν από τον ήλιο ή από τη βροχή τα κεραμικά, όταν ήταν σε νωπή κατάσταση. “Άμα ο καιρός ήταν έτοιμος για βροχή, η εταιρεία φώναζε τους Κομπελιώτες εργάτες για να σκεπάσουν τα κεραμικά ακόμα και τη νύχτα”, θα μου πει ο Θανάσης Γεωργούσης.
5. Τα καμίνια και το ψήσιμο των τούβλων και των κεραμιδιών.
“Στην αρχή η εταιρεία είχε ένα καμίνι, αλλά απόκτησε και δεύτερο. Τα καμίνια ήταν ακριβώς εκεί που αργότερα η οικογένεια του Θωμά Φασιανού θα φτιάξει το σπίτι της στον Κόμπελο. Η δημιουργία και η λειτουργία του καμινιού είχε ως εξής: Σκάψαμε έναν μεγάλο λάκκο τετράγωνο, 5 μ. μήκος, 5 μ. πλάτος και
2 μ. βάθος. Στον λάκκο αυτόν, που είχε δύο υπόγειες εισόδους, ρίχναμε τα χοντρά ξύλα, κυρίως έλατο και οξυά. Βάζαμε και άλλα ψηλά, όπως γαϊδουράγκαθα, για να έχει συνέχεια δυνατή φωτιά. Η φωτιά ξεκινούσε κάτω από το έδαφος. Στο ύψος του εδάφους ξεκινούσε το ψήσιμο των τούβλων και των κεραμιδιών. Πάνω από τον λάκκο ήταν καμάρες κτισμένες με συμπαγή τούβλα. Υπήρχαν τρύπες, κενά, ανάμεσα στις καμάρες. Είχαμε δύο τέτοια καμίνια. Το κάθε καμίνι είχε 4-5 καμάρες, για να περνάει η φωτιά και η ζέστη προς τα πάνω.
Το ψήσιμο των τούβλων ή των κεραμιδιών άρχιζε το πρωί με μικρή φωτιά και ζέστη που δυνάμωνε όμως σιγά σιγά και τελείωνε αργά το βράδυ, στις 10 με 11 μμ. Το καμίνι από το έδαφος είχε ύψος πάνω από 2 μέτρα και ήταν ανοιχτό από τα πάνω, σαν ένα δωμάτιο χωρίς σκεπή. Τα κεραμικά έπρεπε να κοκκινίσουν όλα, από τα κάτω μέχρι τα πάνω”, θα μου πει ο Γιώργος Ζορμπάς, ο οποίος εκτελούσε και χρέη επιστάτη, όταν απουσίαζαν τα μέλη της οικογένειας Φασιανού.
Τα τούβλα και τα κεραμίδια τα τοποθετούσαν σε σειρά και με τρόπο. “Στο κάτω κάτω μέρος του καμινιού τα τούβλα, τα οποία ήταν με τρύπες, τα έβαζαν όρθια, για να μπορέσει η ζέστη να ανέβει προς τα πάνω, έως και το τελευταίο στο πιο ψηλό σημείο. Μετά τα έβαζαν δίπλα. Στο τέλος τα σκέπαζαν και με χώμα, για να μη φεύγει η ζέστη έξω. Έτσι ψήνονταν”, θα συμπληρώσει ο Θανάσης Γεωργούσης.
Το ψήσιμο των τούβλων και των κεραμιδιών απαιτούσε γνώση. Δεν ήταν μια εύκολη υπόθεση. Για αυτό η εταιρεία προσέλαβε έναν έμπειρο μάστορα για το καμίνι από το Μαυρομμάτι. Το Μαυρομμάτι είχε 2- 3 κεραμοποιεία, δηλαδή υπήρχαν άνθρωποι με τεχνογνωσία στο ψήσιμο των κεραμικών. Ο μάστορας αυτός λεγόταν Τζαβάρας. Έμεινε για 2- 3 χρόνια στο κεραμοποιείο του Κομπέλου Φαναρίου και μετά ανέλαβε ο Σωτήρης Φασιανός, ο συνιδρυτής του κεραμοποιείου, το ψήσιμο των κεραμικών, καθώς έμαθε ο ίδιος αυτή την τέχνη.
6. Στην πρώτη φωτογραφία, με το τρακτέρ, βλέπουμε τους παρακάτω εργάτες και εργάτριες του κεραμοποιείου στον Κόμπελο Φαναρίου:
* Ο Γιώργος Ζορμπάς ή Γώλης Σαββάλας, είναι ο οδηγός του οχήματος.
* Η Ευτέρπη Πλακιά, από τους Αγίους Αναργύρους, το γνωστό μας Παλιούρι. Είναι η κοπέλα που κάθεται δεξιά του, με το άσπρο πουκάμισο. Αργότερα αυτή η γνωριμία θα εξελιχθεί σε γάμο και στη δημιουργία οικογένειας. Η γυναίκα του Γώλη, η Ευτέρπη, δούλεψε για έναν χρόνο στο κεραμοποιείο και μετά σταμάτησε, γιατί είχε δική της μηχανή κι εργαζόταν στο σπίτι της, στο Παλιούρι.
Από το Παλιούρι είναι όλοι οι επιβάτες του τρακτέρ και της πλατφόρμας. Να πω εδώ πως η κοπέλα που είναι όρθια στην πλατφόρμα είναι η μικρότερη αδερφή της Ευτέρπης, η Κλεοπάτρα. Μια άλλη κοπέλα από αυτές, η Κωνσταντίνα Τριανταφύλλου παντρεύτηκε τον Φαναριώτη Δημήτρη Χαχούλη.
“Οι κοπέλες από τους Αγίους Αναργύρους έρχονταν το πρωί με τα πόδια στον Κόμπελο. Κάποια βράδια, αν είχα παραγγελίες κεραμικών από το Παλιούρι, την Κρανιά, τη Μαγούλα κλπ, τις πήγαινα εγώ με το τρακτέρ, αλλιώς γύριζαν πίσω πάλι με τα πόδια”, θα μου διηγηθεί ο Γιώργος Ζορμπάς.
Η τελευταία φωτογραφία είναι από το βιβλίο του Λάμπρου Σωτηρίου, Φανάρι από το χθες στο σήμερα, εκδόσεις Σαββάλας, 2010.
Ευχαριστώ και πάλι τον Γιώργο Ζορμπά ή Γώλη Σαββάλα, τον Αθανάσιο Γεωργούση και τον Σωτήρη Κ. Φασιανό για τις πολύτιμες πληροφορίες που μου έδωσαν.
Αύριο η συνέχεια.
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625
