16ο: Το στωικό αξίωμα ως αποφαντική κρίση Του…

16ο: Το στωικό αξίωμα ως αποφαντική κρίση
Του Δημήτρη Ντούσα δασκάλου φιλοσοφίας
Αγαπητοί φίλοι
Συνεχίζω τα μαθήματα φιλοσοφίας πάνω στη στωική Λογική. Σήμερα θα αναφερθώ στον όρο “αξίωμα” και το νόημα που έδωσαν οι στωικοί φιλόσοφοι και λογικοί σ’αυτό.
Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά:
1. Ο όρος “αξίωμα” στη Λογική των στωικών δεν σημαίνει την αναπόδεικτη αρχή, όπως αυτό ισχύει, παραδείγματος χάρη, στην Ευκλείδεια γεωμετρία, ή στη Λογική του Αριστοτέλη. Για τον Αριστοτέλη, το αξίωμα είναι μια θεμελιώδης αρχή, η οποία είναι αυταπόδεικτη και έχει καθολική, γενική ισχύ για όλα τα πράγματα και για όλες τις επιστήμες, όπως είναι για παράδειγμα η αρχή της ταυτότητας, ή η αρχή της μη αντίφασης.
Για τους στωικούς το αξίωμα είναι μια λεκτική έκφραση, μια πρόταση, η οποία έχει νόημα και μπορεί να είναι είτε αληθής είτε ψευδής. Το αξίωμα για τους στωικούς επιδέχεται την τιμή “αλήθεια” ή “ψέμα”. Το αξίωμα ανήκει στα λεκτά, σε αυτά δηλαδή που μπορούν να ειπωθούν με τον λόγο, ανήκει στα σημαινόμενα, στα ασώματα του λόγου και ερευνάται από την επιστήμη της διαλεκτικής Λογικής, όπως την εννοούσαν οι στωικοί φιλόσοφοι και λογικοί. Ανήκει στα ασώματα καθώς ανήκει σε αυτά που εννοούμε. Για τους στωικούς το αξίωμα αντανακλά την αντικειμενική κατάσταση των πραγμάτων, την αντικειμενική λογική, την παγκόσμια φυσική τάξη, που διέπει το σύμπαν, τον κόσμο.
2. Πώς όριζαν το “αξίωμα” οι στωικοί φιλόσοφοι και λογικοί.
Για τους στωικούς, “το αξίωμα είναι μια αυτοτελής πρόταση που δηλώνει κάτι και η οποία από μόνη της ως πρόταση μπορεί να είναι αληθής ή ψευδής, όπως είναι για παράδειγμα η πρόταση:”Είναι μέρα” ή “Ο Δίων κάνει περίπατο””.
Γράφει σχετικά ο Διογένης Λαέρτιος:
“Αξίωμα έστι το αποφαντόν ή καταφαντόν όσον εφ’ εαυτώ, οίον ημέρα εστί, Δίων περιπατεί”. Ενώ λίγο πιο πριν γράφει: “Αξίωμα δε έστιν ό έστιν αληθές ή ψευδές ή πράγμα αυτοτελές αποφαντόν όσον εφ’ εαυτώ…”
Οι φράσεις αυτές αποτελούν τον κλασικό ορισμό του αξιώματος στη στωική Λογική.
Όπως μας πληροφορεί ο Διογένης Λαέρτιος στο έργο του Βίοι φιλοσόφων, εκδόσεις Κάκτος και Γεωργιάδης, το αξίωμα ονομάστηκε έτσι από το ρήμα “αξιώ”, που σημαίνει αποδοχή ή απόρριψη. Γιατί εκείνος που λέει “είναι ημέρα”, θέλει να μας πείσει για αυτό. Κι αν πράγματι είναι μέρα, τότε το αξίωμα, ο ισχυρισμός του, επαληθεύεται και το αξίωμα, η πρόταση είναι αληθής. Αν όμως δεν είναι μέρα, τότε το αξίωμα, ο ισχυρισμός του “είναι μέρα”, διαψεύδεται και το αξίωμα, η πρόταση είναι ψευδής.
3. Διαπιστώνουμε πως για τους στωικούς φιλοσόφους και λογικούς, η έννοια “αξίωμα” έχει τα παρακάτω χαρακτηριστικά:
α. Το αξίωμα είναι αυτοτελής ή ολοκληρωμένη πρόταση με δικό της νόημα. Το αξίωμα, για τους στωικούς, έχει δικό του ολοκληρωμένο νόημα από μόνο του, ανεξάρτητα δηλαδή από τον ομιλητή ή το περιβάλλον του. Αυτό σημαίνει η φράση “όσον αφ’εαυτώ”: Από μόνο του, ανεξάρτητα από τον ομιλητή ή από το περιβάλλον του.
β. Το αξίωμα είναι αποφαντική πρόταση, δηλαδή δηλώνει κατάφαση ή άρνηση.
Ας δούμε λίγο τους όρους αυτούς παίρνοντας ως αξίωμα την πρόταση: “Ο Ντούσας Δημήτρης είναι δάσκαλος”.
* Αποφαντική είναι η πρόταση που μπορεί να χαρακτηριστεί ως αληθής ή ψευδής. Η λέξη
“αποφαντική” προέρχεται από το ρήμα αποφαίνομαι, που σημαίνει πως εκφέρω μια δημόσια γνώμη, μια κρίση, έναν ισχυρισμό, ένα συμπέρασμα μετά από εξέταση του θέματος. Η απόφανση είναι η πράξη της ανακοίνωσης της κρίσης μου, ενώ η κατάφαση και η απόφαση/άρνηση είναι οι δύο επιλογές, οι δύο δρόμοι που έχω μπροστά μου… Μόνο που πρέπει να επιλέξω και να ακολουθήσω τον έναν…
* Κατάφαση είναι η απλή βεβαίωση, το “ναι”, σε αντίθεση με την άρνηση. Η κατάφαση είναι η βεβαίωση του “έτσι είναι…” Όταν η κρίση είναι βεβαιωτική, τότε η πρόταση είναι καταφατική. Καταφατική είναι μια πρόταση όταν το κατηγορούμενο αποδίδεται στο υποκείμενο, όπως όταν λέμε “Ο Ντούσας Δημήτρης είναι δάσκαλος”. “Ο Ντούσας Δημήτρης” είναι το υποκείμενο και το “είναι δάσκαλος” είναι το κατηγορούμενο.
* Απόφαση είναι η άρνηση. Η λέξη “απόφαση” είναι από το ρήμα “αποφάσκω”, που σημαίνει αρνούμαι. Απόφαση είναι η διαδικασία της άρνησης. Η απόφαση είναι η βεβαίωση της άρνησης: ” Δεν είναι έτσι…”. Αποφατική είναι μια πρόταση όταν το κατηγορούμενο αποκλείεται από το υποκείμενο, όπως όταν λέμε “Ο Ντούσας Δημήτρης δεν είναι δάσκαλος”.
Βέβαια στη σύγχρονη καθημερινή γλώσσα μας, η λέξη “απόφαση” έχει τη σημασία της επιλογής ή της κρίσης. Και είναι αλήθεια πως μας δυσκολεύει στη σκέψη και την κατανόηση αυτή η σημασιολογική σύγχυση.
Η κατάφαση (ναι) και η απόφαση (όχι) είναι οι δυο επιλογές, οι δύο δρόμοι που έχουμε όταν θέλουμε να αποφανθούμε για το αληθές ή το ψευδές ενός αξιώματος, μιας λογικής πρότασης.
Διαπιστώνουμε και κάτι ακόμα. Διαπιστώνουμε πως αυτό που οι στωικοί φιλόσοφοι και λογικοί ονόμαζαν “αξίωμα” είναι αυτό που στη Λογική που διδαχτήκαμε στο σχολείο είναι η “κρίση” και μάλιστα το είδος των κρίσεων “κατά το ποιόν”. Να θυμίσω πως “ποιόν” σε κάθε κρίση λέγεται ο θετικός ή ο αρνητικός χαρακτήρας της, ή αλλιώς, ο καταφατικός ή ο αποφατικός χαρακτήρας της.
4. Όπως σημείωσα και πιο πάνω, το αξίωμα είναι το μόνο λεκτόν που επιδέχεται κρίση. Το αξίωμα είναι η πληροφορία που τίθεται προς εξέταση: “Ο Ντούσας Δημήτρης είναι δάσκαλος”. Ο στωικός πριν αποφανθεί αν ο Ντούσας Δημήτρης είναι δάσκαλος, θα το ερευνήσει το θέμα με τη διάνοιά του. Κι αν πειστεί με τη βοήθεια του ορθού λόγου πως η πληροφορία είναι ακριβής, πιστό αντίγραφο της πραγματικότητας, τότε θα αναγνωρίσει τον λόγο αυτό ως αληθή, ενώ σε αντίθετη περίπτωση ως ψευδή. Η κρίση είναι η απόφαση του μυαλού του να πει “ναι”, οπότε έχουμε κατάφαση ή να πει “όχι”, οπότε έχουμε απόφαση/άρνηση σ’αυτή την πληροφορία.
Με άλλα λόγια, το αξίωμα “ο Ντούσας Δημήτρης είναι δάσκαλος” είναι μια πρόταση, ένας ισχυρισμός, μια κρίση η οποία μπορεί να κριθεί ως αληθής ή ως ψευδής. Βλέπουμε πως για τους στωικούς φιλοσόφους, το αξίωμα συνδέεται με την κρίση, γιατί το αξίωμα είναι αντικείμενο της κρίσης. Η ίδια η πράξη της κρίσης είναι η στιγμή που ο λογικός άνθρωπος λέει “ναι” ή “όχι” σε αυτό το αξίωμα, σε αυτόν τον ισχυρισμό.
5. Το αξίωμα είναι ο μόνος λόγος, η πρόταση, η κρίση, ο ισχυρισμός που έχει αληθοτιμή, δηλαδή μπορούμε να αποφανθούμε για την αλήθεια ή το ψεύδος του. Όλες οι υπόλοιπες μορφές του λόγου, όπως είναι:
* οι ερωτήσεις: τι κάνεις;
* οι αναζητήσεις: πού να βρίσκεται;
* οι προσταγές: φέρε μου το βιβλίο
* οι όρκοι
* οι ευχές: μακάρι να τελειώσει ο πόλεμος
* οι υποθέσεις και
* οι προσαγορεύσεις,
δεν είναι αξιώματα και συνεπώς δεν έχουν τιμή αλήθειας ή ψέματος, καθώς δεν μπορούμε να αποφανθούμε για την αλήθεια ή το ψεύδος τους.
6. Προχωρώντας σε μια υλιστική διαλεκτική κριτική στη Λογική θεωρία των στωικών φιλοσόφων για το αξίωμα, θα έλεγα τα εξής:
α. Για τους στωικούς το αξίωμα είναι ένα αυτοτελές λεκτόν και η αλήθεια είναι για αυτούς μια συλλογή από στατικά, αμετάβλητα αξιώματα. Τα αξιώματα των στωικών απαιτούν την αρχή της ταυτότητας, του Α=Α, η οποία είναι η πρώτη αρχή της τυπικής Λογικής. Για αυτό ο Καρλ Μαρξ και ο Φρίντριχ Ένγκελς στο έργο τους Η γερμανική ιδεολογία, γράφουν πως “οι στωικοί ήταν από τους πρώτους θεμελιωτές της τυπικής Λογικής και της μεθοδολογίας”.
Για τους μαρξιστές η αλήθεια είναι μία πορεία, μία διαδικασία που οδηγεί από την υποκειμενική έννοια και τον υποκειμενικό σκοπό προς την αντικειμενική αλήθεια. Η κάθε γνώση, η κάθε αλήθεια έχει μία σχετικότητα κι ένα απόλυτο περιεχόμενο σε κάθε βήμα της γνώσης. Η κάθε “αλήθεια” είναι αντιφατική, γιατί είναι η εικόνα, η αντανάκλαση του κινούμενου και αντιφατικού κόσμου. Η αλήθεια δημιουργείται από το σύνολο όλων των πλευρών του αντικειμένου ή του φαινομένου, αλλά το κάθε πράγμα έχει απεριόριστες, άπειρες πλευρές στην κίνησή του. Το αξίωμα των στωικών αποτυγχάνει να συλλάβει και να διατυπώσει τη συνεχή μεταβολή, την ενότητα και την πάλη των αντιθέτων εντός των αντικειμένων και των σχέσεών τους.
β. Για τους στωικούς η αλήθεια είναι ένα αυτόνομο βασίλειο αξιωμάτων ή νοημάτων. Τα στωικά αξιώματα ή αλλιώς τα προτασιακά περιεχόμενα είναι λεκτά και λειτουργούν μέσα στο κλειστό σύστημα της τυπικής Λογικής τους. Ως γνωστόν, για τους στωικούς, τα λεκτά αποτελούν το περιεχόμενο των νοηματικών μας καταστάσεων και είναι αυτά στα οποία δίνουμε με τη διάνοιά μας τη συγκατάθεσή μας για την αλήθεια ή το ψέμα τους.
γ. Το κριτήριο της αλήθειας των αξιωμάτων είναι για τους στωικούς η καταληπτική φαντασία, ενώ για τους διαλεκτικούς υλιστές ή μαρξιστές είναι η πράξη, η πρακτική, η εργασιακή και κοινωνική δραστηριότητα του ανθρώπου και της ανθρωπότητας. Τα αξιώματα των στωικών παραμένουν στατικά, ακίνητα, αμετάβλητα, θεωρητικά και εσωστρεφή και για αυτό προχωρούν σε απλή καταγραφή ή στην παθητική αποδοχή της”αλήθειας” τους, ενώ για τους μαρξιστές τα αξιώματα διαμορφώνονται από τις υλικές αντιφάσεις και αντιθέσεις, από τη σύγκρουση παραγωγικών δυνάμεων με τις παραγωγικές σχέσεις και για αυτό είναι σε συνεχή κίνηση , σε διαρκή ποσοτική και ποιοτική μεταβολή μορφής και περιεχομένου. Τα αξιώματα για τους μαρξιστές είναι περάσματα από την ταυτότητα στη διαφορά, από την ποσότητα στην ποιότητα και αντίστροφα, από το φαινόμενο στην ουσία…
Αύριο η συνέχεια… Και καλή αντοχή!
Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625